Εισαγωγή
Τα έθιμα αποτελούν παγιωμένους τρόπους έκφρασης και υλοποίησης αντιλήψεων και νοοτροπιών σχετικών με τις θρησκευτικές αντιλήψεις των ανθρώπων. Κατά κανόνα πρόκειται για τελετουργικές μορφές, που συνδέονται με συγκεκριμένες στιγμές κύκλου της ανθρώπινης ζωής, τη γέννηση, τον γάμο και τον θάνατο. Παρόλο που πολλές παραδοσιακές πρακτικές μεταβάλλονται, οι τελετουργίες του κύκλου της ζωής, όπως ο γάμος, αποτελούν ένα δυναμικό πεδίο έρευνας, καθώς υπόκεινται σε συνεχείς εξελίξεις που υπαγορεύονται από την αλλαγή των πολιτισμικών προτύπων.
Ο γάμος στη Μάνη δεν είναι απλώς μια νομική ή θρησκευτική ένωση, αλλά μια κορυφαία κοινωνική στιγμή, που αποκαλείται «χαρά». Οι Μανιάτες δεν τραγουδούσαν και δεν χόρευαν, παρά μονάχα στους γάμους. Ο γάμος λέγεται «χαρά» και είναι πραγματική χαρά, γιατί μόνο στη περίσταση αυτή ο Μανιάτης χορεύει και τραγουδά. Σε παλαιότερα μάλιστα χρόνια, εξαιτίας των εχθροπραξιών, δεν υπήρχε στον τόπο καμία άλλη ευκαιρία ψυχαγωγίας, ούτε πανηγύρια, ούτε καν ονομαστικές εορτές.
Τα έθιμα του μανιάτικου γάμου αποδεικνύουν ότι πρόκειται για μια τελετουργία που αντέχει στον χρόνο. Είναι μια δυναμική τελετουργία που συνεχίζει να εξελίσσεται, χωρίς να χάνει τον πυρήνα της. Παρά το πέρασμα των αιώνων, η μανιάτικη κοινωνία έχει καταφέρει να διατηρήσει ορισμένα έθιμα, που συνδέουν το σήμερα με το ιστορικό παρελθόν του τόπου.
Το κοινωνικό και ηθικό πλαίσιο στη Μάνη
Τα έθιμα του γάμου διέφεραν στη Μάνη από τα έθιμα του γάμου των άλλων ελληνικών περιοχών και, ειδικά, όταν ο γαμπρός και η νύφη δεν ανήκαν σε ισοδύναμες και ισάξιες οικογένειες, αλλά ο γαμπρός ήταν νυκλιάνος και η νύφη φαμέγια ή και το αντίθετο. Όπως είναι γνωστό, οι Μανιάτες διαιρούνται σε «Νυκλιάνους», δηλαδή ισχυρούς, και σε «Φαμέγιους», δηλαδή ασθενείς, οι οποίοι, ως Μανιάτες κι αυτοί, είχαν τα ίδια καθήκοντα και τις ίδιες υποχρεώσεις με τους πρώτους. Η διαίρεση αυτή προήλθε από τους Ρωμαίους, διότι είναι γνωστό ότι το κράτος των Ελευθερολακώνων ιδρύθηκε από τους Ρωμαίους. Η γνώση της καταγωγής των Μανιατών είναι απαραίτητη, διότι έχει μεγάλη σχέση με τα έθιμα του γάμου.
Ο γάμος παρουσιάζει ιδιαίτερη σημασία για την κοινωνική συγκρότηση, καθώς από αυτόν προέρχεται η οικογένεια, το βασικό κύτταρο της παραδοσιακής κοινωνίας. Αυτός είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο ο γάμος περιβάλλεται με το κύρος της θρησκείας και προσδιορίζεται από μια σειρά τελετουργιών. Οι τελετουργίες αυτές επισημαίνουν με συμβολικό τρόπο το πέρασμα των νεονύμφων από την προηγούμενη κατάσταση της ζωής τους στη νέα κοινωνική πραγματικότητα του εγγάμου βίου.
