Η πόλη του Aranjuez βρίσκεται κοντά στη Μαδρίτη –στις όχθες και οι δύο του ποταμού Τάγου– και υπήρξε για μερικούς αιώνες θέρετρο για τους βασιλιάδες της Ισπανίας. Μας είναι γνωστό ότι χρειαζόντουσαν ξεκούραση και αναψυχή! Τόσες σκοτούρες είχαν άλλωστε. Φημίζεται για τους κήπους της αλλά πολύ περισσότερο για το ομώνυμο κονσέρτο για κιθάρα και ορχήστρα. Χωρίς αυτό πιθανόν να μην την είχαμε ακουστά όσοι δεν ανήκουμε σε «βασιλικούς οίκους» ή δεν ασχολούμαστε με την «υψηλή κηπουρική».
Ο Joaquim Rodrigo Vidre ήταν ένας σπουδαίος Ισπανός συνθέτης που έζησε και δημιούργησε όλον τον 20ό αιώνα (1901-1999). Ήταν πιανίστας αλλά το γνωστότερο έργο του είναι το περίφημο Concierto de Aranjuez που θεωρείται ακρογωνιαίος λίθος της μουσικής για κιθάρα και ορχήστρα· περίεργο και όμως αληθινό! Ένα άλλο, σπάνιο για το επάγγελμα, χαρακτηριστικό του ήταν ότι από πολύ μικρή ηλικία είχε χάσει την όρασή του. Αυτό το μειονέκτημα όμως δεν τον εμπόδισε να γράφει τις συνθέσεις του στον κώδικα Μπράιγ. Ακολουθούσε η μεταγραφή τους σε παρτιτούρες. Ήταν, λοιπόν, αναμφισβήτητα ταλαντούχος και επιπλέον αρκετά παραγωγικός.
Το δεύτερο πιο γνωστό του κονσέρτο Fantasia para un gentilhombre είναι κι αυτό για κιθάρα και ορχήστρα! Το είχε συνθέσει κατά παραγγελία του δασκάλου Andres Segovia, ο οποίος το είχε αποδώσει στην πρεμιέρα του. Ο Segovia όμως δεν είχε ποτέ ηχογραφήσει το Concierto de Aranjuez. Έχει συνθέσει επίσης κονσέρτα για διάφορα άλλα όργανα, όπως το τσέλο και το φλάουτο, για διάσημους σολίστες της εποχής, τον Julian Lloyd Weber και τον James Galway αντίστοιχα. Δεν έχει παραμελήσει βέβαια το πιάνο και φυσικά έχει συνθέσει διάφορα άλλα μουσικά έργα ακόμα και για φωνή.
Ας επιστρέψουμε στο θέμα μας όμως. Με τον καιρό, το μέρος Adagio του κονσέρτου έτυχε διασκευών για διάφορα άλλα όργανα και μουσικά σχήματα. Αυτά όμως θα τα δούμε στην συνέχεια. Προς το παρόν ας επικεντρωθούμε στις εκτελέσεις για κιθάρα.
Όλοι οι σπουδαίοι κιθαρίστες το έχουν ηχογραφήσει, ο Julian Bream μάλιστα τέσσερις φορές! Μερικοί άλλοι που γνωρίζω είναι οι: John Williams (τρεις φορές αυτός), ο Manuel Barrueco, ο Narciso Yepes και ο Pepe Romero σε μία ηχογράφηση με την ορχήστρα Academy of Saint Martin in the fields που θεωρείται κορυφαία. Οι δισκογραφικές εκδόσεις του διάσημου κονσέρτου είναι πάντως πάμπολλες. Η πρώτη ηχογράφηση –στα τέλη της δεκαετίας του '40 του προηγούμενου αιώνα– ήταν μάλιστα σε δίσκους 78 στροφών, μια και δεν χώραγε όλο το έργο σε έναν. Άφησα τελευταία την εκδοχή του κιθαρίστα Paco de Lucia· είναι ένας από τους αγαπημένους μου. Στην ζωντανή ηχογράφησή της ήταν παρών και ο ίδιος ο ενενηντάχρονος τότε συνθέτης –που κάθεται δίπλα του στο εξώφυλλο– ο οποίος, στη συνέχεια, εξέφρασε την ευαρέσκεια του. Το μυστήριο είναι ότι ο Paco, όντας μουσικός flamenco, δεν ήξερε να διαβάζει καλά παρτιτούρες κλασικής μουσικής και τον είχε βοηθήσει ένας συνάδελφός του. Ακόμα κι ένας ερασιτέχνης πάντως –όπως ο γράφων– ανιχνεύει στην εξαιρετική αυτή σύνθεση στοιχεία της παραδοσιακής μουσικής της Ανδαλουσίας.
