Από τις αρχαίες αυλητρίδες, στις μεσαιωνικές τροβαδούρους και τις σύγχρονες οργανοπαίκτριες παραδοσιακών οργάνων
Χρυσούλας Διπλάρη
Από τα τέλη του 19ου αι., εντούτοις, κάτι φαίνεται ν' αλλάζει. Οι γυναίκες κάνουν μουσικές σπουδές σε ωδεία, συνθέτουν, διδάσκουν, ασχολούνται ενεργά με τα μουσικά πράγματα. Φτάνοντας στο σήμερα, κι έπειτα από μακρούς αγώνες, οι σύγχρονες Ελληνίδες μουσικοί, κατακτούν όλο και μεγαλύτερο έδαφος αλλά και πάλι, πρέπει να επισημανθεί πως μέχρι πριν από μερικά χρόνια, και δη στην επαρχία, για να φτάσει μια γυναίκα στη δισκογραφία έπρεπε «να τελεί υπό την προστασία» ενός άνδρα μουσικού, ο οποίος να είναι συγγενής της ή να ανήκει σε κάποια μουσική οικογένεια, οπότε είναι πλέον και λίγο καρμική η ενασχόλησή της με τα παραδοσιακά όργανα.
Μια τέτοια περίπτωση είναι αυτή της πρώτης λυράρισας της Κρήτης, της Ασπασίας Παπαδάκη, η οποία, ομολογώ, είναι και η αιτία γι' αυτή την έρευνα.
Η Ασπασία Παπαδάκη έφυγε από τη ζωή τον Ιανουάριο του 2026 και διαβάζοντας το αφιέρωμα γι' αυτήν στις εφημερίδες της κοινής πατρίδας μας, της Κρήτης, διαπίστωσα το μεγάλο κενό που υπάρχει στη γνώση μας για τις γυναίκες οργανοπαίκτριες που, αν και λίγες, σπανίως γίνονται γνωστές έξω από τα στενά γεωγραφικά όρια του τόπου τους. Ένιωσα τότε την ανάγκη να καλύψω μέρος αυτού του κενού, όσο βέβαια είναι αυτό δυνατόν, ή έστω να δώσω ένα έναυσμα για μια πρώτη επαφή με την γυναικεία παρουσία στην ελληνική παραδοσιακή μουσική.
Η Ασπασία πραγματικά πρωτοπόρησε στην εποχή της στον ανδροκρατούμενο χώρο της κρητικής μουσικής, αφού γεννήθηκε το 1932 και σε ηλικία μόλις 14 ετών κατασκεύασε μόνη την πρώτη της λύρα κι άρχισε να μαθαίνει να παίζει, επηρεασμένη από την βαθιά μουσική ρίζα από την οποία κρατούσε.
Γεννημένη στην Πλάκα Χανίων, κόρη του λαουτιέρη Φραγκιού Παπαδάκη και ανιψιά του λυράρη Μιχάλη Παπαδάκη, γνωστού ως Πλακιανού, μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον στο οποίο η μουσική δεν ήταν απλά δουλειά, αλλά δημιουργία κι ανάσα. Η μητέρα της παίζει μαντολίνο και η Ασπασία με τ' αδέλφια της Ιωάννα και Παύλο δοκιμάζουν να παίξουν μουσική από τόσο μικρή ηλικία που τα όργανα δεν χωράνε καλά καλά στην αγκαλιά τους και αναγκάζονται να υποβοηθούν ο ένας τον άλλον για να τα καταφέρουν. Μεγαλώνοντας, η φήμη ότι «δύο κοπελιές παίζουν όργανα» απλώνεται σαν πυρκαγιά στα γύρω μέρη και σε πείσμα των καιρών και της δυσκολίας των μετακινήσεων, οι αδελφές περιοδεύουν σε ολόκληρη την Κρήτη, μαζί και με άλλα μέλη της οικογένειας, συμμετέχοντας σε παραδοσιακά γλέντια γάμων και βαφτίσεων.