Ο παραδοσιακός γάμος στη Μάνη: Έθιμα και συμβολισμοί
Ο γάμος στη Μάνη αποτελεί μια από τις πιο ζωντανές τελετουργίες, η οποία, παρά τις κοινωνικές αλλαγές, διατηρεί μέχρι σήμερα στοιχεία, που την κάνουν να ξεχωρίζει από την υπόλοιπη Ελλάδα. Η διαδικασία περιλαμβάνει έντονους συμβολισμούς ευγονίας και κοινωνικής ισχύος και τα βασικά έθιμα, που συνεχίζουν να τελούνται, είναι: το «ψίκι» και οι πυροβολισμοί, η γαστρονομία του γάμου, τα σύμβολα γονιμότητας και το «ρίζωμα», και τα «πιζωστρόφια».
Είναι ατέλειωτες οι διατυπώσεις και οι δεισιδαιμονίες που συγκροτούν την εθιμοτυπία του γάμου. Πολλές ημέρες πριν από τον γάμο, ξεκινούν οι ετοιμασίες και από τις δύο οικογένειες με τη σύνταξη και την αποστολή των επίσημων προσκλήσεων σ' εκείνους που κατοικούν μακριά. Κατόπιν συνεννόησης των γονέων των μελλονύμφων ορίζεται ο αριθμός των σφαγίων, τα οποία ο μνηστήρας είναι υποχρεωμένος να στείλει την παραμονή του γάμου, η οποία κατ' απαράβατο όρο είναι Σάββατο.
Οι γάμοι στη Μάνη γίνονταν συνήθως μια Κυριακή του καλοκαιριού μετά το αλώνισμα των σιτηρών και πριν αρχίσει το κυνήγι των ορτυκιών, δηλαδή μεταξύ Ιουλίου και Αυγούστου. Προσκαλούνταν όλες οι οικογένειες του χωριού και οι συγγενείς και φίλοι των γειτονικών χωριών και παρευρίσκονταν στον γάμο ένας, δύο ή περισσότερα άτομα ως αντιπρόσωποι.
Το πρωί του Σαββάτου ο γαμπρός στέλνει τα κανίσκια στα πεθερικά του. Στέλνει σφαχτά, τρόφιμα, ψωμιά και ό,τι άλλο χρειάζονται οι προσκεκλημένοι στο σπίτι της νύφης. Το βράδυ, αφού συγκεντρωθούν όλοι οι προσκεκλημένοι στο σπίτι του γαμπρού, ξεκινά η πομπή με φωνές, άσματα και πυροβολισμούς για το σπίτι της νύφης, αν η απόσταση είναι μεγάλη, αλλιώς αυτό γίνεται το πρωί της Κυριακής. Κατά τη γαμήλια πομπή όλη η ακολουθία καλείται ψίκι, λέξη η οποία προέρχεται από το λατινικό obsequium.
Το άσμα που ψάλλεται ειδικά σ' όλη τη διάρκεια της πομπής, είναι:
«Γαμπρέ μ' όντα γεννήθηκες, ο ήλιος εκατέβη,Και σούδωκε την εμορφιά, και πάλι πίσ' ανέβη!»«Γαμπρέ μου, στα βαφτίσια σου, και τώρα στη χαρά σου,το χιόνι αλεύρι να γενή και ταπουλιά βουβάλιακ' η θάλασσα γλυκό κρασί να πιούν τα παλληκάρια».
Πριν εισέλθουν στο σπίτι της νύφης, ο πεθερός σταυρώνει το σκαλοπάτι της πόρτας, δηλαδή χύνει λάδι με το ροΐ κάνοντας το σημείο του σταυρού. Όταν έρχεται η ώρα του γάμου και πάνε στην εκκλησία για το στεφάνωμα, σχηματίζεται πομπή. Μπροστά βαδίζει ο γαμπρός με τους συγγενείς του και τον κουμπάρο και πίσω η νύφη με τους δικούς της. Δίπλα στον γαμπρό βρίσκεται ο «κόζουνος» (παράνυμφος), που είναι στενός συγγενής, και δίπλα στη νύφη βρίσκεται η «κοζούνα» (παράνυμφος).