Στον ίδιο δίσκο LP αποδίδει –με κιθαριστικό τρίο– και τρία έργα από την σουίτα Iberia του Isaac Albeniz. Ήταν αρχικά γραμμένη για πιάνο αλλά έγινε πολύ γνωστή και από τις μεταγραφές της για κιθάρα. Με αυτό το τρίο τον είχαμε απολαύσει και στον Λυκαβηττό στα τέλη του 20ού αιώνα. Περισσότερα από δέκα χρόνια πριν ήταν πάλι στον λόφο με το μυθικό The Guitar Trio. Ο Paco όμως είναι άλλη ιστορία που θα μας απασχολήσει στο μέλλον.
Αργότερα απέδωσαν το κονσέρτο και άλλοι κιθαρίστες του flamenco, όπως ο Tomatito.
Η σύνθεση του κονσέρτου ολοκληρώθηκε στο Παρίσι το 1939, με το τέλος του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου και την αρχή του Δεύτερου Παγκόσμιου. Σύμφωνα με την τότε σύζυγό του εκφράζει αισθήματα που του είχαν δημιουργήσει τόσο ο αεροπορικός βομβαρδισμός, το 1937, της πόλης Guernica από τα στρατεύματα του Φράνκο και του Χίτλερ όσο κι ένα θλιβερό οικογενειακό περιστατικό. Από τον βομβαρδισμό είχε, όπως θυμόμαστε, εμπνευστεί και ο Pablo Picasso για να δημιουργήσει τον ομώνυμο αριστουργηματικό πίνακά του.
Ώρα για περισσότερη μουσική όμως. Το Adagio έχει τύχει πολλών διασκευών για διαφορετικά όργανα ή μουσικά σύνολα από μουσικούς της τζαζ κυρίως. Sketches of Spain τιτλοφορείται το άλμπουμ του Miles Davis με την ορχήστρα του Gil Evans και περιέχει μία εκδοχή του που θεωρείται η κορωνίδα των διασκευών στο μουσικό ιδίωμα της τζαζ. Το ιστορικό σχήμα The Modern Jazz Quartet έχει ηχογραφήσει, μεταξύ άλλων, μία εκδοχή με πιάνο και βιμπράφωνο στο άλμπουμ In Memoriam και μία με την προσθήκη της κιθάρας του Laurindo Almeida.
Μια άλλη, εξαιρετικά ενδιαφέρουσα για μένα προσέγγιση, είναι αυτή του κιθαρίστα, της τζαζ όμως, Jim Hall στο άλμπουμ του Concierto. Εδώ, παίζει με τρεις ακόμα μεγάλιθους της τζαζ (Chet Baker, Paul Desmond, Ron Carter) και το αποτέλεσμα είναι κάτι περισσότερο από το αναμενόμενο. Την ίδια ηχογράφηση μπορείτε να ακούσετε και στο άλμπουμ Chet Baker & Paul Desmond Together. Ο ίδιος έχει ηχογραφήσει πάλι το Adagio στο άλμπουμ του Concierto de Aranjuez, με ορχήστρα αυτή τη φορά. Αρκετά διαφορετική προσέγγιση φυσικά· προσωπικά προτιμάω την προηγούμενη.
