Οι σύγχρονες παιδαγωγικές θεωρίες, σκοπεύοντας στην ανάπτυξη των γνωστικών, συναισθηματικών και ψυχοκινητικών δεξιοτήτων όλων των παιδιών, προτείνουν τα προγράμματα σπουδών να επιτρέπουν την αυτενέργεια του εκπαιδευτικού να οργανώσει τη διδασκαλία του ανάλογα με τις ανάγκες τους.
Αναπόσπαστο κομμάτι της σχολικής ζωής μέχρι και σήμερα αποτελεί ο εορτασμός των εθνικών επετείων. Στα σχολεία, τόσο της Πρωτοβάθμιας όσο και Δευτεροβάθμιας, γιορτάζονται με κάθε επισημότητα οι εθνικές επέτειοι, οι οποίες απεικονίζουν το «εθνικό όραμα» και την «εθνική εικόνα», που έχει η συγκεκριμένη κοινότητα για τον εαυτό της. Μέσω των εκδηλώσεων αυτών, οι οποίες αποτελούν το προσφορότερο μέσο εξύψωσης του έθνους, νομιμοποιείται η εκάστοτε εξουσία και ο θεσμικός μηχανισμός του έθνους-κράτους και ιδιαίτερα τονίζεται το μεγαλείο του.
Τόσο οι εθνικές σχολικές γιορτές όσο και οι παρελάσεις, οι οποίες αποτελούν εκδηλώσεις έντονης λαϊκής συμμετοχής και ευρείας αποδοχής, έχουν ως κύριο σκοπό την εγκαθίδρυση συγκεκριμένων ιδεολογιών στη συνείδηση λαϊκών μαζών.
Επίσης, παρουσιάζουν το ελληνικό έθνος ως μια οντότητα αδιατάραχτη, αναλλοίωτη και ομοιογενή στο πέρασμα του χρόνου και στοχεύουν στη διαιώνιση και ενδυνάμωση της συλλογικής μνήμης και της εθνικής ταυτότητας.
Κάθε κράτος, αναγνωρίζοντας τη δυναμική των γιορτών, προχώρησε στη θεσμοθέτηση των εθνικών επετείων, μέσω των οποίων μνημονεύονταν ένα σημαντικό γεγονός. Το ιστορικό αυτό γεγονός προβλήθηκε ως σημαντικό, επειδή εξυπηρετούσε τις πολιτικές επιδιώξεις, την εγκαθίδρυση του κρατικού σχηματισμού, τη δόμηση της κοινής εθνικής ταυτότητας και την επικύρωση της εξουσίας. Παρατηρείται μια πολιτισμική προσημείωση του ιστορικού παρελθόντος, δηλαδή τα ιστορικά γεγονότα, που επιλέγονται ως σημαντικά, προβάλλονται, επαναλαμβάνονται και γίνονται εθνική ιστορία.
Οι εθνικές επέτειοι, ως μορφές τελετουργίας, έχουν τέσσερις διαστάσεις: α) έχουν ένα κοινωνικοποιητικό ρόλο, μεταβιβάζοντας αξίες και κανόνες, β) αποτελούν μια τυποποιημένη τελετουργική παράσταση με σκοπό να επιτείνει τα αισθήματα και με σύμβολα να αναπαραστήσει έμμεσα τα πράγματα, γ) μνημονεύουν και φωτίζουν σπουδαίες στιγμές τους έθνους με ένα κυκλικό επαναλαμβανόμενο ρυθμό, μετατρέποντας τα συμβάντα σε μύθους και συνδέοντας παρόν με παρελθόν με μια συνέχεια και δ) οι συμμετέχοντας μαθητές βιώνουν το ιστορικό γεγονός, μοιράζονται κοινά αισθήματα συγκίνησης, ενδυναμώνονται και ενισχύεται έτσι η ενότητα και η αλληλεγγύη της ομάδας τους.
