.gif)
Με τον συγγραφέα του βιβλίου κύριο Τάκη Λάγιο πηγαίναμε στο ίδιο σχολείο! Αυτό το μάθαμε δεκαετίες αργότερα γιατί ήταν σε προηγούμενη τάξη κι εμείς οι «μεγάλοι» δεν κάναμε παρέα με τους «πιτσιρικάδες». Αυτές ήταν οι αρχές μας τότε. Το δεύτερο κοινό μας σημείο είναι ότι είχαμε σπουδάσει στην Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών· εγώ στο Οικονομικό Τμήμα όμως. Δεν είχε τύχει πάντως να συναντηθούμε. Ούτε καν στις συχνότατες γενικές συνελεύσεις δεν θυμόμαστε να είχαμε διαξιφιστεί δηλαδή. Τότε οι ηλικιακές διαφορές είχαν αμβλυνθεί, είχαν όμως οξυνθεί οι ιδεολογικές διαφορές, οι οποίες αργότερα αμβλύνθηκαν κι αυτές. Το ριζικό μας όμως ήταν να συμπλεύσουμε, έστω και μετά από τόσα χρόνια κι όχι σε τρία τέρμινα. Συμπεθεριάσαμε, με την κάπως ευρεία έννοια που δίνουμε εδώ στη λέξη και την συγγένεια. Το κυριότερο όμως είναι ότι γνωριστήκαμε, μιλήσαμε, ανταλλάξαμε κάποιες συμβατές –ή και διαφορετικές– απόψεις και συνεχίζουμε. Στο άρθρο αυτό θ' ασχοληθούμε πάντως με το τέταρτο κοινό μας σημείο. Συγγράφουμε και αρθρογραφούμε και οι δύο. Κάμποσες συμπτώσεις θα έλεγα.
Ο Τάκης Λάγιος αρθρογραφεί στην Εφημερίδα των Συντακτών για ιστορικά, κοινωνικά και πολιτικά θέματα. Το βιβλίο του, που παρουσιάζεται σήμερα, περιλαμβάνει και τις τρεις αυτές πτυχές των ενδιαφερόντων του. Των συμπερασμάτων της έρευνάς του καλύτερα, γιατί βρίθει βιβλιογραφικών πηγών. Πρόκειται για το βιβλίο Η κοινοτοπία της βίας.[1] (Ο υπότιτλος θα μας απασχολήσει αργότερα.)
Ο συγγραφέας μας μεταφέρει το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του για τη βίαιη μετάβαση από τις μητριαρχικές στις πατριαρχικές κοινωνίες και για όλα τα δεινά που μας κληρονόμησε η μετάβαση αυτή· που μόνο ειρηνική δεν ήταν.
Πολλοί, ακόμη και πριν από πολλά χρόνια, είχαν ασχοληθεί με τις προ υπάρχουσες της δικής μας κοινωνικές δομές, έχοντας συγγράψει ρηξικέλευθα για την εποχή τους βιβλία. Ξεσκόνισα τα ράφια της βιβλιοθήκης μου και βρήκα τα: Η αρχαία κοινωνία του Lewis Henry Morgan, Σεξουαλικότητα και καταπίεση στην πρωτόγονη κοινωνία του Bronislaw Malinowski, Θλιβεροί τροπικοί του Claude Lévi- Strauss, Η πρωτόγονη κοινωνία του Jacques de Morgan, Η καταγωγή της οικογένειας του Friedrich Engels.[2] Υπάρχουν βέβαια και δεκάδες άλλα, πολλά από τα οποία περιλαμβάνει ο συγγραφέας στην άφθονη βιβλιογραφία του.
Οι μητριαρχικές κοινωνίες χαρακτηρίζονται ως πρωτόγονες ή προϊστορικές. Με τα σημερινά δεδομένα ήταν φυσικά πρωτόγονες. Ο ηλεκτρισμός, τα αυτοκίνητα, τα αεροπλάνα, τα χρηματιστήρια, το διαδίκτυο, τα πυρηνικά όπλα, ήταν τότε άγνωστα. Αυτά τα αποκτήσαμε σε δύο μόνο εκατονταετηρίδες περίπου, όπως βέβαια και τις συνέπειές τους. Για την εποχή τους όμως καθόλου, ήταν αποτέλεσμα κοινωνικών εξελίξεων εκατοντάδων χιλιάδων ετών.
Σε κάποιο βαθμό ήταν και προϊστορικές, υπάρχουν όμως τεκμήρια και κατά τους ιστορικούς χρόνους. Αυτά όμως θα μας τα πει ο Τάκης Λάγιος στις 460 σελίδες του βιβλίου του. Προϋπόθεση είναι βέβαια να το διαβάσουμε.
