koukidaki: Γυναίκες οργανοπαίκτριες ανά τους αιώνες

Από τις αρχαίες αυλητρίδες, στις μεσαιωνικές τροβαδούρους και τις σύγχρονες οργανοπαίκτριες παραδοσιακών οργάνων

Χρυσούλας Διπλάρη

Όλα ξεκίνησαν όταν η θεά Αθηνά, φύσηξε την θεϊκή πνοή της για πρώτη φορά μέσα σ' ένα καλάμι, επινοώντας τον αυλό...

Με τον καιρό, ο αυλός έγινε το βασικό όργανο σε όλους τους εορτασμούς, ιδιαίτερα προς τιμήν του θεού Διόνυσου, αφού ο ανυπόταχτος «δαιμονικός» του ήχος ταιριάζει στην άγρια φύση αλλά και την έμπνευση που συνεπαίρνει ψυχές και σώματα. Τον αυλό παίζουν γυναίκες και άνδρες, αυλητρίδες και αυλητές, πράγμα που σημαίνει την εξαρχής παρουσία των γυναικών στα μουσικά δρώμενα εκείνης της πρώιμης περιόδου και την ενασχόλησή τους με τα λαϊκά όργανα, όπως είναι αυτό «το καλάμι το παμμέγιστο», κατά την ποιητική αναφορά του Στεφάν Μαλλαρμέ στο συγκεκριμένο όργανο.

Η πρώτη αυλητρίδα που κάνει την εμφάνισή της ήδη από τον 7ο αι. π.Χ. ως επαγγελματίας μουσικός είναι η Ναννώ, αλλά έχουμε αναφορές και για άλλες οργανοπαίκτριες, όπως είναι η κιθαρωδός Γλαύκη η Χία, η σαλπίγκτρια Αγλαΐα, η Νικώ, η Βρομιάς –όλες κατά τον 3ο αι. π.Χ.– ενώ κατά τον 2ο αι. π.Χ. έχουμε την Μένυλλα και την Σέδδι, σύμφωνα με την σπουδαία ερευνήτρια Ουρανία Ζαχαρτζή, η οποία εξειδικεύεται στην αρχαία ελληνική μουσική παιδεία.

Μάλιστα, σχετικά με την Μένυλλα, υπάρχουν πηγές που αναφέρουν πως η κιθαρωδός –η οποία εργαζόταν στην Σαμοθράκη– ταξίδευε με γυναικεία συντροφιά, υποδηλώνοντας ίσως γυναικεία μουσικά σύνολα της εποχής. Αυτό το στοιχείο, αρκετά «επαναστατικό» για τότε, υπάγεται σε μια γενικότερη αλλαγή της κοινωνικής θέσης της γυναίκας, η οποία βελτιώνεται από πολλές απόψεις κατά την ελληνιστική περίοδο.

Σε γενικές γραμμές όμως, και πάντα μέσα από την έρευνα, διαπιστώνουμε πως οι γυναίκες οργανοπαίκτριες είναι ελάχιστες σε σχέση με τους άντρες και όλοι οι ειδικοί ερευνητές τείνουν να ταυτίζουν τις αρχαίες μουσικούς με τις εταίρες, καθώς επικρατούσε η αντίληψη πως το μοναδικό πράγμα με το οποίο θα μπορούσαν να ασχοληθούν επαγγελματικά οι γυναίκες, τότε, ήταν η πορνεία.

Αυτό βεβαίως εξακολουθεί για κάποιους να ισχύει, εκμηδενίζοντας την χρονική απόσταση από το τότε έως το τώρα, παρόλο που έχουν περάσει τόσοι αιώνες, παρόλη την «πρόοδο», τους αγώνες και τις κατακτήσεις των γυναικών σε όλα τα επίπεδα και παρόλο που οι γυναίκες υπήρξαν οι θεματοφύλακες της δημοτικής μουσικής παράδοσης διαμέσου των αιώνων.