Η θέσπιση των εθνικών επετείων αποτελεί μια «μυθοπλαστική πράξη» με δραματουργικά χαρακτηριστικά, όπου δηλώνονται οι κορυφαίες στιγμές του έθνους και αποσαφηνίζεται η επίσημη ιδεολογία του εθνικού κράτους. Ο εθνοκεντρισμός του ελληνικού σχολικού συστήματος μέσω των εθνικών επετείων καθορίζει τα όρια της εθνικής μνήμης και επιτυγχάνει την εθνική ιδεολογική διαπαιδαγώγηση και τη συμμόρφωση των μαθητών στις αξίες του έθνους. Το τρίπτυχο «εθνική ιδεολογία - εκπαιδευτική λειτουργία ˗ εθνική τελετουργία» ενισχύει την εθνική ταυτότητα και συνείδηση.
25η Μαρτίου 1821
Η ιδρυτική πράξη του ελληνικού κράτους ήταν η Επανάσταση του 1821 και η 25η Μαρτίου η πρώτη εθνική επέτειος που καθιερώθηκε να γιορτάζεται ως εναρκτήρια ημερομηνία της εξέγερσης, ημέρα όπου ξαναγεννιέται το ελληνικό έθνος. Η έμφαση δίνεται στους ήρωες, στις θυσίες και στη συνέχεια του ελληνισμού από την αρχαιότητα έως τη νεότερη εποχή. Η 25η Μαρτίου αποτελεί την κεντρική εθνική επέτειο της Ελληνικής Επανάστασης, που σηματοδοτεί την αρχή του αγώνα για ανεξαρτησία από την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Ο εορτασμός της συνδέεται ταυτόχρονα με τον θρησκευτικό εορτασμό του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, ενισχύοντας τη στενή σχέση μεταξύ εθνικής ταυτότητας και Ορθοδοξίας. Οι περισσότεροι Έλληνες γνώριζαν ότι η ημερομηνία δεν είναι ακριβής, αλλά αυτό που ενδιέφερε ήταν να συνδεθεί με τη γιορτή του Ευαγγελισμού, ώστε να συμπεριληφθεί και ο ρόλος της εκκλησίας στην Επανάσταση. Το εθνικό ημερολόγιο και οι αποτυπώσεις του δεν είναι τυχαίες, αλλά δηλώνουν τον τρόπο πρόσληψης των γιορτών και την «κρυστάλλωση» του εθνικού χρόνου από τον εθνικισμό.
Η εθνική επέτειος γιορτάστηκε πρώτη φορά το 1838 με βάση το Β. Διάταγμα. Το τελετουργικό, που ακολουθήθηκε, ήταν αυτό των δυναστικών γιορτών, των κρατών της Δυτικής Ευρώπης (πομπή, συμπόσιο, φωταψίες). Στο επίκεντρο του εορτασμού ήταν ο μονάρχης και ακολουθούσε μια βασιλική πομπή από το ανάκτορο έως τη μητρόπολη. Φωταγωγούνταν και σημαιοστολίζονταν ο βασικός χωρικός άξονας του εορτασμού, η εκκλησία, η πλατεία και ο δρόμος. Στη συλλογική μνήμη, η Επανάσταση παρουσιάζεται ως ηρωικός αγώνας, με έμφαση στη θυσία των αγωνιστών και στη συνέχεια του ελληνικού έθνους. Οι εσωτερικές συγκρούσεις και οι κοινωνικές αντιθέσεις της περιόδου συνήθως υποβαθμίζονται, καθώς ο εορτασμός στοχεύει στην ενίσχυση της εθνικής ενότητας.
28η Οκτωβρίου 1940
Η 28η Οκτωβρίου τιμά την άρνηση της Ελλάδας στο ιταλικό τελεσίγραφο και την είσοδο της Ελλάδας στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Σε αντίθεση με πολλές ευρωπαϊκές χώρες, η Ελλάδα δεν εορτάζει τη λήξη του πολέμου, αλλά την αρχή της πολεμικής σύγκρουσης, γεγονός που αναδεικνύει τη σημασία της αντίστασης ως βασικού στοιχείου της εθνικής μνήμης. Η επιλογή του γεγονότος αυτού ως κεντρικής επετείου υπογραμμίζει την έμφαση στην αντίσταση και την εθνική αξιοπρέπεια, σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες που εορτάζουν κυρίως τη λήξη του πολέμου.