Ο τίτλος είναι εύστοχος, λέμε και ξαναλέμε «η βία, η βία, η βία». Αναμασάμε τα ίδια και τα ίδια δηλαδή. Κοινοτοπίες με τις οποίες μας βομβαρδίζουν –κυριολεκτικά ή μεταφορικά– καθημερινά τα περισσότερα μέσα ενημέρωσης. Άντε και καμιά ανώδυνη κωμωδία ή πολεμική ταινία, στο τέλος της οποίας μένουν ζωντανοί μόνο οι καλοί – σύμφωνα με τις τρέχουσες ιδεοληψίες. Ας αναρωτηθούμε όμως: Πού οφείλεται η βία;
Την απάντηση την δίνει λακωνικά ο Τάκης Λάγιος στον υπότιτλο, Το χρονικό ενός πατριαρχικού κόσμου, κατά την τεκμηριωμένη άποψη του συγγραφέα φυσικά. Το βιβλίο συνθέτουν πέντε κεφάλαια και ένα εκτενές παράρτημα με τίτλο Η φωνή της Κνωσού. Το κάθε κεφάλαιο έχει από τρεις έως πέντε ενότητες με ευδιάκριτο το περιεχόμενό τους. Για παράδειγμα: Η βία στην ελληνική κοσμογονία, Η βία στη μονοθεϊστική κοσμογονία (από το κεφάλαιο Α), Από το κράτος στη βία, Η βία στην Αθήνα της δημοκρατίας (από το κεφάλαιο Β), Η πατριαρχική βία σε βάρος των γυναικών και των παιδιών (από το κεφάλαιο Γ), Βία και θρησκεία, Δικαιοσύνη και βία (από το κεφάλαιο Δ), Βία και ευφυΐα, Η βία σε βάρος της φύσης (από το κεφάλαιο Ε). Περιλαμβάνει επίσης εισαγωγή, επίλογο και επίμετρο. Μερικά κεφάλαια ολοκληρώνονται με διευκρινιστικές σημειώσεις και υπάρχει, όπως προαναφέρθηκε, πληθώρα βιβλιογραφικών αναφορών.
Πατριαρχία, κράτος, θρησκεία, δικαιοσύνη, ασέλγειες κατά του φυσικού περιβάλλοντος, διαπλέκονται με την αρωγή της βίας. Αυτή ξεκινάει από μπουνιές ή κλωτσιές, συνεχίζει με μαχαιρώματα ή πυροβολισμούς και καταλήγει σε ρουκέτες ή βόμβες, με θύματα –κατά τεκμήριο– άμαχους και άσχετους με τους λόγους που την προκάλεσαν.
Από σεβασμό στον χώρο που απλόχερα μου παραχωρεί το koukidaki,gr, αλλά και της διάθεσής σας να διαβάσετε το άρθρο δεν θα σας απασχολήσω με λεπτομερείς αναφορές στα εξαιρετικά ενδιαφέροντα κεφάλαια του βιβλίου. Σας προτρέπω άλλωστε να το διαβάσετε. Αν νομίζετε ότι δεν σας ενδιαφέρει το θέμα μπορεί και να απογοητευθείτε. Θα περιοριστώ στο παράρτημα, το οποίο αποτελεί το απόσταγμα των σκέψεων που έχουν προηγηθεί.
Η μία από τις δύο εικόνες που κοσμούν το τελευταίο μέρος του βιβλίου είναι αυτή της θεάς των φιδιών. Του περίφημου αγαλματίδιου της Μινωικής εποχής που εκτίθεται στο Αρχαιολογικό μουσείο του Ηρακλείου Κρήτης. Υπάρχουν πολλές βέβαια αλλά αυτή είναι η πιο γνωστή. Τα είχε ανασύρει από τη λήθη –νεκραναστήσει σα να λέμε– ο Άγγλος αρχαιολόγος Arthur Evans. Αυτός που ανακάλυψε το ανάκτορο της Κνωσού –μετά όμως τον Μίνωα Καλοκαιρινό!– και το αναστύλωσε με τσιμέντο! Απορώ πως η θεά δεν βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο!
Περισσότερα από χίλα χρόνια πριν τη δημιουργία των περίφημων αγαλμάτων της Αφροδίτης ή του Ερμή η χάρη της θεάς των φιδιών μας σαγηνεύει. Μόνο αυτή όμως; Το μεγαλύτερο μυστήριο γι' αυτούς τους πραγματικά σοφούς «πρωτόγονους» ήταν η προέλευση της ζωής, της οποίας η αποκορύφωση ήταν η γυναικεία λειτουργία και συνεχίζει ο συγγραφέας, αν πρέπει λοιπόν να καταλήξουμε στο τι πραγματικά απεικονίζει η λεγόμενη θεά των φιδιών, η πιο έντιμη ερμηνεία είναι ότι απεικονίζει τη γυναίκα ως ύπαρξη, ως προσωπικότητα και ως φυσική λειτουργία.