Η γαμήλια πομπή φτάνει στην εκκλησία και γίνεται η στέψη. Τα στέφανα είναι κληματόβεργες τυλιγμένες με βαμβάκι και φύλλα λεμονιάς ή πορτοκαλιάς στερεωμένα με κόκκινη κορδέλα. Παλαιότερα τα στέφανα ήταν από αγριολούλουδα ή στάχυα.
Η νύφη φορεί στο κεφάλι της πέπλο από άσπρη γάζα που περιβάλλει την κορφή του κεφαλιού, περνά κάτω από το σαγόνι, ξανανεβαίνει και πέφτει πίσω έως τη μέση της γάμπας. Το πέπλο ήταν στολισμένο με κρόσσια από το ίδιο ύφασμα και στερεώνεται στο κεφάλι με μια καρφίτσα. Πάνω από το πέπλο φορεί πορφυρό φεσάκι. Από τα αφτιά κρέμονται καλοδουλεμένα σκουλαρίκια. Το φουστάνι είναι είδος ράσου χωρίς μανίκια κι έχει τρεις σειρές μπορντούρα στο ποδογύρι: κόκκινη κάτω κάτω, λευκή η δεύτερη δαντέλα και η τρίτη κίτρινη και γαλάζια. Πάνω απ' αυτό το φουστάνι φορεί ένα φαρδομάνικο κόκκινο χιτώνα. Τα πόδια της είναι χωρίς κάλτσες.
Στα νεότερα χρόνια το νυφικό ντύσιμο ήταν το «βελέσι» (χιτώνας μακρύς, ποδήρης) με γαλάζιο χρώμα και με κόκκινο σιρίτι γύρω γύρω στο κάτω μέρος. Αυτό λεγόταν «μπουγαζί» και το έβγαζαν σε περίπτωση χηρείας. Αν όμως η χήρα ξαναπαντρευόταν, μπορούσε να φέρει το μπουγαζί στο βελέσι της. Τα αριστοκρατικά βελέσια ήταν διακοσμημένα στο στήθος με σειρητάκια. Η νύφη μετά τη στέψη φορούσε κόκκινο φέσι με φούντο.
Το πρωί της Κυριακής μετά τη στέψη, όλο το ψίκι, δηλαδή οι άνθρωποι του γαμπρού, παραλαμβάνουν τη νύφη και κατευθύνονται προς το σπίτι του γαμπρού. Στην πομπή αυτή λαμβάνουν μέρος μόνο οι αδελφοί και κανένας άλλος απ' τους συγγενείς της νύφης. Στην οικία του γαμπρού γίνονται οι ίδιες διατυπώσεις: σταύρωμα με λάδι απ' τον πατέρα του γαμπρού, είσοδος της νύφης και χαιρετισμοί.
Ύστερα η νύφη «καμαρώνει να πέσουσι τα κεράσματα». Κάθε στενός συγγενής θα κεράσει τη νύφη, δηλαδή θα της προσφέρει ένα δώρο, ένα φουστάνι, ένα λαχούρι κ.ά.
Επακολουθούν η γενική δεξίωση, το συμπόσιο, άσματα, πυροβολισμοί και εκκωφαντικές επιφωνήσεις χαράς και ενθουσιασμού. Στον γάμο έπεφταν εκατοντάδες πυροβολισμοί, στο χρονικό διάστημα που ξεκινούσε το ψίκι (συνοδεία) από το σπίτι της νύφης και έφτανε στο σπίτι του γαμπρού, κατά το ξεκίνημα για τα στεφανώματα στην εκκλησία καθώς και κατά τη διάρκεια του γλεντιού.
