Ή αλλιώς: Πώς μια ταπετσαρία γίνεται ένας ολόκληρος κόσμος
ΟΡΙΣΜΟΣ: Για να ξέρουμε τι λέμε
Θα μπορούσα να πω κατ' ευθείαν –και πριν προχωρήσω σε λεπτομέρειες– ότι η Κίτρινη ταπετσαρία ΔΕΝ είναι ένα θεατρικό έργο. Ή μάλλον, δεν είναι ΜΟΝΟ ένα θεατρικό έργο. Είναι ένα διήγημα γοτθικής λογοτεχνίας, γραμμένο το 1890 από την Charlotte Perkins Gilman. Μια γυναίκα που ήξερε τι θα πει να σου λένε οι γιατροί «ξεκουράσου για το καλό σου». Και τι σημαίνει αυτή η ξεκούραση να είναι φυλακή.
Εδώ όμως, να προσθέσεις και το γεγονός ότι το κείμενο αυτό, 135 χρόνια μετά, δεν είχε παιχτεί ΠΟΤΕ στην ελληνική σκηνή ως σύγχρονος μονόλογος. Ποτέ! Και έρχεται τώρα, το 2026, για τρίτη χρονιά στο θέατρο Αλκμήνη, σε απόδοση-θεατρική διασκευή της Μαρίας Μαλταμπέ και σκηνοθεσία της Ιταλίδας Francesca Minutoli, με μουσική του Γιώργου Βαρσαμάκη και σκηνικά-κοστούμια του Βαγγέλη Αγναντόπουλου, για να μας πει κάτι που δεν το είπαμε ακόμα. Μπορείς να το φανταστείς; Ένα κείμενο του 1890 να είναι πιο επίκαιρο από την πρωινή εκπομπή;
Η ΥΠΟΘΕΣΗ: Με δύο λόγια, που δεν είναι δυο λόγια
Μια γυναίκα σε «θεραπεία». Την κλείνουν σε ένα εξοχικό δωμάτιο, της λένε «ξεκουράσου», της δίνουν χάπια, οδηγίες, στοργικές απαγορεύσεις και στον τοίχο, μια κίτρινη ταπετσαρία με παράλογα σχέδια. Ένα κίτρινο μοτίβο που ανασαίνει. Και εκεί αρχίζει το πράγμα. Αρχίζει να βλέπει μια γυναίκα παγιδευμένη πίσω από το μοτίβο και το δωμάτιο μεταμορφώνεται σε πεδίο εσωτερικού πολέμου. Η ψυχική της διαδρομή ταλαντεύεται ανάμεσα στην πραγματικότητα και την παραίσθηση, το χιούμορ και τον τρόμο, τη λογική και την κατάρρευση – ή μήπως τελικά στην απελευθέρωση;
Να λάβεις δε υπόψη ότι αυτό που περιγράφει η Gilman δεν είναι μυθοπλασία. Είναι η περίφημη «rest cure» του Dr Silas Weir Mitchell: Πλήρης ακινησία, απομόνωση και απαγόρευση κάθε πνευματικής εργασίας. Σου απαγορεύουν να γράφεις, να διαβάζεις και να σκέφτεσαι, για το καλό σου, και μετά απορούν γιατί τρελαίνεσαι. Μπέρδεμα; Μπα όχι! Καθόλου μπέρδεμα!
Η ΔΙΑΣΚΕΥΗ: Τι έκανε η Μαρία Μαλταμπέ
Εδώ είναι το ζουμί. Η Μαρία Μαλταμπέ –Αθηναία, απόφοιτος της Δραματικής Σχολής του Πειραϊκού Συνδέσμου, Παιδαγωγικής στην Α.Σ.ΠΑΙ.Τ.Ε., σπουδές στον Ευρωπαϊκό Πολιτισμό στο ΕΑΠ, μεταπτυχιακό στη δημιουργική γραφή, σπουδές μονωδίας στο Ωδείο Φ. Νάκας, ιδρυτικό μέλος της εταιρείας Τελεία που μας εκπροσώπησε στο 1ο Διαβαλκανικό Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, στο 8ο Διεθνές Φεστιβάλ Τεχνών Σαγκάης και στο 8ο Ελληνικό Φεστιβάλ του Σίδνεϋ– δεν έκανε μια απλή μεταφορά. Πήρε ένα ημερολογιακό διήγημα και το έκανε έναν καταιγιστικό μονόλογο 65 λεπτών. Χωρίς διάλειμμα. Γιατί; Γιατί ήθελε –όπως λέει και η Minutoli– αυτή η γυναίκα να είναι ΜΟΝΗ της στη σκηνή. Μια πραγματική ηρωίδα. Και έτσι τη βλέπει, σε κάθε της στιγμή: όταν πέφτει και όταν επαναστατεί, όταν πλησιάζει επικίνδυνα τη σκοτεινή της πλευρά και όταν απελευθερώνεται. Και πρόσθεσε εδώ ότι η ίδια είναι και η ερμηνεύτρια. Άρα ξέρει κάθε κόμμα και κάθε ανάσα.