Ωστόσο, οι κοινωνικές συμβάσεις καραδοκούν παντού και πάντα και με τον θάνατο του πατέρα της, η Ασπασία, εξαναγκάζεται από τη μητέρα να εγκαταλείψει την «ανδρική» λύρα για το πιο «συμβατό με τη γυναίκα» βιολί. Το 1960, όμως, μετακινείται στα Χανιά με τον αδελφό της Παύλο, δεινό λαουτιέρη πλέον, και από μια συγκυρία ξαναπιάνει τη λύρα και πορεύεται μαζί της μέχρι τέλους.
Το 1961, σε ηλικία 29 ετών, μαζί με τον Παύλο, κάνει τις πρώτες της ηχογραφήσεις, το συρτό Παράξενο πουλί και το Έφυγε η αγάπη μου, τα οποία κυκλοφόρησαν σε δίσκο από την Parlophone. Έκτοτε, έγραψε πολλούς σκοπούς και κυκλοφόρησε μια σειρά από δίσκους. Το 1977, παρουσιάστηκε στην εκπομπή της Δόμνας Σαμίου Μουσικό οδοιπορικό καθώς και σε πολυάριθμες εκδηλώσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό.
Η Ασπασία, η πρώτη γυναίκα που κράτησε επαγγελματικά λύρα, πέθανε σε ηλικία 94 ετών, αφήνοντας πίσω της μια σπάνια πολιτιστική παρακαταθήκη και, κυρίως, σπάζοντας τα έμφυλα στερεότυπα της κρητικής μουσικής παράδοσης, γνωρίζοντας αποδοχή και βαθιά εκτίμηση όχι μόνο από το κοινό, αλλά και από τους άνδρες ομότεχνούς της.
Η Ασπασία Παπαδάκη, ωστόσο, είναι η εξαίρεση στον κανόνα. Δυστυχώς οι έμφυλες διακρίσεις και η υπονόμευση των γυναικών είναι ένα πραγματικό, μελανό φαινόμενο στον χώρο της ελληνικής δημοτικής μουσικής (και όχι μόνο), που έχει τις ρίζες του στην παραδοσιακή ιδεολογία, η οποία ταυτίζει τον καθωσπρεπισμό των γυναικών με τον εγκλεισμό τους στον οικιακό χώρο. Εδώ, για να είμαστε εντελώς ειλικρινείς, πρέπει να παραδεχτούμε ότι και οι ίδιες οι γυναίκες αφήνουν συχνά ηθελημένα πίσω τον μουσικό εαυτό τους και δεν διεκδικούν δυναμικά τη θέση τους στον συγκεκριμένο χώρο εφόσον το πρώτο τους μέλημα είναι η φροντίδα της οικογένειάς τους. (Έτσι κι αλλιώς βέβαια είναι αυτός ο επιβεβλημένος τους ρόλος: φροντίστριες, χωρίς δικαίωμα λόγου ή άποψης ή εκπαίδευσης.) Είναι τρομερά άδικο ωστόσο, να θεωρούνται ως «αμφιβόλου ηθικής» και το ίδιο μοτίβο να διαιωνίζεται ξανά και ξανά, επειδή οι όποιες αλλαγές, συντελούνται με ρυθμούς αργούς και άνευρους.
Copyright © Χρυσούλα Διπλάρη All rights reserved, 2026
Πρώτη δημοσίευση
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
Το δοκίμιο της Χρυσούλας Διπλάρη Γυναίκες οργανοπαίκτριες ανά τους αιώνες: Από τις αρχαίες αυλητρίδες, στις μεσαιωνικές τροβαδούρους και τις σύγχρονες οργανοπαίκτριες παραδοσιακών οργάνων εκδόθηκε στο koukidaki.gr τμηματικά κάθε Δευτέρα από τις 4 Μαΐου 2026. Ξεκινήστε από εδώ ή διαβάστε το επόμενο στις 25 Μαΐου.