Μετά την επιστροφή από την εκκλησία, όπου είχαν γίνει τα στεφανώματα, άρχιζε το κυρίως γλέντι: χορός, τραγούδι και φαγοπότι. Όλοι οι άντρες έτρωγαν σε τραπέζι, ενώ τα γυναικόπαιδα βολεύονταν σε τάβλες καταγής. Τα φαγητά ήταν «χόντρος» (πλιγούρι) με εντόσθια αρνίσια ή κατσικίσια ή κρεμμυδάκια γιαχνί και ρύζι με κρέας που μαγείρευαν σε μεγάλα λεβέτια (καζάνια).
Στον γάμο δεν ξόδευαν ούτε ο γαμπρός, ούτε ο πεθερός, γιατί οι συγγενείς του γαμπρού και της νύφης έφερναν τις πελενές, που ήταν συνήθως 1-2 κιλά στάρι και ένα σφαχτό, και τα κεράσματα, όπως μαντήλια, τσεμπέρια ή ρούχα. Οι καλεσμένοι του γαμπρού «κερνούσαν» τη νύφη και οι καλεσμένοι της νύφης «κερνούσαν» τον γαμπρό. Το «κέρασμα» (δώρο) ήταν συνήθως σε χρήματα. Τα κεράσματα που δίνονταν σε χρήματα, τα δέχονταν σε πορσελάνινο πιάτο, το οποίο στο τέλος, αφού μετρούσαν τα χρήματα, το έσπαζαν.
Σ' όλη τη διάρκεια των διατυπώσεων του γάμου στη Μάνη λένε τραγούδια. Είναι μία από τις σπάνιες περιπτώσεις που το τραγούδι, συνεσταλμένο και σεμνό, ακούγεται ελεύθερα στη Μάνη. Όταν στολίζουν τη νύφη, τραγουδούν:
Έχεις μαλλιά τετράξανθαΣτους ώμους σου ριγμέναΟι άγγελοι τα χτενίζουσιΜε φιλντισένια χτένια.
Η νύφη, που φοράει την καλύτερη αμφίεσή της, δεν παραδίδεται μετά τη στέψη αμέσως στον γαμπρό, αλλά συνοδεύεται από τους συγγενείς της εκτός σπιτιού, ώσπου να βρεθεί ακίνητος λίθος στο έδαφος. Τότε η νύφη, αφού πατήσει πάνω στον λίθο, ο γαμπρός την πατάει στο πόδι σε άμεση ένδειξη της υπεροχής του. Έτσι, γίνεται η επίσημη παράδοση με τα εξής λόγια από τον πατέρα της νύφης: «Σου παραδίδω, γαμπρέ, τη νύφη αγνή κι ανέγγιαχτη, να ζήστε να γεράστε.». Μετά από αυτό, αμέσως οι συγγενείς τραγουδούν τους εξής στίχους: Σας πήραμε την κάλλια σας και την καλλίτερή σας, Σας πήραμ' απ' το σπίτι σας την ωμορφότερή σας! και γίνεται η εκκίνηση της πομπής για το σπίτι του γαμπρού.
Όταν η νύφη φτάσει στην είσοδο του σπιτιού, πρώτη την υποδέχεται η μητέρα του γαμπρού. Την βάζει πάνω σ' ένα σιτάρι, τοποθετεί πάνω στα γόνατά της ένα αγόρι, του οποίου ζουν οι γονείς και λέει:
Εδώ πούρθες, νυφούλα μου, να ζήσης να γεράσης,να φτάσης χρόνους εκατό, και να τους απεράσης!Σαν κυπαρίσσι να σταθής, σαν δέντρο να φυτρώσης,και σαν μηλιά γλυκομηλιά ν' ανθίσης, να καρπώσης!»