Τα φίδια τι συμβολίζουν άραγε; Εδώ ο συγγραφέας επικαλείται ένα εδάφιο από τον Βίο του Αλέξανδρου, του Πλούταρχου, που αναφέρεται στη μητέρα του Ολυμπιάδα. Περιγράφει την παρουσία των φιδιών στις Ορφικές ή Διονυσιακές τελετουργίες.
Καταλήγει εύλογα, λοιπόν, ο συγγραφέας: Αυτή ήταν η σχέση των γυναικών με τα φίδια, φυσική σχέση, τελετουργική και μυστηριακή. Ας μην ξεχνάμε βέβαια και τις Γραφές με τις οποίες έχουμε γαλουχηθεί.
Ας διαβάσουμε όμως τι μας απαντάει ο συγγραφέας σε ερώτηση σχετικά με την πραγματεία του:
Μου είναι γνωστό το ενδιαφέρον σου για τις συνέπειες της μετάβασης από τις μητριαρχικές στις πατριαρχικές κοινωνίες. Αποτυπώνεις τις απόψεις σου στο βιβλίο που παρουσιάζουμε. Πες μας, με δυο λόγια όμως, τι σε ώθησε να γράψεις αυτήν την εκτενή πραγματεία;
Τάκης Λάγιος: Προτού απαντήσω στο ερώτημα, θα ήθελα να τονίσω ότι η συγγραφή ενός βιβλίου, παρότι θεωρείται μια πνευματική εργασία, δεν έχει να κάνει τόσο με το πνεύμα, υπό την έννοια του καρτεσιανού res cogitans όσο με την αισθητική εμπειρία και τo συναίσθημα, που είναι λειτουργίες της res extensa. Το συναίσθημα είναι αυτό που σκάβει το χωράφι όπου θα πέσει ο πνευματικός σπόρος ώστε να φυτρώσει ένα βιβλίο.
Και, επίσης, αυτό συντελεί στην καλλιέργεια της συγκινησιακής ανησυχίας που κινητοποιεί τη σκέψη. Το εσωτερικό μου ερέθισμα, λοιπόν, για να γράψω την «Κοινοτοπία της βίας» ήταν η ανάγκη να εκφράσω τα συναισθήματα και τις εμπειρίες ενός οδοιπόρου που βαδίζει με περιέργεια στο μονοπάτι της Ιστορίας από την αρχή του ανθρώπινου χρόνου μέχρι της μέρες μας.
Και μετά από αυτήν τη διευκρίνηση μπορώ να πω τι με ώθησε στην εξιστόρηση αυτού του οδοιπορικού. Ήταν η διαπίστωση ότι το μονοπάτι της Ιστορίας, από το σημείο που ο αρσενικός πνευματικός ναρκισσισμός και ο νόμος της πυγμής συνέθλιψαν την τρυφερότητα της γυναικείας μητρικής αγκάλης, ήταν σπαρμένο με δόντια δράκου· ήταν και είναι το χρονικό ενός πατριαρχικού κόσμου.
Η δεύτερη διαπίστωση ήταν ότι, ως κοινωνικό φαινόμενο, η βία δεν είναι φυσική, φιλοσοφική ή ψυχολογική έννοια, αλλά εργαλείο στα χέρια του κράτους και του παρακράτους που αυτό το ίδιο προάγει μέσα από τις αντιφάσεις και τις δομές του και με το οποίο δεν διστάζει κάθε τόσο να συνεργάζεται. Και γι' αυτόν τον λόγο, η βία, όσον αφορά την εκδήλωσή της στον κοινωνικό άνθρωπο ως εργαλείο, είναι μία κοινοτοπία.
Η βία, όσο και αν αυτό ακούγεται αιρετικό, παράγεται μέσα από τον αυταρχισμό των εξουσιών και των υποτιθέμενων θεσμικών αντίβαρων σε αυτές, τα οποία οι ίδιες έχουν φτιάξει στα μέτρα τους, όπως συμβαίνει με τα θεσμικά αντίβαρα της δικαστικής εξουσίας και του σωφρονιστικού συστήματος, τα οποία προσπαθούν να πολεμήσουν τη βία με τη βία. Παράγεται μέσα από το άπειρο πλήθος των ανισοτήτων και των διακρίσεων, φυλετικών, έμφυλων, οικονομικών, πολιτικών και θρησκευτικών, τις οποίες το ίδιο το κράτος συντηρεί. Η βία είναι η κοινωνική ασθένεια που προκαλεί το επικίνδυνο για την ανθρωπότητα μικρόβιο που λέγεται επιθυμία για χρήμα, εξουσία και εκμετάλλευση του άλλου.