Υπάρχουν φυσικά και πολλές άλλες, αν χρειάζεται να ακούσουμε περισσότερες. Στην αρχή ο συνθέτης ήταν αντίθετος με αυτές τις διασκευές, είχε προβεί και σε δικαστικές ενέργειες, αλλά τελικά άλλαξε γνώμη όταν κατάλαβε ότι έκαναν το έργο του γνωστό σε πολύ ευρύτερο κοινό. Μάλλον θα έπαιξαν ρόλο και τα χρήματα από τα δικαιώματα!
Δεν θα μπορούσε βέβαια να λείπει και από τον κινηματογράφο. Στην ταινία Brassed off του 1996, για παράδειγμα, η πρωταγωνίστρια αποδίδει –ντουμπλαρισμένη φυσικά– μια εκδοχή του Adagio με flugelhorn. Στο σάουντρακ τιτλοφορείται En Aranjuez Con Tu Amor. Συνοδεύεται από μία ορχήστρα πνευστών που, σύμφωνα με την πλοκή, συγκροτείται από άνεργους ανθρακωρύχους. Απ' ό,τι διάβασα υπήρχαν όντως τέτοιες ορχήστρες την εποχή που η «σιδηρά κυρία» της Βρετανίας έκλεινε τα ανθρακωρυχεία τη δεκαετία του 1980.
Η πρώτη τραγουδιστική εκδοχή του, πολύπαθου κατά κάποιον τρόπο, Adagio κυκλοφόρησε στα γαλλικά το 1967 με τον τίτλο Aranjuez mon amour, από τον σχετικά άγνωστο τότε Richard Anthony. Έγινε μεγάλη επιτυχία και τον έκανε αμέσως διάσημο σε διεθνές επίπεδο. Φυσικά τη δόξα και τον πλούτο εζήλεψαν πολλοί/ες ομότεχνοι με αποτέλεσμα να αποδοθεί σε διάφορες γλώσσες από διάφορες προσωπικότητες του χώρου και με διάφορα αισθητικά αποτελέσματα. Το έχουν τραγουδήσει η Brigitte Bardot(!), o Demis Roussos, η Lola Flores, η Amalia Rodrigues, ο Al Jarreau –στο πιο jazzy– αλλά και οι πιο σχετικοί με κλασική μουσική Plácido Domingo, José Carreras, Montserrat Caballé.
Ο Joaquim Rodrigo δεν έμεινε όμως μόνο στην μουσική ιστορία για το κονσέρτο του. Έγινε μέλος και της ισπανικής κάστας των ευγενών! Ήταν ο πρώτος μαρκήσιος των κήπων του Aranjuez. Τίτλος που του απέδωσε το 1991 ο τέως βασιλιάς της Ισπανίας, ο ανεκδιήγητος συμπέθερός μας Juan Carlos I.
Ο τίτλος συστάθηκε γι' αυτόν και είναι κληρονομικός. Σήμερα είναι μαρκησία η μοναδική του κόρη, μια και δεν είχε αγόρια. Μου είναι άγνωστες οι πολιτικές πεποιθήσεις που είχε ο συνθέτης και δεν νομίζω ότι αποτελούν αντικείμενο αυτού του άρθρου. Γνωρίζουμε όμως τον βίο και την πολιτεία του τέως της Ισπανίας και εκλεκτού του διαβόητου δικτάτορα Franco τον οποίο, εκτός από τις πολιτικές πομπές του, βαρύνουν οικονομικά και άλλα σκάνδαλα. Έχει φύγει, για καλό και για κακό, από την Ισπανία αλλά την έχει βγάλει καθαρή, για ευνόητους ίσως λόγους. Τον ψάχνουνε δήθεν για να δικαστεί και άλλα τέτοια ευτράπελα. Δεν καταλαβαίνω πάντως τι τιμή είναι να σε τιμά ένας απατεώνας. Μελανή σελίδα για το απαράμιλλο αυτό κονσέρτο.
Καλύτερα ν' ακούσουμε το κονσέρτο, λοιπόν, σε όποια εκδοχή μας αρέσει, για να εξευμενιστούμε.
Καλή μας ακρόαση.
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