Τρεις μέρες μετά τον γάμο, το νιόπαντρο ζευγάρι πάει στο σπίτι των πεθερικών του γαμπρού και γίνεται γλέντι. Η επίσκεψη αυτή λέγεται «επιστρόφια». Η μάνα της νύφης χαρίζει στην κόρη της μια ρόκα με σφοντύλι και αυτή διηγείται στη μάνα της τις πρώτες εντυπώσεις απ' τον έγγαμο βίο. Από τον 19ο αιώνα η επίσκεψη αυτή στο πατρικό σπίτι της νύφης πραγματοποιείται την πρώτη Κυριακή μετά τον γάμο και στη μανιάτικη διάλεκτο λέγεται «πιζωστρόφια». Έτσι, γίνεται η επίσημη δεξίωση της θυγατέρας ως αναπόσπαστου μέλους της οικογένειας του συζύγου της.
Ο σύγχρονος γάμος στη Μάνη και η εξέλιξη των εθίμων
Στις μέρες μας, ο γάμος παραμένει μια δυναμική τελετουργία που προσαρμόζεται στις σύγχρονες συνθήκες και ένα δυναμικό πεδίο έρευνας, καθώς υπόκειται σε συνεχείς εξελίξεις που υπαγορεύονται από την αλλαγή των πολιτισμικών προτύπων και την παγκοσμιοποίηση. Παρόλο που πολλές παραδοσιακές πρακτικές έχουν υποχωρήσει, παρατηρούνται νέες εθιμικές μορφές:
α) Αστικοί μετασχηματισμοί: Η επικράτηση των πλούσιων άνθινων στολισμών των ναών αποτελεί τη σύγχρονη εκδοχή της γαμήλιας προετοιμασίας,
β) Γαμοβαπτίσεις: Μια σύγχρονη τάση στην ελληνική λαϊκή εθιμοταξία είναι η ταυτόχρονη τέλεση του θρησκευτικού γάμου μαζί με τη βάπτιση των παιδιών της οικογένειας,
γ) Επιβίωση συμβολισμών: Έθιμα, όπως το ράντισμα του νυφικού κρεβατιού με ρύζι και χρήματα ή το σπάσιμο ενός πιάτου «για το καλό», συνεχίζουν να τελούνται, διατηρώντας τον αποτρεπτικό τους χαρακτήρα,
δ) Το «ψίκι» και οι πυροβολισμοί: Ακόμα και σήμερα, η γαμήλια πομπή, που συνοδεύεται από παραδοσιακά άσματα και εκατοντάδες πυροβολισμούς, γνωστή ως ψίκι παραμένει το κεντρικό στοιχείο. Η μετακίνηση από το σπίτι του γαμπρού προς τη νύφη και στη συνέχεια προς την εκκλησία συνοδεύεται από παραδοσιακά τραγούδια και εκατοντάδες πυροβολισμούς. Πρόκειται για τη γαμήλια συνοδεία που μεταφέρει το ζευγάρι, η οποία συνοδεύεται από παραδοσιακά τραγούδια και πυροβολισμούς. Οι «μπαταριές» στον αέρα δεν είναι απλώς θόρυβος, αλλά μια εκκωφαντική έκφραση χαράς και ενθουσιασμού, που δηλώνει τη συμμετοχή όλης της κοινότητας στο γεγονός. Η γαμήλια πομπή συνοδεύεται από πυροβολισμούς ως μέσο εκδήλωσης χαράς και τελετουργικού κρότου και ειδικά άσματα, που εξυμνούν την ομορφιά του γαμπρού. Η όλη διαδικασία του γάμου προσδιορίζεται από μια σειρά διαβατηρίων τελετουργιών, οι οποίες επισημαίνουν με συμβολικό τρόπο το πέρασμα των νεονύμφων από την προηγούμενη κατάσταση της ζωής τους στη νέα κοινωνική πραγματικότητα του εγγάμου βίου. Μέχρι σήμερα παραμένουν το σήμα κατατεθέν του μανιάτικου γάμου, συμβολίζοντας τη δύναμη της γενιάς και τη δημόσια αναγγελία του ευχάριστου γεγονότος. Όπως σημειώνεται στη λαογραφική έρευνα, τα έθιμα αυτά αποτελούν παγιωμένους τρόπους έκφρασης θρησκευτικών και μεταφυσικών αντιλήψεων της κοινότητας,