Οι εθνικές επέτειοι της 28ης Οκτωβρίου και της 25ης Μαρτίου έχουν διδακτικό χαρακτήρα και εξυμνούν το ηρωικό «ΟΧΙ» του 1940 και την Επανάσταση των Ελλήνων του 1821 αντίστοιχα. Επιπλέον, ο Έλληνας παρουσιάζεται ως γενναίος, ενάρετος, πολιτισμένος, ανώτερος, ετοιμοπόλεμος, φιλόπατρις σε αντίθεση με τους «άλλους», οι οποίοι χαρακτηρίζονται ως εχθροί, απολίτιστοι, βάρβαροι.
Μέχρι και σήμερα οι εθνικές γιορτές αποτελούν παρωχημένα κατάλοιπα του παρελθόντος, τα οποία έχουν ως στόχο να διαμορφώσουν μια συγκεκριμένη ιδεολογία στη συνείδηση των ανθρώπων. Με βάση τη σύγχρονη παιδαγωγική οι εκδηλώσεις αυτές, που πραγματοποιούνται στα σχολεία, συμβάλλουν στη διαμόρφωση της εθνικής και θρησκευτικής τους συνείδησης μέσω του υπερτονισμού των κοινών χαρακτηριστικών, όπως είναι η γλώσσα, η θρησκεία, η καταγωγή, η ιστορική μνήμη και οι παραδόσεις.
Η εθνική επέτειος προβάλλει τη λαϊκή ενότητα και το ηθικό σθένος απέναντι στον εξωτερικό εχθρό. Ωστόσο, η περίοδος της Κατοχής και ο Εμφύλιος Πόλεμος, που ακολούθησε, αποτελούν πιο σύνθετα και τραυματικά κεφάλαια της ελληνικής ιστορίας, τα οποία συχνά απουσιάζουν από τον επίσημο εορταστικό λόγο. Η επιλογή αυτή καταδεικνύει τον επιλεκτικό χαρακτήρα της ιστορικής μνήμης. Στη σχολική ζωή, ο εορτασμός των δύο εθνικών επετείων καθορίζεται με βάση το Προεδρικό Διάταγμα 79/2017 - ΦΕΚ 109/Α/1-8-2017 και τη διευκρινιστική εγκύκλιο του ΥΠΑΙΘ Α.Π. Φ20/155436/Δ1/4-10-2019 για το σχολικό έτος.
Το σχολείο διακοσμείται με προσωπογραφίες ηρώων, αναπαραστάσεις μαχών, δάφνες, σημαίες και χειροτεχνίες ή συνθέσεις των παιδιών. Το τυπικό της γιορτής περιλαμβάνει συγκεκριμένο τελετουργικό και χρήση συμβολικών πράξεων: προσευχή, έπαρση της σημαίας με τον εθνικό ύμνο και ο λόγος που διαβάζει ένας εκπαιδευτικός και αποτελεί ένα χρονικό των ιστορικών γεγονότων. Ακολουθεί απαγγελία ποιημάτων ή ανάγνωση πεζών κειμένων, δραματοποιήσεις, τραγούδια. Σε ένα συναισθηματικά φορτισμένο περιβάλλον, κάθε χρόνο οι εθνικές επέτειοι ανασυγκροτούν το παρελθόν, περνώντας εθνοκεντρικά μηνύματα, διαμορφώνουν τον τύπο του πατριώτη εθνικιστή που έχει υψηλά ιδανικά και τοποθετούν την εθνική του ταυτότητα στο κέντρο της ύπαρξής του.