Ο ρόλος τους στη διάσωση και διάδοση αυτής ακριβώς της παράδοσης υπήρξε καθοριστικός, αφού διαφύλαξαν κάποια πολύ παλιά μουσικά στοιχεία μέσα από τα τραγούδια που περνούσαν από γενιά σε γενιά, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που διαφυλάχθηκαν αρχαίοι σπόροι μέσα στα πιθάρια, φτάνοντας ως εμάς. Και αυτό διότι διαβιούσαν το μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους έγκλειστες στο σπίτι, οπότε οι επιρροές από άλλους τόπους ή άλλους ανθρώπους ήταν ανύπαρκτες. Ως συνήθως όμως η μέλισσα-μνήμη στέκεται περισσότερο στα άνθη του κακού, στις γυναίκες εταίρες και ελάχιστα στις γυναίκες-πιθάρια, που φέρουν μέσα τους σπόρους αρχαίων μουσικών.

Σε καμία εποχή οι γυναίκες-μουσικοί δεν μένουν αλώβητες από αυτή την αντίληψη, δυστυχώς.

Κατά την περίοδο του μεσαίωνα βέβαια (13ος αι.) υπάρχει μια διαφοροποίηση σε αυτή την συνθήκη, καθώς οι γυναίκες της αριστοκρατίας και της «αυλής» τραγουδούν, παίζουν όργανα και γράφουν κάποια ποιητικά κείμενα, πράγμα που οδηγεί στο trobairitz, τις γυναίκες τροβαδούρους που ύμνησαν τον έρωτα, την ιπποσύνη και ενίοτε την πολιτική.

Μεταξύ αυτών, οι πιο γνωστές είναι η Beatriz de Dia και η Castelloza, από τις οποίες έχουν διασωθεί τα περισσότερα γυναικεία τραγούδια. Η φωτεινή αυτή εξαίρεση (του κανόνα που θέλει τις γυναίκες καθηλωμένες στα οικιακά τους καθήκοντα κατά τα κοινωνικά και εκκλησιαστικά ήθη και πρότυπα) είναι πολύ πιθανόν να προέκυψε εξαιτίας και των Σταυροφοριών, όπου πολλοί άνδρες έλειπαν, γεγονός που έδωσε, εξ ανάγκης, περισσότερη εξουσία στις γυναίκες. Και εξουσία ίσον με μεγαλύτερη ελευθερία αλλά και διοικητικές ευθύνες, αναγκαίες για τη διατήρηση μιας κοινωνικής συνοχής και συνέχειας σε δύσκολους καιρούς. Βασικά όμως, οι γυναίκες είναι άφαντες ως δημιουργοί, εκτός κι αν εξυπηρετούν κάποιον σκοπό, όπως π.χ. οι μοναχές, που παίζουν το εκκλησιαστικό όργανο ή συνθέτουν εκκλησιαστικούς ύμνους.

Μέχρι και οι γυναίκες της αντισυμβατικής και σχετικά πρόσφατης ρεμπέτικης κοινωνίας, που είναι σαφώς πιο ανεξάρτητες και χειραφετημένες από τις άλλες, περιορίζονται σε ρόλους τραγουδίστριας και αποκλείονται από πιο δημιουργικούς ρόλους, αφού ακόμα και ο μικρόκοσμος των ρεμπετών υπόκειται στον άτεγκτο νόμο της ανδροκρατίας. Ακόμα και τότε, ο κόσμος δεν ήταν έτοιμος να αποδεχτεί την γυναικεία εργασία, πόσω μάλλον γυναίκες που δουλεύουν με τους άντρες στο πάλκο. Έτσι και αυτές, αντιμετωπίζονται ως «αμφιβόλου ηθικής», σαν τις αρχαίες αυλητρίδες.

Η πατριαρχία διαιωνίζεται σαν κακή σπορά, που περνάει από εποχή σε εποχή, αφήνοντας στο έδαφος τα ίδια πάντα ζιζάνια, που επηρεάζουν όχι μόνο την γυναικεία εργασία, αλλά και την αμοιβή της, η οποία είναι σαφώς μικρότερη από την αντίστοιχη ανδρική, παρά την κατοχύρωσή της από το Σύνταγμα.

Πρώτη δημοσίευση

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Το δοκίμιο της Χρυσούλας Διπλάρη Γυναίκες οργανοπαίκτριες ανά τους αιώνες: Από τις αρχαίες αυλητρίδες, στις μεσαιωνικές τροβαδούρους και τις σύγχρονες οργανοπαίκτριες παραδοσιακών οργάνων εκδόθηκε στο koukidaki.gr τμηματικά κάθε Δευτέρα από τις 4 Μαΐου 2026. Ξεκινήστε από εδώ ή διαβάστε το επόμενο στις 18 Μαΐου.