ε) Η γαστρονομία του γάμου: Στο γαμήλιο γλέντι που ακολουθεί, η γαστρονομία παίζει καθοριστικό ρόλο. Το παραδοσιακό τραπέζι παραμένει αναπόσπαστο κομμάτι της τελετουργίας. Σε πολλούς γάμους στη Μάνη συνεχίζουν να σερβίρουν τον «χοντρό» (σπασμένο σιτάρι/πλιγούρι μαγειρεμένο με κρέας), ένα φαγητό που παρασκευάζεται σε μεγάλα καζάνια και συνδέει το σήμερα με τις διατροφικές συνήθειες αιώνων. Η κοινή εστίαση όλου του χωριού γύρω από παραδοσιακές γεύσεις τονίζει τη συνοχή της μανιάτικης κοινότητας,
στ) Τα σύμβολα γονιμότητας και το «ρίζωμα»: Μια τελετουργία, που διατηρείται ζωντανή, είναι η υποδοχή της νύφης στο νέο της σπίτι. Η μητέρα του γαμπρού την τοποθετεί πάνω σε ένα σακί σιτάρι ή ρίχνουν σιτάρι στα πόδια της, ενώ οι συγγενείς εύχονται το ζευγάρι να «ριζώσει» και να αποκτήσει πολλούς απογόνους. Το έθιμο συνοδεύεται από την ευχή: «Όσα σπυριά έχει το σακί, τόσα παιδιά και εγγόνια», συμβολίζοντας την αφθονία και τη συνέχεια της γενιάς. Είναι μια συμβολική πράξη αφθονίας, που επιβιώνει αυτούσια από τα παλιά χρόνια. Η υποδοχή της νύφης στο νέο σπίτι περιλαμβάνει ακόμα και σήμερα τη χρήση του σιταριού. Η νύφη πατάει πάνω σε ένα σακί σιτάρι ή οι συγγενείς το σκορπούν στα πόδια της, με την ευχή να ριζώσει και να καρπίσει το σπιτικό της. Οι πράξεις αυτές εντάσσονται στα έθιμα του γάμου, τα οποία αποσκοπούν στη συμβολική εξασφάλιση υγείας, μακροβιότητας, ευτυχίας, ευγονίας, γονιμότητας και της ευημερίας του νέου ζευγαριού,
ζ) Τα «πιζωστρόφια»: Η παράδοση δεν τελειώνει την ημέρα του μυστηρίου. Διατηρείται μέχρι σήμερα η συνήθεια των «πιζωστροφίων», δηλαδή της επίσημης επίσκεψης του νιόπαντρου ζευγαριού στο πατρικό σπίτι της νύφης την πρώτη Κυριακή μετά τον γάμο. Είναι η στιγμή που η νύφη υποδέχεται πλέον τους δικούς της ως μέλος μιας νέας οικογένειας, επισφραγίζοντας τους δεσμούς μεταξύ των δύο οικογενειών και την επίσημη ένταξη της γυναίκας στο σόι του άντρα της.
Συμπεράσματα
Τα έθιμα αποτελούν πάγιο χαρακτηριστικό γνώρισμα της πολιτισμικής έκφρασης των ανθρώπινων κοινωνιών και παρότι διαφοροποιούνται ως προς τις εξωτερικές εκδηλώσεις τους, αναλόγως του πολιτισμικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο διαμορφώνονται, συνεχίζουν να δημιουργούνται και στις μέρες μας. Τα έθιμα αυτά δεν είναι απλές αναπαραστάσεις του παρελθόντος, αλλά τρόπος έκφρασης της μανιάτικης ταυτότητας. Ο γάμος παραμένει η μοναδική «χαρά», όπου το τραγούδι και ο χορός επισκιάζουν τη σκληρότητα της καθημερινότητας. Τα έθιμα αυτά αποδεικνύουν ότι ο μανιάτικος γάμος είναι μια τελετουργία που, αν και εκσυγχρονίστηκε, δεν έχασε την ψυχή της. Η «χαρά» στη Μάνη συνεχίζει να είναι ένας δεσμός με τις ρίζες και την ιστορία του τόπου.
