Η Φόνισσα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη στην τηλεοπτική μεταφορά του Άγγελου Κοβότσου (1993)
Η Φόνισσα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη δημοσιεύτηκε το 1903 στο περιοδικό Παναθήναια, με τον υπότιτλο Κοινωνικόν μυθιστόρημα και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα έργα της ελληνικής πεζογραφίας. Μέσα από την ιστορία μιας γυναίκας που οδηγείται σταδιακά στην εγκληματική δράση, ο συγγραφέας αναδεικνύει ζητήματα κοινωνικής ανισότητας, γυναικείας καταπίεσης, φτώχειας και ανθρώπινης οδύνης.
Κεντρικό πρόσωπο της νουβέλας είναι η Χαδούλα ή Φραγκογιαννού, μια ηλικιωμένη χήρα, μητέρα επτά παιδιών και γιαγιά, η ζωή της οποίας έχει σημαδευτεί από τη φτώχεια και την αδιάκοπη υποταγή στις οικογενειακές υποχρεώσεις. Από την παιδική της ηλικία έχει μάθει να υπηρετεί τους άλλους, αρχικά τους γονείς της, στη συνέχεια τον σύζυγό της και αργότερα τα παιδιά και τα εγγόνια της. Η ίδια αισθάνεται ότι ολόκληρη η ζωή της αναλώθηκε στη φροντίδα των άλλων, χωρίς να της δοθεί ποτέ η δυνατότητα να ζήσει πραγματικά για τον εαυτό της.
Η οικογενειακή της εμπειρία ενισχύει την απογοήτευσή της, καθώς γνωρίζει από πρώτο χέρι τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες, ιδιαίτερα όταν προέρχονται από φτωχές οικογένειες. Η αντίληψή της ότι η γέννηση ενός κοριτσιού αποτελεί δυστυχία συνδέεται με τη θέση της γυναίκας στην ανδροκρατούμενη κοινωνία της εποχής. Οι γυναίκες ήταν επιφορτισμένες με τις οικιακές εργασίες και τη φροντίδα της οικογένειας, ενώ η οικονομική και κοινωνική τους αυτονομία ήταν ιδιαίτερα περιορισμένη. Παράλληλα, ο θεσμός της προίκας αποτελούσε σημαντικό οικονομικό βάρος για τις οικογένειες που είχαν κόρες, καθώς η συγκέντρωσή της συνδεόταν άμεσα με τη δυνατότητα σύναψης ενός γάμου.
Μέσα σε αυτό το κοινωνικό περιβάλλον διαμορφώνεται η τραγική προσωπικότητα της Φραγκογιαννούς. Η ηρωίδα αναγνωρίζει τις αδικίες που υφίστανται οι γυναίκες, χωρίς όμως να καταφέρνει να αμφισβητήσει ουσιαστικά τις κοινωνικές αντιλήψεις που τις προκαλούν. Αντίθετα, εσωτερικεύει την ιδέα ότι η γυναικεία ύπαρξη αποτελεί βάρος και καταλήγει να πιστεύει ότι ο θάνατος των μικρών κοριτσιών μπορεί να τα απαλλάξει από μια μελλοντική ζωή γεμάτη στερήσεις και δυστυχία.
