Άγιος Νεόπλουτος

Διάλογος με τον Πεσσόα
Απέναντι στο βιβλίο της ανησυχίας

Γιάννη Σμίχελη

Εμαθα να ξεγυμνώνομαι, δεν είναι καθόλου εύκολο να προχωράς ανάμεσα στους ανθρώπους γυμνός, όντας ντυμένος κάθε φορά κι άλλη ενδυμασία γύμνιας, γιατί δεν έχουμε ποτέ το ίδιο δέρμα, μήτε και παρόμοιο πρόσωπο, όχι, έχουμε πάντα διαφορετικά πρόσωπα, δεν υπονοώ τα προσωπεία, αδιαφορώ για τους αλλοτριωμένους υποκριτές, όχι, μιλώ για την υποκριτική την απορρέουσα από το φυσικό είναι του κάθε ανθρώπου, από το τούτο του, το κατιτίς του, κοινότυπα η αυθεντικότητα και πρωτοτυπία, η μοναδικότητα έτσι κι αλλιώς ορίζεται με όλα τα κριτήρια της τέχνης, του αυθόρμητου και του κώλου, βαρέθηκα πια την ψυχολογική πιπίλα περί της ατομικής ιδιαιτερότητας του καθενός, άλλωστε και οι ναζί, οι στρατόκαυλοι, οι προδότες, οι δωσίλογοι μοναδικοί κι ανεπανάληπτοι ο καθείς στον τρόπο που εγκληματούσαν και αμετανόητα θα συνέχιζαν αν δεν τους βαράγανε. Δεν γράφω για να βρω την ταυτότητά μου, μήτε να ανακαλύψω τον εαυτό μου, δεν έχω τα λεκτικά εργαλεία για να κάνω λιανά την ουσία μου, όλες οι θεωρίες, προσεγγίσεις, μέθοδοι, τρόποι έκφρασης είναι ξεπερασμένοι, η τέχνη όπως την μάθαμε είναι τελειωμένη, οι γλώσσες –οποιαδήποτε– έχουν φτωχύνει και δεν είμαστε ώριμοι για να γράψουμε σε μια κοινή ευρωπαϊκή γλώσσα, δεν μιλώ για την διεθνή ορολογία των επιστημών, αλλά για την καθημερινή επικοινωνία στο πλαίσιο της ρουτίνας, της επικοινωνίας στις επαναλαμβανόμενες δραστηριότητες της ημέρας, στις κουβεντούλες του πεζοδρομίου, των μαγαζιών, της διασκέδασης, του εμπορίου, των καυγάδων, του φλερτ και των φιλικών συναναστροφών, στο κρεβάτι, στον καναπέ, στην πολυθρόνα, σε μεσημεριανό, βραδινό, πρωινό γεύμα, στο καφεδάκι. Η προφορική γλώσσα, η καθομιλουμένη, η δημοτική, αυτή που εκφέρεται και διατυπώνεται από τους ανθρώπους στις απλές τους στιγμές κι ενασχολήσεις. Το να τονίζουμε την έλλειψη κοινωνικότητας, ομοψυχίας, κοινών τόπων και συγκλινουσών κοσμοαντιλήψεων δεν φτάνει, το να αποδίδουμε την υπαιτιότητα στην τεχνολογία και στα ηλεκτρονικά μέσα αποξενωτικής ή απόμακρης ή έμμεσης επικοινωνίας είναι παραπλανητικό, έχουμε εξαντληθεί δημιουργικά με τον τρόπο της διαβίωσης και επιβίωσής μας. Όποτε γράφω συμβαίνει για να θέτω τα ερωτήματα και να ψαχουλεύω στους ορισμούς των εννοιών, κάτι που επιτυγχάνεται μόνο διαισθητικά και σιωπηλά, δηλαδή προσεγγίζοντας την ουσία μας αλλά άνευ των απαραίτητων εκφραστικών μέσων, υφών και εκφράσεων. Είναι πολύ νωρίς να μιλήσουμε για τον νέο άνθρωπο εφόσον δεν θανατώνεται ο παλαιός, ο ξεπερασμένος, αυτός ο ξοφλημένος και αλλοτριωμένος. Σήμερα η ποίηση ρωτάει τι είναι ποίηση, η τέχνη τι είναι τέχνη, ο άνθρωπος τι είναι άνθρωπος, γιατί μπορεί να ενεργούμε ως ποιητής, καλλιτέχνης και άνθρωπος αλλά με αναποτελεσματικά μέσα, δεν διαθέτουμε παρά μόνο το σάπιο, σκεβρωμένο, σκουριασμένο, παρηκμασμένο, κι ενώ οι προηγούμενοι σε παλαιότερες εποχές μεγαλουργούσαν με αυτά τα εργαλεία, σήμερα φαινόμαστε παράταιροι, γελοίοι, καρικατούρες, ούτε καν γραφικοί, εκκεντρικοί, ακραίοι, όχι, όχι, δεν παρουσιαζόμαστε, προκύπτουμε ανερμάτιστοι, χαοτικοί και διαρκώς όλο και πιο αδύναμοι και ανεπαρκείς μπρος στο άγνωστο άπειρο. Επομένως, μόνο η απόδοση γυμνά της κάθε γύμνια μας, ατέλειας, αδυναμίας, υπερβολής, ανασφάλειας, λόξας... θα μας γλιτώσει τουλάχιστον από την τοξικότητα της αλλοτρίωσής μας. Αλήθεια, είναι τυχαία η δραματική αύξηση των νευρολογικών ασθενειών, ψυχικών νοσημάτων, εξαρτήσεων και χρήση ψυχοφαρμάκων, εθιστικών ουσιών; Γιατί επιδιώκουμε να νιώθουμε χαλαροί μέσα στη θολούρα του πιώματός μας;