Ο γάμος ως βασικός συνεκτικός δεσμός του κοινωνικού ιστού συνεχίζει να τελείται ζωντανά και είναι ένα έθιμο που διατηρείται ζωντανό, καθώς συνδέει το ιστορικό παρελθόν με τη σύγχρονη πραγματικότητα. Ο γάμος στην ελληνική λαϊκή παράδοση είναι μια ζωντανή τελετουργία, που προσαρμόζεται στις ανάγκες κάθε εποχής. Από τις ένοπλες πομπές της Μάνης μέχρι τις σύγχρονες γαμοβαπτίσεις, ο πυρήνας παραμένει ο ίδιος: η τελετουργική επικύρωση μιας νέας κοινωνικής κατάστασης και η αναζήτηση της υπερφυσικής ευλογίας για την ευημερία της οικογένειας.
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε κολάζ από φωτογραφίες μανιάτικων γάμων της δεκαετίας του '60, που περιλαμβάνουν άντρες με φαγητά σε ταψιά για τις ετοιμασίες του γάμου (αρχείο Ηλία Κοτσόβολου) και φωτογραφία Arna Sparti Laconia.
Βιβλιογραφία:
Βαρβούνης Μ.Γ., Θρησκευτική λαογραφία: Ο κύκλος του χρόνου: Εποχικά έθιμα και τελετουργίες, Ακαδημία λαϊκού πολιτισμού & τοπικής ιστορίας Μαγνήτων Κιβωτός - Ίδρυμα της Ιεράς Μητροπόλεως Δημητριάδος & Αλμυρού, Βόλος 2017,
Βαρβούνης Μ.Γ., Θρησκευτική λαογραφία: Ο κύκλος της ζωής, Ακαδημία λαϊκού πολιτισμού & τοπικής ιστορίας Μαγνήτων Κιβωτός - Ίδρυμα της Ιεράς Μητροπόλεως Δημητριάδος & Αλμυρού, Βόλος 2018,
Βουγιουκλάκης Κ.Ν., Η Μάνη ανά τους αιώνες: Ιστορία, λαογραφία, γεωγραφία, μυθολογία, Τροχαλία, Αθήνα 1997,
Καλονάρος Π.Π., Ηθογραφικά Μάνης: Η Μάνη και τα έθιμά της, οι οικογένειες, οι μανιάτικες έχθρες, η γυναίκα στη Μάνη, Δημητράκου Α.Ε., Αθήνα 1934,
Καλονάρος Π.Π., Μάνη, κάστρο της παράδοσης, φύση, ιστορία, έθιμα, θρύλοι, Πέτρος Πατσιλινάκος, Αθήνα 1981,
Καπερνάρος Β.Ι.,. Οι Μανιάτες, αυτοέκδοση, Αθήνα 1971,
Καψάλης Γ., Γάμος, Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, Π.Γ. Μακρής, Αθήνα 1931,
Πατσουράκος Ι. Β., Η Μάνη και οι Μανιάται, αυτοέκδοση, Πειραιάς 1910,
Stephanopoli D. & Stephanopoli N., Ξένοι περιηγητές στον ελληνικό χώρο: Ταξίδι του Δήμου και του Νικολό Στεφανόπολι στην Ελλάδα κατά τα χρόνια 1797 και 1798 (Μάνη, Ήπειρος), επιμ. Τ. Βουρνάς, μτφ. Α. Σπήλιος, Τολίδη, Αθήνα 1974,
Χριστοφιλοπούλου Α., Βυζαντινή ιστορία, Οργανισμός Εκδόσεων Διδακτικών Βιβλίων, Αθήνα 1984.
