Πλάσματα λατρείας

Ο παγκόσμιος κύκλος των ιερών ζώων

Η κατανόηση της ζωολατρίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα

Μέρος 11ο [συνέχεια από το προηγούμενο]

Κατά τη διάρκεια της ύστερης αρχαιότητας στους μαγικούς πάπυρους ιερά ζώα, όπως ο πίθηκος, ο κυνοκέφαλος μπαμπουίνος, η θαλάσσια γαλή, ο κέκρωψ κ.ά. αντιστοιχούσαν στον σεληνιακό θεό Θωθ-Ερμή. Ο όνος, ο κροκόδειλος, ο ιπποπόταμος και ο χοίρος (συς) ανήκαν στον πιο ζοφερό δαίμονα Σηθ-Τυφώνα, τον κυρίαρχο του σκότους. Ο σκύλος, ο λύκος και το τσακάλι ήταν ιερά ζώα και ανήκαν στον θεό των νεκρών και της ταφής Άνουβι.

Η εξήγηση μπορεί να δοθεί εάν ληφθεί υπόψη ότι, κατά καιρούς, τα νεκροταφεία στην Αίγυπτο ήταν γεμάτα τσακάλια. Ο λύκος ανήκε και στον Ώρο-Απόλλωνα. Ο Απόλλων και ο λύκος λατρεύονταν όπως ο ήλιος στη Λυκόπολη (αιγυπτιακά Saūti, η σημερινή Asyūt) της Αιγύπτου. Στη συνέχεια ο Απόλλων ταυτίστηκε με τον Ώρο, εξαιτίας του θρησκευτικού συγκρητισμού.

Επίσης, τα ψάρια οξύρυγχος, φαγκρί και λεπιδωτός, επειδή έφαγαν τα κομμάτια του Όσιρι, οι Αιγύπτιοι τα θεωρούσαν τα πιο ιερά από όλα τα ψάρια.

Από τα πουλιά, το γεράκι ανήκε στον αγαθό ηλιακό θεό, ιδίως στον Ώρο, ο οποίος ήταν ο θεός του παλατιού και ο ίδιος ο ουρανός, ενώ ο ήλιος ήταν το μάτι του ή και ο ίδιος ο Ώρος, και στις μορφές του Οσίριδος και ως εκ τούτου ήταν από τα ιερότερα ζώα της Αιγύπτου. Η ίβις ήταν καθαρό και ιερό πτηνό και ανήκε στον Θωθ-Ερμή.

Από τα έντομα και τα ερπετά, ο σκαραβαίος ή κάνθαρος αντιστοιχούσε στον θεό Ήλιο, τον Ρα, και ήταν από τα ιερότερα ζώα της Αιγύπτου. Το φίδι ανήκε και στον Όσιρι ή στον Αγαθοδαίμονα, αλλά και στους κακούς δαίμονες, όπως τον Σηθ-Τυφώνα. Ιδιαίτερα την οχιά την παρομοίαζαν με αστραπή, γιατί είναι αγέραστη και κινείται χωρίς όργανα στερεά με μεγάλη ευλυγισία και πλαστικότητα.

Επίσης, στην Αίγυπτο τα ζώα θεωρούνταν συμπαθητικά προς κάποιον πλανήτη ή κάποιο στοιχείο της ύλης γιατί παρουσίαζαν ομοιότητες με αυτά. Τιμούν το λιοντάρι, γιατί ο Νείλος πλημμυρίζει, όταν ο ήλιος συναντά τον αστερισμό του Λέοντα. Η γάτα συνδεόταν συμπαθητικά με τη σελήνη, γιατί και αυτή είχε διάφορους χρωματισμούς, ενεργούσε τη νύκτα και προξενούσε φόβο. Ο αίλουρος, επίσης, ήταν ζώο συμπαθητικό της σελήνης, εξαιτίας της μεταβλητότητας, της νυχτερινής δραστηριότητας και της σεξουαλικής γονιμότητας. Οι κόρες των ματιών του, καθώς διαστέλλονται και συστέλλονται, παραβάλλονταν με την πανσέληνο και τη φθίση της σελήνης. Το φίδι, αντίθετα, είχε σχέση με τη Γη. Ήταν σκληρό όπως το έδαφος, αλλά και γλιστερό όπως το νερό. Επομένως, το φίδι διατηρούσε συμπαθητική σχέση και με τα δύο στοιχεία.

Ο φυσικός κόσμος, λοιπόν, επηρέασε βαθιά τους Αιγύπτιους. Τον έβλεπαν σαν έναν κόσμο μαγείας. Ήταν μια ισχυρή πηγή συμβολισμών. Γνωρίζοντας, οι Αιγύπτιοι, ότι χρωστούσαν τα πάντα στον ποταμό τους, φαντάζονταν ότι αυτός βρίσκεται στην καρδιά ενός υδάτινου σύμπαντος. Καθημερινά ο ήλιος αρμενίζει στον ουράνιο ωκεανό. Ο ήλιος και ο Νείλος αποτελούν ένα μοναδικά δομημένο κόσμο. Ο ποταμός που ρέει από τον νότο στον βορρά και ο ήλιος που πλέει από την ανατολή στη δύση είναι οι δύο άξονες που ορίζουν τον κόσμο.

Χρήστος Ντικμπασάνης

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Το δοκίμιο του Χρήστου Ντικμπασάνη Πλάσματα λατρείας: Ο παγκόσμιος κύκλος των ιερών ζώων: Η κατανόηση της ζωολατρίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα δημοσιεύθηκε σε μέρη, από τις 17 Σεπτεμβρίου 2025, στο koukidaki.gr. Ξεκινήστε από την αρχή.

Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε έργο της Barbara Kroll.