Η ΕΡΜΗΝΕΙΑ: Τι κάνει η Μαλταμπέ επί σκηνής
Εδώ πρέπει να σταθούμε. Γιατί πολλοί θα πάνε να δουν ένα «έργο για τη γυναίκα», αλλά δεν θα δουν έργο. Θα δουν μια γυναίκα. Η Μαλταμπέ δεν κάνει το εύκολο. Δεν κάνει δηλαδή την «τρελή». Αυτό θα ήταν φτηνό και μελό. Κάνει το δύσκολο. Κάνει τη λογική της τρέλας και η ερμηνεία της χτίζεται σε τρεις φάσεις, όπως το χτίζει και η Minutoli σκηνοθετικά.
Πρώτη φάση: Η προσαρμοσμένη
Στην αρχή τη βλέπεις και λες «μια χαρά είναι». Ευγενική, συγκρατημένη, σχεδόν απολογητική. Με ένα χαμόγελο που δεν πείθει ούτε την ίδια. Με μια φωνή που λέει «ναι, ξεκουράζομαι, για το καλό μου». Εκεί που ακόμα πιστεύει ότι το καλό της είναι αυτό που αποφάσισαν οι άλλοι για εκείνη.
Δεύτερη φάση: Η ρωγμή
Και μετά αρχίζει το πράγμα να «μπάζει». Το μάτι πάει στην ταπετσαρία και το σώμα αρχίζει να μην υπακούει, το χέρι αρχίζει να τρέμει, το γέλιο γίνεται κόμπος και η ανάσα κόβεται. Δεν φωνάζει. Ψιθυρίζει. Και ο ψίθυρος είναι πιο τρομακτικός από την κραυγή. Εκεί βλέπεις τη βαθιά δουλειά που λέει η Minutoli. «Αγκάλιασε αυτόν τον ρόλο με τρυφερότητα και κριτικό βλέμμα».
Τρίτη φάση: Η ανυπότακτη
Και εκεί που νομίζεις ότι θα καταρρεύσει, γίνεται μαχητική. Απίστευτα μαχητική. Σταματάει να ζητάει την άδεια. Και αυτό είναι –όπως λέει η Minutoli– μια σχεδόν ανεπαίσθητη αλλά πανίσχυρη στιγμή. Η μόνη αυθεντία που μπορεί να επικυρώσει την αντίληψή της είναι η ίδια. Είναι πράξη αναγέννησης, ή ίσως γέννησης.
Πρόσθεσε και το άλλο: Το σώμα της είναι όλο το σκηνικό. Δεν έχει πού να κρυφτεί. Είναι μόνη της. 65 λεπτά. Με τη μουσική του Βαρσαμάκη να είναι ο εσωτερικός της παλμός και τα φώτα να είναι η ανάσα της ταπετσαρίας. Γι' αυτό γράφτηκε ότι αποδίδει μια αξιοσημείωτη ερμηνεία. Γιατί δεν παίζει για να τη λυπηθείς. Η Μαρία Μαλταμπέ παίζει για να αναγνωρίσεις τη γυναίκα πίσω από το μοτίβο.
Η MINUTOLI: Ποια είναι η Francesca Minutoli
Η Francesca Minutoli γεννήθηκε στο Μιλάνο. Φοίτησε στη σχολή VeneziaINscena και Teatro Prova στο Μπέργκαμο. Το 2005 αποφοίτησε με χρυσό μετάλλιο αξίας στην Accademia De' Filodrammatici στο Μιλάνο. Σεμινάρια με Θεόδωρο Τερζόπουλο, Μάρθα Φριντζήλα, Carmelo Rifici, Emma Dante, Peter Clough, Nikolaj Karpov, Julie Stanzak. Ιδρυτικό μέλος των Araucaìma Teater, δασκάλα φωνητικών τεχνικών στο Πανεπιστήμιο Αρχιτεκτονικής της Βενετίας. Στην Ελλάδα από το 2011. Καθηγήτρια στην Ιταλική Σχολή Αθηνών και στο Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο.
Και εδώ έρχεται το ωραίο. Τη ρωτάνε: Τι σε συγκίνησε στο κείμενο; Και απαντάει: «Με συγκίνησε βαθιά η εξαιρετική ικανότητα της Gilman να μετατρέπει τη σταδιακή διάβρωση της γυναικείας υποκειμενικότητας, δηλαδή κάτι το αόρατο, σε κάτι χειροπιαστό. Το κείμενο είναι μια πράξη αποκάλυψης, μια κραυγή που γεννιέται μέσα από τη σιωπή.».
