Αφηγήσεις ζωής μέσα από ένα ημερολόγιο

Έργο τέχνης από τη Μαρία Χάνιου [Πριν από σένα, κολάζ, μικτή τεχνική]

Εισαγωγή


Η μελέτη του υλικού πολιτισμού κατέχει κεντρική θέση στη σύγχρονη λαογραφία, που αντιμετωπίζει τα αντικείμενα της καθημερινής ζωής ως «σημαίνοντες πολιτισμικούς δείκτες», οι οποίοι διαμεσολαβούν κοινωνικές σχέσεις και ενέχουν συμβολισμούς. Στο πλαίσιο αυτό, τα αντικείμενα αντιμετωπίζονται ως ενεργοί φορείς νοημάτων και κοινωνικών σχέσεων.

Η θεωρητική αυτή στροφή ενισχύεται από τη συστηματική συνομιλία της λαογραφίας με την κοινωνική ανθρωπολογία. Από τις αρχές του 21ου αιώνα διαμορφώνεται ένα γόνιμο πεδίο διαλόγου, στο οποίο η λαογραφική ύλη επαναπροσδιορίζεται με τη χρήση ανθρωπολογικών εννοιών. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά εδώ η «βιογραφική προσέγγιση» των αντικειμένων, η οποία εξετάζει τον κύκλο ζωής τους από τη δημιουργία έως την απώλεια ή τη μουσειακή τους ένταξη. Έτσι, οι αφηγήσεις λειτουργούν ως πεδία πρόσβασης σε προσωπικές και συλλογικές ιστορίες.

Σε αυτό το θεωρητικό πλαίσιο εντάσσεται και η μεθοδολογία των «αφηγήσεων ζωής», η οποία αποτελεί βασικό εργαλείο για την κατανόηση της σχέσης ανθρώπων και αντικειμένων και μια βιωματική διδακτική μέθοδο, για να διερευνηθούν πολιτισμικές αξίες, νοοτροπίες και συμπεριφορές. Η ατομική αφήγηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία όχι ως μεμονωμένη ιστορία, αλλά ως φορέας συλλογικών βιωμάτων και κοινωνικών νοημάτων. Κατά συνέπεια, η λαογραφία σε διάλογο με την κοινωνική ανθρωπολογία και τη μεθοδολογία των αφηγήσεων ζωής, επιτρέπει την κατανόηση της δυναμικής σχέσης ανθρώπων και πραγμάτων.

Σκοπός μου είναι να διερευνηθεί πώς διαπλέκεται η ζωή των ανθρώπων με τη ζωή των αντικειμένων. Γι' αυτό τον λόγο αξιοποίησα τις «αφηγήσεις ζωής» για την προσέγγιση της σχέσης του ανθρώπου με ένα αντικείμενο, όπου η αφήγηση οδηγεί στην κατανόηση του νοήματός του. Σε αυτό το πλαίσιο μελέτησα τη σχέση του κ. Γ. 70 ετών, ο οποίος κατάγεται από το Σοχούμ (Πόντο), με το ημερολόγιο της γιαγιάς του, το οποίο διασώθηκε από την περίοδο της Γενοκτονίας των Ποντίων και το οποίο «ήταν ο μόνος τρόπος, για να μην χαθεί η ιστορία της οικογένειας».


Ερμηνευτική ανάλυση


Το ημερολόγιο λειτουργεί ως «βιογραφικό αντικείμενο», σύμφωνα με τη θεωρητική προσέγγιση του υλικού πολιτισμού, όπου τα πράγματα φέρουν ίχνη κοινωνικών σχέσεων και βιωμάτων. Η υλικότητά του ενεργοποιεί τη μνήμη και είναι φορέας συμβόλων, που συνδέουν τον Πόντο με την καθημερινή ζωή του αφηγητή. Η αφήγηση αποκαλύπτει πώς ένα καθημερινό αντικείμενο παραμένει ενεργό στην παραγωγή νοημάτων, ταυτοτήτων και συναισθηματικών δεσμών. Η «ζωή» των αντικειμένων αναδύεται μέσα από τις σχέσεις που οι άνθρωποι αναπτύσσουν γύρω τους. Το αντικείμενο μετατρέπεται σε σύμβολο της επιβίωσης και της προσφυγικής ταυτότητας.