Στις σχολικές εθνικές γιορτές κυριαρχούν η συνήθεια και η επανάληψη σε αντίθεση με τη δημιουργικότητα και την επινόηση ιδεών, έννοιες που βασίζονται στη σύγχρονη εκπαιδευτική θεωρία. Επίσης, είναι διάχυτη η αίσθηση πως η γενιά μας έχει απομακρυνθεί ψυχικά από το Εικοσιένα, ότι απαξιώνουν τη μνήμη του και διαψεύδουν τις προσδοκίες για συνέχιση και ολοκλήρωση του μεγάλου εθνικού σχεδίου. Και το χειρότερο, ότι απαξιώνουν τους αγωνιστές της Επανάστασης ως πρότυπα προς μίμηση.
Παρόλο που οι εκπαιδευτικοί αποδέχονται την αναγκαιότητα για σύγχρονες γιορτές, δηλαδή να εμπλέκουν ενεργά τον μαθητή, να αποκομίζει τη γνώση με βιωματικό και ενδιαφέρον τρόπο, τις περισσότερες φορές οι προσπάθειες αυτές καταλήγουν σε αποτυχία, καθώς υπάρχουν τετριμμένα μοτίβα, τα οποία δεν αντιστοιχούν στις απαιτήσεις της σύγχρονης κοινωνίας και έχουν ως αποτέλεσμα οι ίδιοι οι μαθητές να είναι αδιάφοροι.
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε λεπτομέρειες από τα ακόλουθα έργα τέχνης: Ο γκιαούρης πολεμά τον πασά Ντελακρουά, Έλληνας αγωνιστής Λουδοβίκου Λιπαρίνι και Καραούλι Θεόδωρου Βρυζάκη.
Βιβλιογραφία:
Βαμβακίδου Ι., Γκόλια Β., Κουτσουπιάς Ν. και Κυρίδης Α., Εθνικοί στόχοι και εθνικές τελετουργίες: Ο ρόλος των σχολικών γιορτών, Τετράδια ανάλυσης δεδομένων, 2007,
Γιαννάκη Κ., Οι εθνικές σχολικές γιορτές μέσα από τα μάτια των εκπαιδευτικών, Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, 2011,
Γραμματάς Θ. Α., Πολιτιστικές εκδηλώσεις στο σχολείο: Πρωτοβάθμια - δευτεροβάθμια εκπαίδευση, Ατραπός, Αθήνα 2004,
Δίπλα Ν., Οι εθνικές επέτειοι στην εκπαίδευση: Μία αντιρατσιστική και αντιεθνική προσέγγιση της Ιστορίας, Εκπαιδευτική Κοινότητα, 2008,
Κουλούρη Χ., Γιορτάζοντας το έθνος: Εθνικές επέτειοι στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα, Αθέατες όψεις της ιστορίας, Κείμενα αφιερωμένα στον Γιάννη Γιανουλόπουλο, Ασίνη, Αθήνα 2012,
Κουτσούρη Α., Κλειδιά και αντικλείδια: Δημιουργικές δραστηριότητες και
διαδικασίες μάθησης, ΥΠΕΠΘ, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα 2004,
Λέκκας Π., Το παιχνίδι με τον χρόνο - Εθνικισμός και νεωτερικότητα, Παπαζήση, Αθήνα 2011,
Λιάκος Α., Πώς το παρελθόν γίνεται ιστορία, Πόλις, Αθήνα 2007,
Μπονίδης Κ., Όψεις εθνοκεντρισμού στη σχολική ζωή της ελληνικής εκπαίδευσης: Οι εθνικές επέτειοι της 28ης Οκτωβρίου και της 25ης Μαρτίου, Σύγχρονη Εκπαίδευση, 2004,
Παληκίδης Α. Α., Τέχνη και ιστορική συνείδηση στην Ελλάδα του 19ου αιώνα, Gutenberg, Αθήνα 2021,
Smith A. D., Mythsand Memories of the Nation, Oxford University, New York, 1999.