Η εγκληματική της πορεία αρχίζει με τον θάνατο της νεογέννητης εγγονής της και συνεχίζεται με τον πνιγμό μικρών κοριτσιών. Σταδιακά, η Φραγκογιαννού αποκτά την παράλογη πεποίθηση ότι η ίδια έχει αναλάβει έναν σχεδόν λυτρωτικό ρόλο. Η εγκληματική της δράση, ωστόσο, αποκαλύπτει την ψυχική της διάλυση και την αδυναμία της να διαχωρίσει την προσωπική της οδύνη από τη μοίρα των άλλων. Κατά τη διάρκεια της καταδίωξής της από τις αρχές, περιπλανιέται σε απομονωμένα σημεία της Σκιάθου, μέχρι τη στιγμή που επιχειρεί να φτάσει στο ερημητήριο του Αγίου Σώστη. Εκεί, λίγο πριν συναντήσει τον γέροντα Ακάκιο, παρασύρεται από τα νερά της παλίρροιας και πνίγεται.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αφηγηματική οργάνωση της νουβέλας. Ο Παπαδιαμάντης δεν ακολουθεί μια απολύτως γραμμική χρονική πορεία, αλλά συνδυάζει το αφηγηματικό παρόν με αναδρομές στην παιδική ηλικία, στον γάμο και στην οικογενειακή ζωή της ηρωίδας. Οι αναδρομές αυτές φωτίζουν σταδιακά την ψυχολογική της διαμόρφωση και επιτρέπουν στον αναγνώστη να κατανοήσει τις συνθήκες που συνέβαλαν στην εξέλιξή της. Η Φαρίνου-Μαλαματάρη επισημαίνει ότι οι αναδρομικές αυτές αφηγήσεις λειτουργούν συμπληρωματικά στην παρουσίαση του χαρακτήρα της Φραγκογιαννούς, ενώ ιδιαίτερη σημασία αποδίδει και στη λειτουργία του εσωτερικού μονολόγου.
Μέσα από τον εσωτερικό μονόλογο αποκαλύπτεται η διαστρεβλωμένη λογική της ηρωίδας, η οποία θεωρεί ότι τα κορίτσια που πεθαίνουν απαλλάσσονται από τα μελλοντικά τους βάσανα. Η εγκληματική συμπεριφορά της δεν παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα μιας στιγμιαίας συναισθηματικής αντίδρασης, αλλά ως κατάληξη μιας σταδιακής ψυχικής και ιδεολογικής διαμόρφωσης. Παράλληλα, η ιστορία του γιου της Μούρου αναδεικνύει την αναπαραγωγή της βίας μέσα στην οικογένεια και ενισχύει τη νατουραλιστική διάσταση του έργου.
Σημαντική είναι και η συμβολική λειτουργία της φύσης. Το φυσικό περιβάλλον δεν αποτελεί απλώς το σκηνικό της δράσης, αλλά συνδέεται άμεσα με την ψυχολογική κατάσταση της πρωταγωνίστριας. Άλλοτε προσφέρει καταφύγιο και προσωρινή προστασία και άλλοτε μετατρέπεται σε απειλητική δύναμη. Η Πατερίδου υπογραμμίζει αυτόν τον αντιφατικό ρόλο της φύσης, η οποία άλλοτε αντανακλά τον εσωτερικό κόσμο της Φραγκογιαννούς και άλλοτε βρίσκεται σε αντίθεση με αυτόν. Ο τελικός πνιγμός της ηρωίδας προσδίδει στο έργο μια ιδιαίτερη συμβολική διάσταση, καθώς η ίδια καταλήγει να έχει την τύχη ορισμένων από τα θύματά της. Το τέλος παραμένει αμφίσημο, καθώς η τιμωρία της δεν προέρχεται από την ανθρώπινη δικαιοσύνη, αλλά συντελείται μέσα στο φυσικό περιβάλλον.
Η λογοτεχνική Φόνισσα μεταφέρθηκε στην τηλεόραση το 1993 από τον σκηνοθέτη Άγγελο Κοβότσο και προβλήθηκε από την ΕΡΤ ως σειρά τριών επεισοδίων. Τον ρόλο της Φραγκογιαννούς ερμηνεύει η Τούλα Σταθοπούλου, ενώ το σενάριο υπογράφει η Βάσω Χεκίμογλου. Η τηλεοπτική παραγωγή επιχειρεί να αποδώσει τον σύνθετο ψυχολογικό κόσμο της ηρωίδας, αξιοποιώντας τις δυνατότητες του οπτικοακουστικού μέσου.
