Από πού κι ως πού Βυζάντιο, Κωνσταντινούπολη, Ιστανμπούλ;

29 Μαΐου 1453

Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς, σήμερα γνωστή παγκοσμίως ως Ιστανμπούλ των 17 εκατομμυρίων ανθρώπων και τουλάχιστον άλλων τόσων γατιών.

Πώς φτάσαμε όμως σε αυτή την τεράστια, πολυπολιτισμική και εν μέρει χαοτική πόλη που εκτείνεται σε δύο ηπείρους;

Από πού κι ως πού Βυζάντιο;

Από τον Βύζαντα Μεγάρων!

Μην αρχίσετε τα οπαδικά καφριλίκια τώρα, ακόμα και η ποδοσφαιρική ομάδα από κάποιον πήρε το όνομά της.

Από ποιον;

Από τον Βύζαντα Μεγάρων φυσικά!

Και ποιος ήταν αυτός ο Βύζας;

Πολλοί πατεράδες (Δίας, Ποσειδώνας, βασιλιάς Νίσος των Μεγάρων) και ακόμα περισσότερες μανάδες (Ιώ, Κερόεσσα, Σεμέστρα) διεκδικούν την πατρότητα και την μητρότητα του, οπότε δεν θα ασχοληθούμε περαιτέρω, θα αφήσουμε το DNA να μιλήσει όταν θα έρθει εκείνη η ώρα.

Ο Βύζας, λοιπόν, έφυγε από τα Μέγαρα το 667 π.Χ. και, αφού πέρασε από το Μαντείο των Δελφών για να πάρει έναν χρησμό, έφτασε μέχρι τον Κεράτιο κόλπο για να ιδρύσει μια πόλη.

Ίσως είναι και η μοναδική φορά στα παγκόσμια χρονικά που η Πυθία έδωσε ξεκάθαρο και τελικά πολύ χρήσιμο χρησμό:

— Να χτίσεις την πόλη σου απέναντι από την πόλη των τυφλών!

Φτάνοντας στον Κεράτιο κόλπο είδε στα δεξιά μια πόλη που την είχαν χτίσει οι Χαλκηδόνιοι και αναρωτήθηκε γιατί δεν έχτισαν στα αριστερά, αφού και πιο καλά προφυλαγμένη ήταν (μια από τις καλύτερα οχυρωμένες πόλεις της αρχαιότητας) και μπορούσε να ελέγχει καλύτερα τις θαλάσσιες οδούς και πιο γόνιμα εδάφη υπήρχαν αλλά και μπορούσε να αναπτυχθεί περισσότερο.

Μόνο τυφλοί δεν θα το έβλεπαν αυτό και θα έχτιζαν στην ασιατική πλευρά.

Στην προκειμένη περίπτωση, η Χαλκηδόνα αποδείχτηκε Τυφλόνα και η μαστουρωμένη Πυθία δικαιώθηκε για πρώτη (ίσως και τελευταία) φορά.

Στα χρόνια που πέρασαν πολλοί εκτίμησαν τα πλεονεκτήματα της πόλης του Βυζαντίου.

Για μερικές δεκαετίες, κατά τον 3ο αιώνα μ.Χ., ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Σεπτήμιος Σεβήρος την ονόμασε Αυγούστα Αντωνινή προς τιμήν του γιου του Αντωνίνου, ο οποίος αργότερα έγινε αυτοκράτορας με το όνομα Καρακάλλας και ευτυχώς ευτυχώς, δεν άλλαξε και την πόλη σε Καρακαλλία.

Η επόμενη ονομασία της ήταν Νέα ή Ανατολική ή Δευτέρα Ρώμη.

Κατά τα χρόνια των Βυζαντινών αναφερόταν ως Βασιλεύουσα ή Πόλις.

Από που κι ως που Κωνσταντινούπολη;

Και φτάνουμε στην εποχή που βασιλεύει ο Κωνσταντίνος ο Α', το 324, ο οποίος και την έχρισε πρωτεύουσα της Ανατολικής ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και της έδωσε το όνομά του.

Επίσημη ονομασία λοιπόν, αυτή που επικράτησε: Κωνσταντινούπολη (Constantinopolis λατινικά), ονομασία που διατηρήθηκε από τους Οθωμανούς (Κωνσταντινίγιε) και μετά την άλωσή της, στις 29 Μαΐου 1453.

Από που κι ως που Ιστανμπούλ;

Ο Τούρκος δημοσιογράφος Sertaç Aktan παραθέτει σε άρθρο του απόψεις από Τούρκους και Αρμένιους ιστορικούς που αναφέρουν πως, πολύ πριν το 1426, οι Οθωμανοί, για πρακτικούς λόγους, είχαν παραφράσει στην καθομιλουμένη την «πόλη με το ενοχλητικό όνομα Κωνσταντινούπολη» (εδώ που τα λέμε ακόμα και για τους Έλληνες ήταν κουραστικό γι' αυτό και την έλεγαν σκέτο Πόλη) σε Istimboli, λέξη που, κατά τους ιστορικούς, προερχόταν από την ελληνική φράση «Εις την Πόλιν», διευκρινίζοντας μάλιστα πως το (τη)ν-Π(όλη) ακούγεται στα ελληνικά ως μπ.

Μετά την άλωση, η Istimboli παραφράστηκε από τους μωαμεθανούς για ακόμα μια φορά σε Ισλαμπόλ (από το Ισλάμ + μπολ = πολύ, μπόλικο) φτάνοντας στην τελική μορφή Ιστανμπούλ, ονομασία η οποία ίσχυσε επίσημα στις 28 Μαρτίου του 1930 από την Τουρκική Δημοκρατία του Κεμάλ Ατατούρκ.

Από εκείνη την ημερομηνία απαγορεύτηκε η ονομασία Κωνσταντινούπολη ενώ τα τουρκικά ταχυδρομεία αρνούνταν στο εξής να παραλαμβάνουν επιστολές με παραλήπτες στην Constantinople έστω κι αν δίπλα αναγραφόταν και η Istanbul.

Η αλήθεια είναι ότι σχεδόν 100 χρόνια μετά, η πόλη που τότε χαρακτηριζόταν καρτποσταλική μπορεί να πάρει την αντίστοιχη σημερινή έννοια και να ονομαστεί Insta_nbul, μια πλήρως ινσταγκραμική πόλη.

Γιώργος Ζώτος

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Πρώτη δημοσίευση

Η ευθυμογραφική σειρά του Γιώργου Ζώτου Από πού κι ως πού; δημοσιεύτηκε στο koukidaki.gr κάθε Κυριακή από τις 13 Ιουλίου 2025. Ξεκινήστε από την αρχή.

Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε πίνακα Θανάση Λάλα [Εndurance of the heart, metal and plexi glass]