Το ημερολόγιο είναι φορέας μνήμης και λειτουργεί ως μέσο συγκρότησης ατομικής και συλλογικής ταυτότητας. Επέτρεψε στον αφηγητή να ανακαλέσει εμπειρίες, συναισθήματα και ιστορίες, επισημαίνοντας πως τα αντικείμενα λειτουργούν ως ζωντανοί φορείς αφήγησης και μνήμης. Έτσι, αναδείχθηκε πώς η ζωή των ανθρώπων και των αντικειμένων διαπλέκεται μέσα από διαδικασίες μνήμης, αφήγησης και υλικότητας.


Παράρτημα


Στο παράρτημα παρουσιάζεται η πλήρης απομαγνητοφώνηση της συνέντευξης, η οποία αξιοποιεί τη μεθοδολογική προσέγγιση των αφηγήσεων ζωής. Ο κ. Γ. κλήθηκε να μιλήσει ελεύθερα για ένα παλιό ημερολόγιο, που θεωρεί σημαντικό για τη ζωή του και συμβάλλει στη συγκρότηση της προσωπικής και συλλογικής ταυτότητας. Οι ερωτήσεις ήταν ανοιχτού τύπου και στόχευαν στη διερεύνηση της συναισθηματικής σχέσης με το ημερολόγιο, το οποίο ενσωματώνει εμπειρίες ξεριζωμού, απώλειας και ανθεκτικότητας.