Και μετά λέει το μεγάλο: «Δεν με ενδιαφέρει η ταυτότητά της. Με ενδιαφέρει η πολιτική πράξη, η οποία είναι οριζόντια και καθολική. Θέλω μια ιστορία ανυποταγής. Μία ιστορία επαναστατική.». Ε, αυτό είναι όλο! Αυτό είναι το έργο! Και όταν τη ρωτάνε ποια είναι η πολιτική πράξη, λέει: «Πολιτική πράξη είναι η αποδοχή της μοναδικότητάς σου.». Είναι η χωρίς ντροπή και φόβο επιβεβαίωση των αναγκών, των ευαλωτοτήτων και των ατελειών σου και όχι μόνο των δυνατών σου σημείων.
ΤΙ ΒΛΕΠΕΙ Ο ΘΕΑΤΗΣ: Γιατί ΔΕΝ είναι μια απλή γυναικεία παράσταση
Ο θεατής που πάει στο Αλκμήνη έρχεται αντιμέτωπος με τρία πράγματα ταυτόχρονα. Και εδώ είναι που η παράσταση γίνεται –με την καλή έννοια– επικίνδυνη.
Πρώτον: Το gaslighting. Η χειριστική συμπεριφορά στην συντροφική σχέση, εκεί όπου η εξουσία καλύπτεται από το προσωπείο της στοργής και η φροντίδα μετατρέπεται σε εργαλείο ελέγχου. Ο αργός, υπόγειος αποσυντονισμός της αυτοαντίληψης. Ο άντρας-γιατρός που λέει «το κάνω για το καλό σου» κι εσύ αρχίζεις να πιστεύεις ότι τρελάθηκες. Πόσο σημερινό είναι αυτό; Πόσο;
Δεύτερον: Η μητρότητα. Η παράσταση προσεγγίζει με ειλικρίνεια την αμφιθυμία που συχνά συνοδεύει τη μητρότητα. Σε μια κοινωνία που προβάλλει τη μητρότητα ως προορισμό και όχι ως επιλογή, η φωνή της ηρωίδας αρθρώνει –ακόμη και σιωπηλά– την ανάγκη για έναν ευρύτερο ορισμό της γυναικείας ταυτότητας, έξω από επιταγές και προσδοκίες.
Τρίτον: Η ψυχική υγεία. Φωτίζει τη σκοτεινή σιωπή που περιβάλλει τις πατριαρχικές πρακτικές, την ενδοοικογενειακή βία, την ψυχική υγεία των γυναικών και τη δύναμη που γεννιέται εκεί όπου όλα μοιάζουν χαμένα.
Η ΣΚΗΝΟΓΡΑΦΙΑ: Το δεύτερο πρόσωπο
Ο Βαγγέλης Αγναντόπουλος δεν έκανε ντεκόρ εποχής. Και αυτό είναι το έξυπνο. Η Minutoli ήθελε μια σκηνή που να μην είναι εποχής, να έχει πρακτική λειτουργία αλλά ταυτόχρονα και μια ισχυρή συμβολική διάσταση. Και όταν είδε τα έργα του, κατάλαβε ότι ήταν ο άνθρωπος που θα έφερνε μια εξαιρετικά σύγχρονη ματιά. Έτσι, η σκηνογραφία είναι ζωντανός οργανισμός. Σε συνεχή διάλογο με την ηθοποιό. Το κίτρινο μοτίβο δεν είναι στον τοίχο, αλλά είναι παντού. Είναι ο δεύτερος χαρακτήρας και σε κοιτάει και σε πνίγει και σε καλεί να το σκίσεις. Η μουσική του Γιώργου Βαρσαμάκη δεν ντύνει το έργο, αλλά το οδηγεί.
ΣΥΝΟΨΙΣ: Γιατί πάει τρίτη χρονιά και γιατί θα πάει και τέταρτη
Μπορώ, με πολλή άνεση, να πω ότι η επιτυχία της δεν είναι τυχαία. Σε μια εποχή που ο διάλογος γύρω από τον έλεγχο του σώματος και της ταυτότητας των γυναικών είναι ιδιαίτερα επίκαιρος, η παράσταση αυτή ήρθε και έβαλε το δάχτυλο στον τύπον των ήλων. Και έχει και κάτι άλλο που δεν το έχουν οι άλλες. Έχει μαρτυρίες. Η Minutoli λέει ότι όλο αυτό το διάστημα που παίζεται το έργο, ήρθαν σε επαφή με πολλές γυναίκες που μοιράστηκαν συγκλονιστικές προσωπικές ιστορίες από τις δεκαετίες του '50, '60 και '70, όταν η εξέγερση απέναντι σε ένα βίαιο, πατριαρχικό περιβάλλον ήταν πραγματικά ένα επώδυνο ρήγμα και συχνά καταδίκη στην απομόνωση.
