.png "Ο αναρχικός τραπεζίτης του Πεσσόα")
Πρόσφατα κυκλοφόρησε, σε επανέκδοση, Ο αναρχικός τραπεζίτης του Πεσσόα, από τις εκδόσεις Αργοναύτης, στο οποίο βιβλίο γράψατε την εισαγωγή. Κατά τη γνώμη σας, πώς κάποια συγγράμματα καταφέρνουν να είναι επίκαιρα και διαχρονικά;
Χρήστος Τσαλίκης: Αυτό το ερώτημα δεν επιδέχεται μια μονοσήμαντη απάντηση. Θα έλεγα πως το μίνιμουμ για να βρίσκεται ένα σύγγραμμα στην επικαιρότητα είναι να πιάνει και να αναδεικνύει προωθητικά μια ζωτική όψη της κοινωνικής πραγματικότητας, η οποία επιδρά καθοριστικά στη ζωή και τις τύχες των ανθρώπων σε μια εποχή. Με διαφορετική μορφή, αυτό ισχύει τόσο για τις κοινωνικές επιστήμες όσο και για τη λογοτεχνία. Βέβαια, πρόκειται, εδώ, για τη θετική επικαιρότητα. Υπάρχουν και κοινότοπα έργα που κατορθώνουν να βρίσκονται στην επικαιρότητα για κάποιο καιρό ή ακόμη και φαύλα έργα, όπως, ας πούμε, το «Ο αγών μου» του Χίτλερ.
Η διαχρονικότητα απαιτεί κάτι παραπάνω. Η μεγάλη τέχνη, όπως έλεγε ο Λούκατς, διασώζει το ουσιώδες κάθε εποχής και το μεταβιβάζει στις επόμενες γενιές. Είναι σαφές ότι κάθε εποχή έχει κάτι κοινό με τις επόμενες, ώστε η εμπειρία της μπορεί να ωθεί τους μεταγενέστερους σε μια καλύτερη κατανόηση των προοπτικών τους. Αυτή είναι η βάση για τη διαχρονική επίδραση των μεγάλων φιλοσόφων και τραγωδών της αρχαίας Ελλάδας. Για να επιτευχθεί όμως η διαχρονικότητα στην τέχνη πρέπει ο καλλιτέχνης, διασώζοντας το ουσιώδες στην πραγματικότητα της εποχής του, να του δώσει ταυτόχρονα μια γενικευμένη έκφραση, ώστε οι επόμενες γενιές να το δουν ως οικείο και να αναγνωρίσουν τους εαυτούς τους σε αυτό.
Υπό αυτή την έννοια θα έλεγα ότι «Ο αναρχικός τραπεζίτης» του Πεσσόα είναι ένα έργο θετικά επίκαιρο, γιατί όντως θίγει κάποια ζωτικά θέματα της εποχής μας, αλλά μένει, ίσως, πίσω από τις υψηλές απαιτήσεις της διαχρονικότητας.
Πολλοί έχουν μιλήσει για τον Τραπεζίτη του Πεσσόα. Ποιος πιστεύετε ήταν ο σκοπός του συγγραφέα: να σατιρίσει, να καυτηριάσει, να δώσει εναλλακτική οπτική; Κάτι άλλο;
Χ.Κ.: Είναι δύσκολο να απαντηθεί αυτό το ερώτημα, γιατί ο Πεσσόα δεν έθετε στον εαυτό του καθορισμένους, συνειδητούς σκοπούς. Ακόμα περισσότερο, ήταν μια πολυσχιδής, κατακερματισμένη προσωπικότητα, με αντίθετες κατευθύνσεις και σκοπούς να συνυπάρχουν στο πνεύμα και στο έργο του. Όπως είναι γνωστό, χρησιμοποίησε διάφορα «ετερώνυμα», ανόμοιες δηλαδή και διακριτές προσωπικότητες που απάρτιζαν το εγώ του, ώστε οι οπτικές και οι διαθέσεις στο κάθε έργο του, ανάλογα με το ετερώνυμο που το υπογράφει, διαφέρουν ουσιαστικά μεταξύ τους.
Υπάρχει όμως ένα ενοποιητικό στοιχείο στην προσωπικότητά του, που το εντοπίζει ο ίδιος όταν αυτό-χαρακτηρίζεται, στο «Βιβλίο της ανησυχίας», ως «ένας συνειδητός καθρέφτης που έχει πέσει κάτω και αντανακλάει την πολυποικιλότητα του κόσμου».
Ο Πεσσόα δεν καταλάβαινε τη φύση των δυνάμεων που τον είχαν ρίξει κάτω και ευθύνονταν για την πολυδιάσπαση και το απαραίτητο συνοδευτικό της, την ανία. Μάλιστα, αισθανόταν πηγαία μια έλξη και μαζί μια απώθηση προς αυτές. Αυτό εκφράζεται ισχυρά στον «Αναρχικό τραπεζίτη», όπου είναι φανερό ότι ο Πεσσόα προσπαθεί ταυτόχρονα να δικαιώσει και να μην δικαιώσει τον κυνικό, αρπακτικό ανθρώπινο τύπο που σκιαγραφεί. Επομένως, το κύριο στο συγκεκριμένο έργο είναι η ρεαλιστική απεικόνιση αυτού του τύπου, χωρίς μια ορατή, ρητή εκφορά κρίσης γι' αυτόν, με το θετικό και το αρνητικό που μπορεί να περιέχει μια τέτοια «ουδέτερη» οπτική.