«Καλησπέρα! Θα θέλατε να μου μιλήσετε για ένα αντικείμενο, που επιλέξατε και θεωρείτε σημαντικό για τη ζωή σας;»
Ο κ. Γ. μου έδειξε ένα παλιό ημερολόγιο, δεμένο με υφασμάτινη κορδέλα και χαμογέλασε με μια μελαγχολική τρυφερότητα:
«Καλησπέρα! Επέλεξα αυτό το παλιό ημερολόγιο, το οποίο ανήκε στη γιαγιά μου, η οποία έζησε στο Σοχούμ. Είναι από τα λίγα πράγματα, που μπόρεσε να πάρει μαζί της, όταν αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τον τόπο της».
«Πώς θα περιγράφατε τη σχέση σας με το ημερολόγιο σήμερα;»
«Αυτό το ημερολόγιο είναι η οικογένειά μου και γράφτηκε σε στιγμές έντασης».
Περιέγραψε πώς το ημερολόγιο συνδέεται με μνήμες ανθρώπων που δεν γνώρισε.
«Τι γνωρίζετε για τη διαδρομή αυτού του ημερολογίου μέχρι να φτάσει σε εσάς;»
«Το ημερολόγιο πέρασε από χέρι σε χέρι. Μετά τον θάνατο της γιαγιάς μου το κράτησε η μητέρα μου. Την ημέρα που έφευγα για τον στρατό, μου το έδωσε».
Του το έδωσε η μητέρα του την ημέρα, που έφυγε για τον στρατό.
«Μου είπε: "Να σου θυμίζει ποιος είσαι". Τότε δεν κατάλαβα. Σήμερα καταλαβαίνω τι σημασία είχε αυτό το δώρο. Πολλές φορές, όταν αγχώνομαι, το κρατάω σαν φυλαχτό!»
«Θυμάστε την πρώτη φορά που διαβάσατε το ημερολόγιο;»
«Ναι. Ήταν λίγους μήνες μετά τον στρατό. Το είχα στο συρτάρι και δεν το άγγιζα. Όταν τελικά το έκανα, άνοιγα τυχαία σελίδες. Ένιωθα σαν να μπαίνω σε ζωές που μου ανήκαν, αλλά δεν τις είχα ζήσει».
«Τι ρόλο παίζει ο χρόνος μέσα σε αυτή την αφήγηση;»
«Το παρελθόν μπαίνει στο παρόν μου. Όταν αγχώνομαι ή νιώθω χαμένος, το κρατάω σαν φυλαχτό σαν να μου λέει: Έχουν αντέξει κι άλλοι πριν από εσένα!»
«Με ποιον τρόπο το ημερολόγιο συνδέεται με τον τόπο;»
«Ο τόπος είναι παντού μέσα του. Το Σοχούμ δεν περιγράφεται μόνο γεωγραφικά. Υπάρχει στις λέξεις, στις μυρωδιές που υπονοούνται, στη θάλασσα που επιστρέφει ξανά και ξανά».
«Θα λέγατε ότι το ημερολόγιο "αφηγείται" και τη δική σας ιστορία;»
«Ναι. Αν δεν υπήρχε, ίσως να μην γνώριζα ποτέ τι είχε ζήσει η οικογένειά μου. Στις σελίδες του υπάρχουν ημερομηνίες, ονόματα, αλλά κυρίως μικρές αφηγήσεις καθημερινότητας».
«Πώς θα περιγράφατε σήμερα τη σχέση σας με το ημερολόγιο;»
«Είναι η οικογένειά μου. Είναι γραμμένο σε στιγμές έντασης, φόβου, ξεριζωμού. Όταν το ανοίγω, νιώθω ότι συνομιλώ με ανθρώπους που δεν γνώρισα ποτέ. Τη γιαγιά μου δεν την γνώρισα, αλλά την φαντάζομαι κάθε φορά που γυρίζω τις σελίδες».
«Πιστεύετε ότι το ημερολόγιο "αφηγείται" την ιστορία σας;»
«Απολύτως. Δεν θέλω να χαθεί η ιστορία μας. Το ημερολόγιο ξέρει πιο πολλά από όλους μας. Είναι μια σιωπηλή μαρτυρία. Για μένα αυτό δεν είναι απλώς ένα αντικείμενο. Είναι η ρίζα μου. Αν δεν υπήρχε, ίσως να μην γνώριζα ποτέ τι είχε ζήσει η οικογένειά μου».
Τότε, διάβασε ένα μικρό απόσπασμα:
«Η θάλασσα δεν μας ήθελε, μα ο Θεός μας κράτησε! Αυτό το διάβασα πρώτη φορά μεγάλος και ένιωσα πως καταλαβαίνω τι σημαίνει να φεύγεις χωρίς να ξέρεις, αν θα επιστρέψεις».
Τέλος, εξέφρασε την επιθυμία να το μεταβιβάσει στην κόρη του.
«Έχετε σκεφτεί τι θα συμβεί στο μέλλον με το ημερολόγιο;»
«Ναι. Θέλω να το μεταβιβάσω στην κόρη μου, για να ξέρει από πού έρχεται. Επιθυμώ να το ανοίξει όταν θα είναι έτοιμη και να βρει εκεί όχι μόνο πόνο, αλλά και δύναμη».
«Πώς φαντάζεστε τη σχέση της κόρης σας με το ημερολόγιο στο μέλλον;»
«Θέλω να το ανακαλύψει μόνη της. Το ημερολόγιο δεν λέει μία ιστορία, αλλά πολλές, ανάλογα με το ποιος το διαβάζει και πότε».
«Πώς το χρησιμοποιείτε στην καθημερινότητά σας;»
«Όταν αγχώνομαι, το κρατάω σαν φυλαχτό. Μου θυμίζει ότι άλλοι άντεξαν πριν από μένα».
«Πώς πιστεύετε ότι αυτό το ημερολόγιο σας έχει επηρεάσει ως άνθρωπο;»
«Με έκανε να σκέφτομαι πως αν εκείνοι άντεξαν τον ξεριζωμό, μπορώ κι εγώ να αντέξω τις δικές μου μάχες».
«Αν μπορούσατε να περιγράψετε το ημερολόγιο με μία φράση, ποια θα ήταν;»
«Είναι η απόδειξη ότι υπάρξαμε και παρά τον ξεριζωμό, δεν χαθήκαμε!»



Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
Βιβλιογραφία:
Κακάμπουρα Ρ., Ανιχνεύοντας το νόημα της παράδοσης μέσα από προσωπικές αφηγήσεις, Αθήνα 2017, Ηρόδοτος,
Κακάμπουρα Ρ., Γραπτή αυτοβιογραφία και προφορικές αφηγήσεις ζωής: Το πρόβλημα της «αλήθειας», Αθήνα 2011, Πανεπιστήμιο Αθηνών,
Κράββα Β., Οι λαογράφοι, τα πράγματα και ο υλικός βίος: Θεωρητικές και μεθοδολογικές διαδρομές στη μακρά λαογραφική διάρκεια, Λαογραφία και ανθρωπολογία: Μια συμβολή στο διάλογο, Αθήνα 2018, Ι. Σιδέρης,
Μαχά-Μπιζούμη Ν., Η συνομιλία λαογραφίας και κοινωνικής ανθρωπολογίας στη μελέτη του παραδοσιακού και σύγχρονου ενδύματος, Θράκη 2020, Παρατηρητής της Θράκης.