Ναι, ούτε ο θάνατος χαρίζεται. Διεκδικείται με τρόπο να γίνεται το αναπόφευκτό του επιλογή της ελευθερίας αντίκρυ από τα δεσμά μιας κίβδηλης πραγματικότητας, η αλαζονεία της μια θρασύδειλη γελοιότητα με πολλά χυδαία κουλτουριάρικα εφέ της καρικατούρας τζαζροκιά στις λεωφόρους-πασαρέλες της απαστράπτουσας σαχλοπροβολής. Στις υπόγειες στοές των αγρυπνιών, στις ακαταμάχητες σιωπές των άναρθρων κραυγών, οι συλλαβισμοί στα υγρά στενά της φυλακής των καταδικασμένων ονείρων και η φυγή για να δοθεί η μάχη τουλάχιστον με την ευπρέπεια του κατάδικου της ιαχής των σφαγμένων ιδεών. Ένα βαρύ ζεϊμπέκικο με τις αλυσίδες τις πιο αβάσταχτες να υποκλίνονται στους στροβιλισμούς της ακινησίας και στις αποδράσεις των σιδηροδέσμιων αξιών. Αιμορραγούν τα δάκρυα για να αιμοδοτούν τα σκελετωμένα, λιπόσαρκα όνειρα. Η μόνη σωτηρία το τίποτα μέσα στο κενό ώστε να γίνεται απέραντο στα δύο επί δύο κελιά των στημένων ποινών εγκληματικών πράξεων δίχως έγκλημα με τους εγκληματίες να καταλαμβάνουν τις θέσεις των δικαστών, του ακροατηρίου, των δεσμοφυλάκων. Ποια αγάπη να γεννηθεί; Ακόμα και η υπομονή δεν αντέχει άλλο, δεν επιμένει, ο θάνατος τρεμοπαίζει στο μυαλό σαν το καντηλάκι της μινιατούρας εκκλησίας στην απότομη στροφή των ελπίδων. Μια ακαταμάχητη απελπισία και τα πρέπει στενάζουν μπρος στις μπόρες που τους περιμένουν. Ποια λέξη μπορεί να έχει νόημα σαν εκείνη του θάρρους, όταν η απανθρωπιά έχει επιβληθεί ως φυσικά αναγκαία ανθρώπινη διάσταση, μοντελάκι των οίκων επιβράβευσης της εκμετάλλευσης, στις ροές των ακατανόητων γενοκτονιών; Η παράκρουση αγγίζει τις διαστάσεις του στυγνού λογικού όντος δίχως συναισθήματα, με άτεγκτη ορθολογική συμπεριφορά καθώς τα αδικαιολόγητα κουφάρια πληθαίνουν σαν την τελική λύση της φυσικής επιλογής της κτηνώδους αυτονόητης ύπαρξης. Θεοί και δαίμονες πια δεν εξαγνίζουν τους μακελάρηδες, έχουν τελειώσει οι ελεημοσύνες του υπερφυσικού στα κοσμικά εγκλήματα των ελίτ της ύβρεως. Απόδρασα γιατί καθώς αφομοίωνα τις διηγήσεις των ελασιτών αναρωτιόμουν ποιοι από τους οικείους μου θα μπορούσαν να επαναλάβουν τον αγώνα τους κι όλο έπεφτα πάνω μου, όλα τα χέρια της ψυχής μου έδειχναν εμένα, μόνο εμένα, να στάζει το σώμα του καπετάνιου αίμα στην λατσίδα που τον πέταξαν και να παρασέρνομαι από τα αιμάτινα ρεύματα της στυγερής αδικίας στις γειτονιές των καταραμένων.