Η σκηνοθετική προσέγγιση βασίζεται στη δραματοποίηση των γεγονότων και στην οπτικοποίηση των εσωτερικών καταστάσεων της πρωταγωνίστριας. Οι φωτισμοί, τα κοντινά πλάνα και η εναλλαγή των εικόνων δημιουργούν μια ατμόσφαιρα έντασης και αγωνίας. Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η σκηνή της σφαγής του κόκορα, όπου το κόκκινο χρώμα σε ένα κενό πλάνο παραπέμπει συμβολικά στο αίμα και στη θυσία. Επίσης, η εναλλαγή ανάμεσα στην τρεμάμενη φλόγα των κεριών και στο βλέμμα της Φραγκογιαννούς δημιουργεί μια έντονη σύνδεση ανάμεσα στο περιβάλλον και την ψυχική της κατάσταση. Ο Κυριακός αναδεικνύει τις συγκεκριμένες σκηνοθετικές επιλογές ως ευρηματικές οπτικοποιήσεις, οι οποίες μεταφέρουν στην εικόνα συμβολισμούς που στη λογοτεχνική αφήγηση εκφράζονται μέσα από τον λόγο.
Σημαντική είναι επίσης η αξιοποίηση του ονείρου και της φωτιάς, καθώς και η επιλογή να τοποθετηθεί η σκηνή της άμβλωσης στην αρχή της τηλεοπτικής αφήγησης. Η συγκεκριμένη χρονική επιλογή δημιουργεί ερωτήματα στον θεατή και ενισχύει τη δραματική ένταση, διαφοροποιώντας την οργάνωση της τηλεοπτικής αφήγησης από τη λογοτεχνική εκδοχή.
Στην ανάπτυξη της τηλεοπτικής παραγωγής συμβάλλουν και οι λαϊκοί χαρακτήρες, όπως η Χιονιώ και η Κυραννώ, καθώς και η ενισχυμένη παρουσία της Μαρουσώς, η οποία λειτουργεί ως συνδετικό στοιχείο ανάμεσα στα επιμέρους επεισόδια.
Μέσα από τις καθημερινές συνομιλίες και τα σχόλια των γυναικών αναδεικνύεται η νοοτροπία της μικρής κοινωνίας. Ιδιαίτερα χαρακτηριστικές είναι οι σκηνές της κηδείας και του Επιταφίου, όπου το πένθος συνυπάρχει με την κοινωνική περιέργεια, τα κουτσομπολιά και τον σαρκασμό.
Στο σημείο αυτό αναδεικνύεται και η λειτουργία του γκροτέσκου. Η Παπαγεωργοπούλου το προσεγγίζει ως αισθητική κατηγορία που συνδυάζει το κωμικό με το τρομακτικό, το μυστηριώδες και το αποκρουστικό. Στην τηλεοπτική μεταφορά, η συνύπαρξη του πένθους με την περιέργεια και τον σαρκασμό δημιουργεί μια αντιφατική ατμόσφαιρα, μέσα από την οποία αποκαλύπτονται οι αντιφάσεις της ανθρώπινης συμπεριφοράς.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ερμηνεία της Τούλας Σταθοπούλου. Ο Κυριακός επισημαίνει τη φυσικότητα και την αδρότητα της ερμηνείας της, στοιχεία που προσδίδουν στην ηρωίδα μια καθημερινή και ανθρώπινη διάσταση. Η κάμερα εστιάζει συχνά στο πρόσωπό της, αναδεικνύοντας τα σημάδια της κόπωσης και της ταλαιπωρίας. Η Φραγκογιαννού δεν παρουσιάζεται ως μια απόκοσμη ή δαιμονική μορφή, αλλά ως μια γυναίκα που έχει βιώσει έντονα τις κοινωνικές και οικογενειακές δυσκολίες.
Καθοριστικό ρόλο διαδραματίζει και το φυσικό τοπίο της Σκιάθου. Οι παραλίες, οι σπηλιές και οι απομονωμένοι χώροι του νησιού αποκτούν ιδιαίτερη σημασία κατά τη διάρκεια της καταδίωξης. Αρχικά προσφέρουν στην ηρωίδα προστασία και προσωρινό καταφύγιο, στη συνέχεια όμως μετατρέπονται σε απειλητικούς χώρους που δυσχεραίνουν τη διαφυγή της. Ο Κυριακός αναδεικνύει τον διφορούμενο χαρακτήρα του φυσικού περιβάλλοντος, το οποίο άλλοτε προστατεύει και άλλοτε αποδιώχνει την πρωταγωνίστρια.