Και, τέλος, η διαπίστωση ότι πίσω από κάθε πομπώδη εξαγγελία για την καταπολέμηση της βίας, πίσω από κάθε σχετική θεωρία, πίσω από κάθε νόμο περί απόδοσης ευθυνών για την έξαρσή της, σε γονείς και παιδιά, σε περιθωριοποιημένες κοινωνικές ομάδες, σε απόκληρους μετανάστες, σε εξεγερμένους αδικημένους παρίες, κρύβεται η φαρισαϊκή υποκρισία ενός βίαιου πατριαρχικού συστήματος εξουσίας.
Βία και πατριαρχία, λοιπόν, είναι αλληλένδετες έννοιες. Κάτι σαν μαγνητικοί πόλοι που έλκονται. Τι συνέβαινε όμως τις πολύ μακρινές εποχές; Η γυναίκα με την εγγενή της ικανότητα να είναι φορέας της ζωής αλλά και να προσφέρει τη μοναδική τροφή που χρειάζεται το παιδί της μέσω του θηλασμού, πήρε με φυσικό, δηλαδή δίκαιο, τρόπο τα πρωτεία. Ο άνδρας περιοριζόταν τότε σ' έναν δευτερεύοντα ρόλο, αυτόν της συντήρησης της ζωής, δηλαδή εκείνου που θα φέρνει την τροφή στο σπίτι. Έτσι ξεκινάει η εποχή της μητριαρχίας σε Ανατολή και Δύση, γράφει ο Τάκης Λάγιος.
Να προσθέσω εδώ ό,τι στα θηλαστικά –στα οποία, είτε μας αρέσει είτε όχι, ανήκουμε– κουμάντο κάνει το θηλυκό. Αναπαράγει το είδος μέσα στο σώμα του, θρέφει τους απογόνους –με γάλα και μετά με κυνήγι–, τους μαθαίνει πώς να επιβιώνουν. Το όμορφο, όντως, αρσενικό λιοντάρι απλά φωτογραφίζεται με αυταρέσκεια στην σαβάνα ή –στην χειρότερη περίπτωση– σ' ένα κλουβί ζωολογικού κήπου.
Ο συγγραφέας έχει «ξεκοκαλίσει» την ελληνική μυθολογία και ιστορία. Επικαλείται επίσης αποσπάσματα από αρχαίες τραγωδίες για να τεκμηριώσει τις απόψεις του και φυσικά αποσπάσματα από έργα πιο σύγχρονων ερευνητών.
Ένα άλλο χαρακτηριστικό του βιβλίου, με το οποίο ασχολούμαστε, είναι η παράθεση πρωτότυπων αρχαίων ελληνικών και λατινικών κειμένων. Ευτυχώς, τα μεταφράζει για τους αναγνώστες που –όπως ο γράφων– δεν είχαν καλό βαθμό!
Ανεξάρτητα απ' όλα αυτά παραμένει το γεγονός ότι... η φωνή της κόρης, της γυναίκας, της μητέρας τροφού, παιδαγωγού, μυσταγωγού, ιεροφάντισσας… σίγησε σκόπιμα κάτω από την στείρα και αφυδατωμένη σκόνη του ανδρικού εξουσιασμού...
Κάπου εδώ όμως πρέπει να ολοκληρώσω. Προτρέπω και πάλι όσες και όσους ενδιαφέρονται για το θέμα να διαβάσουν το βιβλίο του Τάκη Λάγιου. Αν νομίζετε ότι δεν ενδιαφέρεστε ίσως αλλάξετε γνώμη. Έχει πολλά μυστικά να μας αποκαλύψει. Ο συγγραφέας δωροθετεί ένα βιβλίο για «του λόγου το αληθές».
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
[1] Από τις εκδόσεις Δωδώνη.
[2] Από τις εκδόσεις Αναγνωστίδη, Καστανιώτη, Χατζηνικολή, Αναγνωστίδη και Θεμέλιο αντίστοιχα.
Διεκδικήστε το!
Ο συγγραφέας προσφέρει το βιβλίο του σε έναν τυχερό αναγνώστη. Συμμετοχή στην κλήρωση, που θα γίνει μετά τις 7 Μαΐου 2026, σημαίνει αποδοχή των όρων οπότε διαβάστε τους όρους και κατόπιν κλικάρετε εδώ και συμπληρώστε τη φόρμα. Το βιβλίο θα αποσταλεί/παραδοθεί στον τυχερό από το koukidaki ή τον συγγραφέα. Αυτή η δωροθεσία είναι πανελλήνια!