Ο θάνατος σε κάποιες περιπτώσεις είναι όλος ζωή από την ταραχή της εκ προμελέτης αδικίας του.

Δεν είναι εύκολος ο απεγκλωβισμός από τους φαύλους κύκλους της υποβάθμισης και τελικής ακύρωσης. Η τοξικότητα ποτέ δεν είναι φανερή, πάντα είναι καλά ντυμένη σε παραλλαγή γλυκίσματος, νοστιμιάς, ηδονής, ακόμα και υποτιθέμενης υψηλής αξίας. Η αυταπάτη για να διαλυθεί πρέπει να εξαφανιστεί η σύγχυση. Είναι πολύ δύσκολο κάποιος να δει καθαρά, βασανίζεται από επιβιωτικές ανάγκες, εξαρτήσεις ανελέητες ή κρυφές και υποσυνείδητες, πάντως τίποτα δεν είναι ασυνείδητο απ' όλα αυτά, κατά βάθος επιτρέπουμε, ανεχόμαστε, υποψιαζόμαστε και ξέρουμε έστω ακροθιγώς, αλλά δεν επιτρέπεται να λέμε πως δεν γνωρίζαμε, η αμάθεια και ασχετοσύνη δεν συνάδουν με την απενοχοποίηση. Είναι παραλείψεις εκ προμελέτης και άκρως δόλιες. Ναι, η αντίφαση είναι μια καλοστημένη αδρανή παγιωμένη κατάσταση, στην οποία τα αντίθετα ισορροπούν με τρόπο βολικό για τη δικαιολόγηση όλων των πρακτικών επιλογών της ηττοπαθούς συμπεριφοράς, ο μοιρολάτρης μπορεί και ξεγλιστρά από τα κρίσιμα διλήμματα, τις καθοριστικές αποφάσεις, ζει συνεχώς με την υπεκφυγή μα στο τέλος τον εκδικούνται τα γεγονότα, όταν πλακώνεται κι αφανίζεται από αυτά ξεστομίζοντας το περίφημο δεν κατάλαβα ως ο εφιάλτης του εαυτού του. Η μετατροπή της αντίφασης σ' αντίθεση θέλει απλά συνείδηση, κοινωνική, πολιτική και αυτοεκτίμηση. Απαιτεί την ελάχιστη ευαισθησία, ενσυναίσθηση, ακολουθώντας τη διαίσθηση αντί το ένστικτο, εκείνη την εσωτερική φωνή της διάνοιξης του εσωτερικού δρόμου προς τον αληθινό εαυτό, ο οποίος κρυμμένος θέτει ερωτήματα και απαιτεί απαντήσεις, ειλικρινείς, ξεκάθαρες, εύστροφες για να ενεργοποιηθεί η προσωπικότητα με τρόπο τέτοιο ώστε να συμβάλει δυναμικά στα ιστορικοκοινωνικά ζητήματα που αφορούν το κοινωνικό σύνολο στο οποίο δεν ανήκει απλώς αλλά συμμετέχει με όλες τις δυνάμεις του. Και έτσι προκύπτουν οι συνθέσεις, όλα εκείνα τα ενδεχόμενα για τη θεμελίωση της νέας υπόστασης, ταυτότητας, πολιτισμού. Κι όμως, η σύνθεση δεν αρκεί, απαιτείται κάτι ακόμα που δυστυχώς μέχρι σήμερα επιτυγχάνεται αφού αρχικά χυθεί πολύ αίμα, γιατί οι συνθετικές προτάσεις, ενώ δεν συγκρούονται, αντιμάχονται η μια την άλλη σαν να διεκδικούν το αλάθητο, την απόλυτη αλήθεια, την πιο μεγάλη αυταπάτη για έναν και μόνο σκοπό, την κυριαρχία, την επικράτηση και η κοινωνία οδηγείται σε μια φιλονικία τέτοια με υψηλό ρίσκο αυτοκαταστροφής. Γι' αυτό και η πιο κρίσιμη φάση της ύπαρξης είναι η υπέρβαση των εσωτερικών ορίων, της ενδογενούς μερικότητας, της μειωτικής ατομικής ματαιοδοξίας, της ηδυπάθειας, της αλαζονείας, που μόνο όταν ταυτιστεί με τον άλλο, τον ξένο, τον εχθρό, τον διαφορετικό θα μπορέσει να γίνει συνάνθρωπος από υπό δοκιμή άνθρωπος· ο ανθρωπιστής για να εννοεί την ταυτότητά του είναι πρώτα συνάνθρωπος ώστε να συμπεριφέρεται ως άνθρωπος ανθρώπινα, όσο για τον διάνθρωπο, αυτόν που αντιτίθεται στον μετάνθρωπο, αρκεί να κοιτάξουμε, ν' ακούσουμε, να διαβάσουμε για εκείνους που πάλεψαν όχι ως ατομικοί δρώντες αλλά δίχως σκοπιμότητα, με αφομοίωση στις αξίες και χωρίς να υπολογίζουν οφέλη, με αυτοθυσία εφόσον ήταν απαραίτητη ως μία ολάκερη ανθρωπότητα. Αυτό πρόσφερε ο καπετάν Ρουκούνης στον τόπο του.