Και εδώ είναι το μεγάλο: Η Minutoli λέει ότι η πρωταγωνίστρια του έργου είναι μόνη, όμως η σύγχρονη γυναίκα δεν πρέπει να είναι μόνη, γιατί η ελευθερία δεν μπορεί να είναι μια ατομική πράξη, αλλά μια συλλογική διαδικασία. Και όταν τη ρωτάνε ποια είναι η σημερινή «κίτρινη ταπετσαρία» που παλεύει να σκίσει η γυναίκα, απαντάει: «Είναι όλες οι αφηγήσεις που επιβάλλονται στη γυναίκα. Η αποτελεσματικότητα, η τελειότητα, η διαθεσιμότητα, η φροντίδα, η ομορφιά.».
Ε, λοιπόν –λέω κι εγώ– το να σκίσει κανείς αυτήν την ταπετσαρία, σημαίνει να επιτρέψει στον εαυτό του να είναι ο εαυτός του και να ανακαλύψει μια δύναμη που δεν φανταζόταν ότι έχει. Είναι η άδεια να είναι κανείς πολύπλοκος, να ζει ειρηνικά με την ιδέα ότι δεν μπορεί να αρέσει σε όλους.
Και για τους άντρες που θα πάνε στην παράσταση; Η Minutoli το λέει ωραία: «Όχι ως προσωπική καταγγελία, αλλά ως πρόσκληση να εισέλθουν σε μια ευαισθησία διαφορετική από τη δική τους.». Και είναι συγκινητικό όταν άντρες θεατές μετά την παράσταση εξομολογούνται: Μήπως εφαρμόζω κι εγώ τέτοιους μηχανισμούς χειραγώγησης και εξουσίας; Πώς μπορώ να σπάσω αυτήν την αλυσίδα; Εκείνη τη στιγμή καταλαβαίνουν ότι κάνουν πραγματικά μια βαθιά πολιτική πράξη.
ΥΓ.: Μια ταπετσαρία που είδα κι εγώ με τα μάτια μου να σκίζεται
Και για να μη νομίζουμε ότι μιλάμε για θεωρίες του 1890, θα σας πω και κάτι που το ξέρω από κοντά. Από πρώτο χέρι. Έχω μια φίλη, μια πολύ καλή φίλη, η οποία ήταν φυλακισμένη. Όχι σε δωμάτιο με κίτρινη ταπετσαρία, αλλά σε σπίτι κανονικό. Με κουρτίνες κανονικές και με πόρτα που άνοιγε κανονικά· αλλά… δεν άνοιγε! Ο σύζυγός της ασκούσε βία και όχι μόνο ένα είδος βίας, αλλά τρία είδη μαζί. Ήταν ψυχολογική, σωματική και οικονομική βία. Το πλήρες πακέτο δηλαδή. Αυτό το «για το καλό σου» που λέει και το έργο, το «ξεκουράσου, θα φροντίσω εγώ», το «μη μιλάς, μη δουλεύεις, μη σκέφτεσαι», είναι το πιο ύπουλο. Γιατί όταν σου ασκούν και τα τρία είδη βίας μαζί, χάνεις την αυτοαντίληψή σου και αποσυντονίζεσαι. Αρχίζεις να πιστεύεις ότι τρελάθηκες. Αυτό είναι το gaslighting που λέει και η Minutoli. Να λάβεις δε υπόψη ότι αυτή η γυναίκα δεν ήταν «αδύναμη». Ήταν δυνατή. Είναι δυνατή. Απλώς είχε μια ταπετσαρία μπροστά της.
Ε, λοιπόν, βρήκε τη δύναμη, την έσκισε και τώρα είναι ένας άλλος άνθρωπος. Και όταν λέω άλλος άνθρωπος, δεν εννοώ απαραίτητα πιο χαρούμενη. Εννοώ πιο ολόκληρη και πιο παρούσα. Έχει μια ηρεμία που δεν το λες –και δεν είναι– παραίτηση. Είναι γνώση. Αυτό είναι που λέει το έργο και που λέει η Minutoli όταν λέει ότι η ελευθερία δεν μπορεί να είναι ατομική πράξη αλλά συλλογική διαδικασία.
Αυτό είναι λοιπόν η Κίτρινη ταπετσαρία στο θέατρο Αλκμήνη με την Μαρία Μαλταμπέ. Δεν είναι μια παράσταση για να περάσεις καλά. Είναι μια παράσταση για να φύγεις και να θες να σκίσεις κάτι δικό σου. Μια ταπετσαρία που σου έβαλαν στο σπίτι σου χωρίς να σε ρωτήσουν, και γι' αυτό πάει για τρίτη χρονιά, και γι' αυτό πρέπει να πας μια Τετάρτη. Μόνος σου!
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
