.gif)
Ο μύθος του «γιοφυριού της Άρτας» είναι ένας ιστορικός μύθος, ο οποίος κατέχει κεντρική θέση στη νεοελληνική πολιτισμική παράδοση και συνδέεται με τη διαμόρφωση της εθνικής μας ταυτότητας. Επίσης, αποτελεί μία από τις πλέον διαχρονικές αφηγήσεις του ελληνικού και ευρύτερου βαλκανικού πολιτισμικού χώρου. Ο μύθος της εθνικής ενότητας, ο οποίος διδάσκεται στο σχολείο, αποτελεί αυταπόδεικτο σχήμα για το ιστορικό παρελθόν μας και έχει συνέπειες στην πολιτική συνείδηση των μαθητών.
Σύμφωνα με τον μύθο, ο πρωτομάστορας και οι συνεργάτες του αδυνατούν να στεριώσουν τη γέφυρα που θα ενώσει τις δύο πλευρές του ποταμού Άραχθου. Ο πρωτομάστορας βλέπει το έργο του να γκρεμίζεται κάθε βράδυ, ώσπου ένα πουλί με ανθρώπινη λαλιά αποκαλύπτει ότι, για να σταθεροποιηθεί το έργο, απαιτείται η θυσία της γυναίκας του. Η κορύφωση του θρύλου είναι συγκλονιστική, διότι η γυναίκα θυσιάζεται, αλλά η ίδια καταριέται το γεφύρι για όσους το διαβαίνουν. Η γέφυρα στέκει, αλλά με το τίμημα της ανθρώπινης ζωής και της ηθικής ενοχής.
Η ανθρώπινη θυσία για την εξασφάλιση της σταθερότητας ενός έργου συναντάται σε διάφορες βαλκανικές παραδόσεις. Στον πυρήνα του μύθου βρίσκεται το μοτίβο της θυσίας, σύμφωνα με το οποίο ένα μεγάλο έργο απαιτεί ένα ανθρώπινο τίμημα. Έτσι, ο μύθος λειτουργεί και ως φορέας μιας εθνικής ταυτότητας, στην οποία η υπομονή, η αντοχή και η αυταπάρνηση υψώνονται σε ύψιστες αξίες.
Όσον αφορά τη σημασία του για την εθνική ιδεολογία, συνδέθηκε με την ελληνική ταυτότητα κατά τον 19ο και 20ό αιώνα, περίοδο κατά την οποία οι λαοί ανέπτυσσαν τα εθνικά τους αφηγήματα. Η παράδοση και η ιστορικότητα είναι αδιαχώριστες έννοιες, διότι οι εμπειρίες μας και οι τρόποι με τους οποίους κατανοούμε τον κόσμο έχουν σχηματιστεί και έχουν κληρονομηθεί από τους προγόνους μας. Στην Ελλάδα, η ιστορία ερμηνεύθηκε ως συμβολισμός της αυταπάρνησης και της συλλογικής θέλησης, αξίες που θεωρήθηκαν θεμελιακές για την οικοδόμηση του νεοσύστατου κράτους. Το γεφύρι καθίσταται σύμβολο υπέρβασης, δηλαδή όπως το έργο χτίστηκε με κόπο και πόνο, έτσι και το ελληνικό έθνος διαμορφώθηκε μέσα από αγώνες και θυσίες.
Ο μύθος αυτός εκφράστηκε σε πολλές μορφές του υλικού και άυλου πολιτισμού. Καταρχάς, στις εικαστικές τέχνες αποτέλεσε αντικείμενο απεικόνισης, καθώς ζωγράφοι και λαϊκοί καλλιτέχνες επιχείρησαν να αποδώσουν είτε την αρχιτεκτονική μορφή του γεφυριού είτε τη δραματική στιγμή της θυσίας. Έχει απεικονιστεί σε ζωγραφικά έργα και γλυπτά αποτυπώνοντας τόσο το ίδιο το γεφύρι όσο και τη δραματική στιγμή της θυσίας της γυναίκας του πρωτομάστορα. Οι παραστάσεις αυτές, συχνά επηρεασμένες από τον ρομαντισμό, τονίζουν την τραγικότητα και τη μεγαλοπρέπεια της πράξης.
Επίσης, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα δείγματα της δημοτικής ποίησης, αξιοποιώντας επαναλήψεις, εικόνες της φύσης και έντονη δραματικότητα, για να μεταδώσει το τραγικό στοιχείο. Ανήκει στα αριστουργήματα της ελληνικής προφορικής παράδοσης και ξεχωρίζει για τον έντονο λυρισμό του και τη δραματικότητα των εικόνων. Η λαϊκή ποίηση λειτουργεί έτσι ως φορέας κοινωνικών αντιλήψεων για τη θέση της γυναίκας και για την υπεροχή του συλλογικού έναντι του ατομικού.
Στη λογοτεχνία νεότεροι συγγραφείς, όπως ο Κ. Παλαμάς και ο Α. Σικελιανός αξιοποίησαν το μοτίβο της θυσίας, για να εκφράσουν την έννοια της εθνικής ανάτασης μέσα από τον πόνο. Ο Κ. Κρυστάλλης, αλλά και νεότεροι ποιητές, χρησιμοποίησαν το Γιοφύρι της Άρτας ως αλληγορία για την ανθρώπινη μοίρα και αναβίωσαν τον μύθο, άλλοτε με ρομαντική διάθεση και άλλοτε με κριτικό βλέμμα. Στις διάφορες εκφάνσεις του υλικού και άυλου πολιτισμού το Γιοφύρι της Άρτας εξακολουθεί να αποτελεί θεμέλιο της συλλογικής ταυτότητας, υπενθυμίζοντας ότι κάθε γέφυρα, που ενώνει ανθρώπους και τόπους, χτίζεται με κόπο, ευθύνη και ιστορική μνήμη. Κατά συνέπεια, αποτελεί έναν θεμέλιο λίθο της ελληνικής πολιτισμικής μνήμης και αποτυπώνει βαθύτερες αντιλήψεις σχετικά με τη μοίρα μέσα από την αυτοθυσία.
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε δύο σκίτσα του γεφυριού της Άρτας αγνώστων δημιουργών.
Βιβλιογραφία:
Παληκίδης Α., Διδάσκοντας ιστορία για μια δημοκρατική κοινωνία, στον τόμο Ανδρί κόσμος, Κ. & Μ. Σταμούλη, Θεσσαλονίκη 2019,
Παληκίδης Α., Τέχνη και ιστορική συνείδηση, Gutenberg, Αθήνα 2021.
