Η εξπρεσιονιστική τόλμη του νεαρού ζωγράφου Έγκον Σίλε

Ο Έγκον Σίλε γεννήθηκε το 1890 στην Κάτω Αυστρία. Ο πατέρας του Άντολφ εργαζόνταν στους Αυστριακούς Σιδηροδρόμους. Η μητέρα του Μαρί Σουκούποβα ήταν γεννημένη στη Βοημία. Όταν ο Σίλε ήταν 15 ετών, ο πατέρας του πέθανε από σύφιλη και κηδεμόνας του έγινε ο θείος του Λέοπολντ Τσίχατσεκ, ο οποίος, αν και ήταν δυσαρεστημένος που ο Σίλε δεν ενδιαφερόταν για τις ακαδημαϊκές του επιδόσεις, αναγνώρισε το ταλέντο του στη ζωγραφική. Το 1906 ξεκίνησε να σπουδάζει στην Σχολή Καλών Τεχνών της Βιέννης ωστόσο, την επόμενη χρονιά, ο Σίλε εγκατέλειψε την σχολή, καθώς ήταν απογοητευμένος από την παραδοσιακή αυστηρότητά της. Σε ηλικία 17 ετών, ο Σίλε συνάντησε τον 45χρονο κορυφαίο ζωγράφο Γκούσταβ Κλιμτ και αναγνώρισε σε αυτόν τον πνευματικό του πατέρα.

Ο Γκούσταβ Κλιμτ, ο οποίος από το 1907 είχε ενδιαφερθεί ιδιαίτερα και εμψύχωνε για το ταλέντο του τον νεαρό Σίλε, αγόρασε ορισμένους πίνακές του και τον εισήγαγε σε ένα εργαστήριο που ήταν συνδεδεμένο με τον Ζετσεσιονισμό, το κίνημα απόσχισης από την επίσημη ένωση καλλιτεχνών της αυστριακής τέχνης. Το πρώιμο έργο του Σίλε προκάλεσε και παρεξηγήθηκε, τα γυμνά του καταδικάστηκαν και τελικά συνελήφθη με την κατηγορία της προτίμησής του για ανήλικα μοντέλα και γυναίκες ελευθέρων ηθών. Τριάντα πίνακές του με γυμνά κατασχέθηκαν τότε από την αστυνομία. Ένας από τους διασημότερους πίνακές του, το 1912, είναι Ο καρδινάλιος και η μοναχή, μια ειρωνική, βίαιη και καυστική παράφραση του περίφημου Φιλιού του Κλιμτ. Αρκετά από τα έργα του χαρακτηρίστηκαν ακόμα και πορνογραφικά. Κατηγορούμενος για αυτό τον λόγο, ο Σίλε δικάστηκε και τελικά φυλακίστηκε για τρεις μέρες επειδή ορισμένοι από τους πίνακές του είχαν εκτεθεί σε χώρο που ήταν προσβάσιμος σε παιδιά. Σε έναν πίνακά του, μάλιστα, είχε απεικονίσει την σύντροφό του σε εναγκαλισμό με τον ανιψιό της. Όσο ήταν φυλακισμένος ζωγράφισε 12 πίνακες που απεικόνιζαν τις δυσκολίες της καθημερινής ζωής στη φυλακή. Ο Σίλε, το 1915, παντρεύτηκε την Εντίθ Χαρμς, η οποία πόζαρε σε αρκετές συνθέσεις του.

Κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο κλήθηκε να υπηρετήσει στην Πράγα. Πολλοί στρατιωτικοί αναγνώρισαν το ιδιαίτερο ζωγραφικό ταλέντο του και γι' αυτό του συμπεριφέρθηκαν ευνοϊκά. Όμως, το φθινόπωρο του 1918 είχε ξεσπάσει η ισπανική γρίπη, που σκότωσε περίπου 20.000.000 άτομα στην Ευρώπη. Δυστυχώς η σύζυγός του Εντίθ, που ήταν 6 μηνών έγκυος, προσβλήθηκε από αυτήν. Πέθανε στις 28 Οκτωβρίου, ενώ εκείνος πέθανε στις 31 Οκτωβρίου 1918, τρεις μόνο μέρες μετά τον θάνατό της, μόλις στα 28 του χρόνια. Κατά το διάστημα των τριών ημερών μεταξύ του θανάτου της συζύγου του και του δικού του, ζωγράφισε ορισμένα σκίτσα της Εντίθ, τα οποία ήταν τα τελευταία του έργα.