Και κάτι τελευταίο. Δεν ισχύει η συμμετρία των αντιθέτων τόσο απλοϊκά όσο στέκει στα μυαλά των προπαγανδιστών. Ένας ρατσιστής, φονταμενταλιστής θρησκείας, ακραιφνής εθνικιστής, μισαλλόδοξος, φασίστας, ναζιστής δεν είναι υπό δοκιμή άνθρωπος για να βρίσκεται ένας άλλος ώστε να ταυτιστεί μαζί του ως ο αντίθετός του. Όλοι αυτοί είναι υπάνθρωποι, κτηνώδη ζωντανά τα οποία χρίζουν αποκλειστικά ψυχιατρικής παρακολούθησης στα στενά όρια μιας φυλακής υψίστου ασφάλειας. Φυσικά, οι βίαιοι, οι πολεμοχαρείς έχουν ένα κτήνος μέσα τους, μόνο που δεν έχουν αποκτηνωθεί ώστε να έχει διαγραφεί το ανθρώπινο συστατικό τους. Ναι, είναι η πλειονότητα της ανθρωπότητας, ίσως και η συντριπτική, η τεράστια, η αδιαφιλονίκητη, όσο κι αν πασχίζουμε να διακρίνουμε διαβαθμίσεις, γελιόμαστε γιατί αυτός που δεν έχει πιάσει όπλο, ούτε και βαριά κουβέντα έχει ξεστομίσει, είναι εξίσου βίαιος με αυτόν που εξοπλίζει να τον προστατέψει ως στρατιώτης, αστυνόμος, σωματοφύλακας. Τελικά, η βιαιότητα φωλιάζει πιο πολύ στο μυαλό, στα σκοτάδια του ασυνείδητου παρά στην ίδια την πράξη, η τελευταία είναι πολύ περισσότερο άμεση εκδήλωση της σκέψης, της βίαιης ορμής, του ενστίκτου του θανάτου. Γι' αυτό κι επιμένω στη διαίσθηση, είναι εντελώς ειρηνική, δεν φέρει κανένα ίχνος από τα παραπάνω, είναι η δύναμη της ειρηνικής δράσης και όχι απλά της φιλήσυχης. Η τελευταία για να είναι τέτοια προϋποθέτει κι απαιτεί την σιγουριά των σωμάτων ασφαλείας. Ας κλείσω εδώ μια και καλή και για μια άλλη φορά προσωρινά. Φτάνει, φτάνει, φτάνει. Η σκέψη όταν καλπάζει είναι ικανή τον σκεπτόμενο να καταβροχθίσει. Εις το επανιδείν.

Copyright © Γιάννης Σμίχελης All rights reserved

Πρώτη δημοσίευση

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε πίνακα του Θανάση Μυλωνά.

Το πεζογράφημα αποτελεί απόσπασμα του βιβλίου του Γιάννη Σμίχελη Άγιος Νεόπλουτος: Διάλογος με τον Πεσσόα - Απέναντι στο βιβλίο της ανησυχίας, που δημοσιεύτηκε σε 42 μέρη στο koukidaki.gr από τις 25 Απριλίου 2025 και κάθε Παρασκευή. Ξεκινήστε την ανάγνωση από εδώ