Η φιλοσοφία του Πεσσόα διακρινόταν από μια μεγάλη δυσπιστία προς την κοινωνική αλλαγή, η οποία τον απέτρεπε από το να θέτει συλλογικούς σκοπούς. Θα πρόσθετα, όμως, ότι η ποίησή του, από τα λίγα ποιήματα που έχω διαβάσει, διακρίνεται αντίθετα από ποιότητες όπως η ευαισθησία και η συμμετοχικότητα, όντας έτσι λιγότερο ουδέτερη.
Ποιο είναι το σχόλιό σας σχετικά με την τυραννία όπως εμφανίζεται στο βιβλίο;
Χ.Κ.: Ο αναρχικός τραπεζίτης είναι ένα πρόσωπο που, αφού αγωνίζεται αρχικά με μια ομάδα αναρχικών ενάντια στην κοινωνική αδικία, ανακαλύπτει κάποια στιγμή ότι ο μόνος τρόπος για να θέσει τέλος στην κοινωνική αδικία, τουλάχιστον σε σχέση με τον εαυτό του, είναι να αποκτήσει πολλά χρήματα, οπότε η αδικία δεν θα αφορά πια τον ίδιο. Όταν το συνειδητοποιεί προσπαθεί να πείσει και τους συντρόφους του ότι έχει δίκιο και, αποτυχαίνοντας, επιδίδεται σε μια λυσσώδη προσπάθεια για να επιτύχει τον στόχο του, πατώντας επί πτωμάτων. Τελικά τα καταφέρνει. Η πολιτική θέση που αρθρώνει ο τραπεζίτης είναι ότι, έτσι, μπορεί να ακυρώσουμε την αδικία με το γίνουμε μέρος της και μάλιστα φορείς της. Επιμένει δε ότι αυτή είναι η αυθεντική αναρχική φιλοσοφία και ότι δεν έχει έρθει σε ρήξη με τις ιδέες της κοινωνικής δικαιοσύνης που πρέσβευε στο αρχικό στάδιο της ζωής του. Στην εισαγωγή μου συζητώ αυτές τις αξιώσεις, δείχνοντας ότι δεν αντέχουν στη δοκιμασία της λογικής. Ο Πεσσόα, υποθέτω, το διαισθανόταν αυτό και βάζει τον συνομιλητή του τραπεζίτη (ουσιαστικά τον ίδιο του τον εαυτό) να διατυπώνει τις κύριες αντιρρήσεις στα επιχειρήματα του τραπεζίτη. Στο τέλος όμως μοιάζει να πείθεται από αυτόν.
Πώς θα ορίζαμε έναν αναρχικό, τελικά;
Χ.Κ.: Ο αναρχισμός, ως ιδεολογικό ρεύμα όπως έχει διαμορφωθεί ιστορικά, πρεσβεύει την κατάργηση της ταξικής διαίρεσης της κοινωνίας και του κράτους, ως θεματοφύλακας αυτής της διαίρεσης, δίνοντας έμφαση στο δεύτερο σημείο. Συμφωνεί έτσι στον στόχο με τον μαρξισμό, όχι όμως και στα μέσα. Ο Μαρξ, βέβαια, υποστήριζε ότι για να ανατραπεί η εξουσία της αστικής τάξης, η οποία βασίζεται στη δύναμη του συσσωρευμένου, σφετερισμένου κοινωνικού πλούτου, θα χρειαστεί μια μεταβατική εξουσία που θα καταπνίξει τη λυσσώδη αντίστασή της. Για τους αναρχικούς, αντίθετα, κάθε εξουσία είναι καταδικαστέα και πηγή διαφθοράς και καταπίεσης.
Χωρίς φυσικά να αμφισβητείται αυτός ο κίνδυνος (επίφοβα υπαρκτός όπως το έδειξε η εμπειρία του σταλινισμού), ο αναρχισμός είναι ένα φτωχό ρεύμα συγκριτικά με τον μαρξισμό. Από τότε που οι βάσεις του διατυπώθηκαν από τους κύριους θεωρητικούς του, τον Κροπότκιν και τον Μπακούνιν, δεν γνώρισε ουσιαστική εξέλιξη και είναι αδύνατο να αναφέρουμε κάποιους εξίσου σημαντικούς μετέπειτα αναρχικούς στοχαστές, όπως εύκολα μπορεί να γίνει με τον μαρξισμό. Επομένως, θα έλεγα ότι το πιο σημαντικό στην αναρχική παράδοση είναι μερικές επιφανείς μορφές αγωνιστών ενάντια στην κοινωνική αδικία, όπως η Λουίζ Μισέλ, οι μάρτυρες του Σικάγο, αργότερα ο Ντουρούτι κ.ά., των οποίων τα χαρακτηριστικά ανταποκρίνονταν σε ένα συγκεκριμένο στάδιο του αγώνα για την κοινωνική απελευθέρωση.
Ο Χρήστος Κεφαλής μίλησε για το βιβλίο του Φερνάντο Πεσσόα Ο αναρχικός τραπεζίτης, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αργοναύτης.
Πρόκειται για φιλοσοφικό διήγημα που, ενώ πρωτοδημοσιεύθηκε το 1922, χαρακτηρίζεται για τη διαχρονικότητά του. Ο Πεσσόα αναπτύσσει τη θεωρία του αναρχισμού, μέσω του ήρωά του, προβάλλοντας την αντίφαση του αναρχικού ως ιδιότητα που την ενστερνίζεται ένας μεγαλοεπιχειρηματίας. Η αντίληψη του άτοπου εξάπτει το ενδιαφέρον του αναγνώστη σε πρώτη φάση, όμως η μεγάλη «αποκάλυψη» –ή, αν θέλετε, η ανατροπή– έρχεται στην πορεία όταν ο σωκρατικός διάλογος αναδεικνύει μια νέα διάσταση του όρου και την νέα οπτική του παρόλο που είναι εφικτή μόνο σε ατομικό επίπεδο.