Ο νεαρός αλλά σπουδαίος Αυστριακός ζωγράφος άφησε 300 πίνακες, 17 γκραβούρες και λιθογραφίες, πολλά γλυπτά και περίπου 3.000 σχέδια, ακουαρέλες και γκουάς. Οι γραμμές των συνθέσεών του διαγράφονταν καθαρές, έντονες και βίαιες. Τα σώματα που απεικόνιζε ήταν σχεδόν σκελετικά ή έντονα αισθησιακά. Τα πορτρέτα παιδιών και ειδικά οι αυτοπροσωπογραφίες του έχουν ασυνήθιστες πόζες, σχεδόν σαν καρικατούρες. Ο Σίλε είχε μελετήσει τις στάσεις ορισμένων τρελών σε ένα ψυχιατρικό άσυλο. Εμπνεύστηκε επίσης τις ιδιότυπες φιγούρες του από τις μαριονέτες.

Ζωγράφισε περίπου 100 προσωπογραφίες του, κυρίως γυμνά, με πρόσωπο και σώμα σχεδόν αποστεωμένα, ή σημαδεμένα από εντυπωσιακό στραβισμό, σαν λογοπαίγνιο για το οικογενειακό του όνομα. Το ρήμα schielen σημαίνει αλληθωρίζω στα γερμανικά και πολλοί κριτικοί στην εποχή του, εχθρικοί στο έργο του, τον αποκαλούσαν έτσι.

Ο Σίλε δημιούργησε το εκθαμβωτικό και τολμηρό έργο του σε μια εποχή όπου τα πάντα ήταν σε αναβρασμό: πολιτικές ιδέες, τέχνη, λογοτεχνία, μουσική. Δανείστηκε στοιχεία από τον ερωτισμό του Κλιμτ, αλλά τον απογείωσε, με την εκφραστική άνεσή του, με τις απεικονιστικές στρεβλώσεις του, με τις επιτηδευμένες επιμηκύνσεις στις γυμνές φόρμες και κυρίως με τον σεξουαλικό ρεαλισμό του. Ήταν σπουδαίος στις αυτοπροσωπογραφίες του, εξαιρετικός στον τρόπο που χρησιμοποιούσε το χρώμα και ανατρεπτικός στις συνθέσεις του. Αλλά, ίσως, το πιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του Σίλε είναι η σχεδιαστική του δεινότητα και η γεμάτη αυτοπεποίθηση έμφαση των γραμμών του.

Στην τραγικά σύντομη ζωή του και στα μόλις δέκα χρόνια ανεξάρτητης καλλιτεχνικής δραστηριότητας (1908-1918) που έζησε, παρήγαγε μια πλούσια καλλιτεχνική κληρονομιά, η οποία περιλαμβάνει και τα επιμέρους διάσπαρτα έργα στα σημειωματάρια του. Οι πίνακες του χαρακτηρίζονται κυρίως από ψυχογραφική ένταση και ανατομική δυσπλασία. Χαρακτηρίστηκε, επίσης, και συγκαταλέγεται ως ζωγράφος του εξπρεσιονιστικού κινήματος, αν και είχε στιλιστικές επιρροές από την Αρτ Νουβό.

Το Μουσείο Λέοπολντ της Βιέννης περιέχει την μεγαλύτερη συλλογή έργων του, με πάνω από 200 εκθέματα. Άλλες σημαντικές συλλογές έργων του βρίσκονται στο Μουσείο Έγκον Σίλε στη γενέτειρά του Τουλν αν ντερ Ντόναου και στην Πινακοθήκη Μπελβεντέρε στη Βιέννη. Το 2017 πραγματοποιήθηκε σημαντική αναδρομική έκθεση έργων του στο Μουσείο Albertina που κατέδειξε εμπεριστατωμένα το μέγεθος της ριψοκίνδυνης προσφοράς και της επιρροής του. Θεωρήθηκε η πιο ολοκληρωμένη παρουσίαση των έργων του Αυστριακού καλλιτέχνη από το 1948. Η έκθεση αυτή κατέδειξε σταδιακά και αναλυτικά την αισθητική προοπτική για την υφολογική εξέλιξη του Σίλε κατά τη διάρκεια μιας έντονα παραγωγικής δεκαετίας που έληξε απότομα από τον πρόωρο θάνατό του. Παρουσίασε αναλυτικά κάθε στάδιο της καριέρας του, από τα πρώτα του έργα, ενώ σπούδαζε στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Βιέννης που ήταν επηρεασμένα σε μεγάλο βαθμό από την συμβολιστική και διακοσμητική αύρα των έργων του Κλιμτ και τον βιεννέζικο μοντερνισμό της απόσχισης. Ολοκληρώθηκε με το εκφραστικό βιωματικό φάσμα και την παραστατική ροπή των έργων των τελευταίων χρόνων της ζωής του, που χαρακτηρίζονται από εξπρεσιονιστική σωματική περιγραφή, ριζοσπαστική χρήση του χρώματος και συνταρακτικά ερωτικά μοτίβα με ανθρώπινες φόρμες που αναπνέουν.

Κώστας Ευαγγελάτος

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Οι συνοδευτικές εικόνες ανήκουν στο αρχείο του συντάκτη