Η τηλεοπτική μεταφορά του 1993 αποτελεί, επομένως, μια ενδιαφέρουσα οπτικοακουστική αναδημιουργία της παπαδιαμαντικής νουβέλας. Ο σκηνοθέτης αξιοποιεί την εικόνα, τον φωτισμό, την υποκριτική και το φυσικό τοπίο, προσαρμόζοντας την αφήγηση στις ιδιαιτερότητες του τηλεοπτικού μέσου. Όπως επισημαίνει ο Σιαφλέκης, οι μεταφορές λογοτεχνικών έργων συμβάλλουν στην εξοικείωση ενός ευρύτερου κοινού με τη λογοτεχνία.
Η σύγκριση των δύο έργων αναδεικνύει διαφορετικούς τρόπους προσέγγισης της ίδιας τραγικής ηρωίδας. Ο Παπαδιαμάντης, μέσα από τις αναδρομές, τον εσωτερικό μονόλογο και τη συμβολική λειτουργία της φύσης, αποκαλύπτει τον σύνθετο ψυχισμό της Φραγκογιαννούς και τις κοινωνικές συνθήκες που διαμόρφωσαν την προσωπικότητά της. Ο Άγγελος Κοβότσος, από την πλευρά του, μεταφέρει αυτόν τον κόσμο στην οθόνη, αξιοποιώντας τις εκφραστικές δυνατότητες της εικόνας και της τηλεοπτικής αφήγησης.
Η ιστορία της Φραγκογιαννούς εξακολουθεί να προκαλεί προβληματισμό, καθώς θέτει διαχρονικά ερωτήματα για τη θέση της γυναίκας, την κοινωνική αδικία, τη φτώχεια, τη βία και την ανθρώπινη ευθύνη. Η τηλεοπτική μεταφορά του 1993 προσφέρει μια νέα δυνατότητα πρόσληψης του έργου, επιβεβαιώνοντας ότι η λογοτεχνία μπορεί να συνομιλεί δημιουργικά με διαφορετικές μορφές τέχνης και να διατηρεί τη δύναμή της μέσα στον χρόνο.
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
Βιβλιογραφία δοκιμίου:
Κυριακός Κ., Λογοτεχνία και ελληνικός κινηματογράφος: Το παράδειγμα των διασκευών του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη στην οθόνη, στο Φ. Ταμπάκη-Ιωνά & Μ.Ε. Γαλάνη (επιμ.), Από τη λογοτεχνία στον κινηματογράφο, Αθήνα 2011, Αιγόκερως,
Κυριακός Κ., Ως ναυάγια αι λέξεις…: Η πρόσληψη του έργου του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη στον κινηματογράφο, στο θέατρο και στην τηλεόραση, Αθήνα 2019, Αιγόκερως,
Παπαγεωργοπούλου Α., Η παρουσία του γκροτέσκου στη διηγηματογραφία του Παπαδιαμάντη και του Charles Dickens (2002),
Παπαδιαμάντης Α. (1984). Άπαντα (Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος, επιμ., τ. Γ'), Αθήνα 1984, Δόμος,
Πατερίδου Γ. (2002), Η φόνισσα (1903): Ένα νατουραλιστικό έργο με κοινωνικά μηνύματα, πρακτικά Β' Διεθνούς Συνεδρίου για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, Αθήνα 2002, Δόμος,
Σιαφλέκης Ζ. Ι., Ερμηνευτικές προτάσεις για την τηλεοπτική πρόσληψη της ελληνικής και ξένης λογοτεχνίας, στο Συγκριτισμός και ιστορία της λογοτεχνίας, Αθήνα 1988, Επικαιρότητα,
Φαρίνου-Μαλαματάρη Γ., Αφηγηματικές τεχνικές στον Παπαδιαμάντη (1887-1910), Αθήνα 1987, Κέδρος.


