Εισαγωγή
«Λέγεται πως κάποτε ο Σωκράτης ονειρεύτηκε ότι κρατούσε στα γόνατά του τον νεοσσό ενός κύκνου, που έξαφνα μεγάλωσαν τα φτερά του και πέταξε στους αιθέρες, βγάζοντας κάτι χαρούμενους, δυνατούς ήχους· την επόμενη μέρα τού έφεραν τον Πλάτωνα· τότε εκείνος είπε ότι αυτό είναι το πουλί που είδε στο όνειρό του». (Διογένης Λαέρτιος, Βίοι φιλοσόφων)
Το πότε και πού γεννήθηκε ο Πλάτων δεν είναι απόλυτα εξακριβωμένο. Πληροφορίες της εποχής μάς παραπέμπουν στο έτος 430/429. Πιθανότερη είναι η χρονολογία 428/427. Ο Διογένης ο Λαέρτιος για τον τόπο γέννησης του Πλάτωνα γράφει: «Σύμφωνα με ορισμένους γεννήθηκε στην Αίγινα, στο σπίτι του Φειδιάδη, γιου του Θάλητα, καθώς αναφέρει ο Φαβωρίνος στην Παντοδαπή ιστορία του, όπου είχαν στείλει τον πατέρα του μαζί με άλλους ως κληρούχο∙ μετά εκείνος γύρισε στην Αθήνα, όταν τους Αθηναίους έδιωξαν οι Λακεδαιμόνιοι που έσπευσαν σε βοήθεια των κατοίκων τής Αίγινας.».
Το κείμενο του Διογένη του Λαέρτιου αποτελεί για μας μία από τις σημαντικότερες πηγές για την ιστορία της ελληνικής φιλοσοφίας. Όπως ήταν φυσικό, στηρίχτηκε στις πηγές που είχε στη διάθεσή του και το ίδιο έκανε και με τη μαρτυρία σχετικά με τον τόπο γέννησης του Πλάτωνα. Η αναφορά της Αίγινας, τόπου γέννησης του Πλάτωνα, δεν θα ήταν κάτι το ιστορικά αδύνατο, αφού την εποχή εκείνη το νησί το είχαν όντως κυριεύσει οι Αθηναίοι και ήταν υπό την κατοχή τους. Είναι σίγουρο πως οι γονείς του Πλάτωνα γύρισαν ύστερα από λίγο στο κτήμα του Κηφισού. Το κτήμα αυτό, όπου και θα πρέπει να μεγάλωσε ο Πλάτωνας, το γνωρίζουμε από τη διαθήκη του στην οποία το αφήνει στον ανιψιό του, τον Αδείμαστο.
Τόσο από τη μεριά του πατέρα όσο και της μητέρας, ο Πλάτων καταγόταν από επιφανείς κι εύπορες οικογένειες της αθηναϊκής αριστοκρατίας. Η καταγωγή αυτή, για την οποία ένιωθε πάντα περήφανος, καθόρισε σε σημαντικό βαθμό τη ζωή του. Ο πατέρας του Αρίστων υποστήριζε ότι καταγόταν από τον Κόδρο, τον τελευταίο βασιλιά της Αθήνας, η δε μητέρα του Περικτιόνη ανήγε την καταγωγή της στον Δροπίδη, συγγενή του Σόλωνα. Ο Πλάτων είχε δύο αδελφούς, τον Αδείμαντο και τον Γλαύκωνα, και μια αδελφή, την Πωτώνη, μητέρα του Σπευσίππου, ο οποίος και διαδέχτηκε τον Πλάτωνα στην κεφαλή της Ακαδημίας. Ο πατέρας του Πλάτωνα πέθανε νωρίς και η μητέρα του ξαναπαντρεύτηκε με τον Πυριλάμπη∙ καρπός αυτού του γάμου υπήρξε ο ετεροθαλής αδερφός του, ο Αντιφών.
Ο Πλάτων ήταν 23 ετών όταν, το 404, η Αθήνα κατέρρευσε κι εγκαταστάθηκε το καθεστώς των Τριάκοντα. Η 7η επιστολή του δίνει μια εικόνα της εξέλιξης του Πλάτωνα. Προορισμένος ν' ασχοληθεί με την πολιτική ανακαλύπτει, με την αποτυχία των Τριάκοντα και την καταδίκη του Σωκράτη, ότι ο σοφός δεν είναι δυνατόν να επιζήσει σε μια άδικη πόλη. Η έρευνά του για τα ζητήματα της πόλεως δεν μπορεί να ευοδωθεί παρά σε προστατευμένους χώρους, στην Ακαδημία ή στο Λύκειο, μακριά από την πόλη.
Ο Πλάτων παραιτήθηκε από την ιδέα της πολιτικής σταδιοδρομίας και σε ηλικία 20 ετών, μετά τον θάνατο του Σωκράτη, πήγε μαζί με μερικούς άλλους σωκρατικούς στα Μέγαρα, στον φιλόσοφο Ευκλείδη. Σύμφωνα με ορισμένους, κατόπιν έκανε ένα ταξίδι που τον οδήγησε μέχρι την Αίγυπτο και την Κυρηναϊκή και μέχρι τη Μεγάλη Ελλάδα (Νότια Ιταλία και Σικελία), όπου είχε επαφές με τους πυθαγορικούς κύκλους.
Σ' αυτή την ιστορική περίοδο εμπίπτουν τρία ταξίδια του στις Συρακούσες. Την ημερομηνία του πρώτου ταξιδιού στη Σικελία δίνει ο ίδιος στην αρχή της 7ης επιστολής: «Δηλαδή όταν εγώ ήρθα στις Συρακούσες, σε ηλικία σχεδόν σαράντα ετών…». Εκείνη την εποχή οι Συρακούσες αποτελούσαν σταθμό του μεγάλου ταξιδιού μέσω Κάτω Ιταλίας και Σικελίας.
Από αυτά τα ταξίδια του στη Σικελία αποδεικνύονται δύο σημαντικά πράγματα: από τη μια η απόπειρά του να θέσει σε εφαρμογή τις ιδέες του περί πολιτείας και από την άλλη η σχέση του με τον Δίωδα. Επίσης, αυτά μας παρέχουν μια σαφή εικόνα της ουσιαστικής διαφοράς ανάμεσα σ' αυτόν και τον Σωκράτη. Ο Πλάτωνας ήταν ο άνθρωπος της Μεγάλης Ελλάδας, της Μεσογείου, αυτό που θα λέγαμε σήμερα «πολίτης του κόσμου».
Το 388 επανήλθε στην Αθήνα και ίδρυσε στους κήπους του ήρωα Ακάδημου μια φιλοσοφική σχολή, την Ακαδημία. Ο Αριστοφάνης προτρέπει τη νεολαία της Αθήνας να μη σεργιανάει άσκοπα στους δρόμους της πόλης, αλλά να περιδιαβάζει με κοσμιότητα κι ευπρέπεια στο άλσος του Ακάδημου. Στην Ακαδημία σύχναζαν ορισμένα από τα μεγάλα πνεύματα, όπως ο μαθητικός Εύδοξος κι ο νεαρός Αριστοτέλης. Ο Πλάτωνας αναμφίβολα έβλεπε την Ακαδημία σαν μια ανώτερη σχολή, κάτι σαν σημερινό πανεπιστήμιο, κι αυτό υπήρξε και το νόημά της στη διάρκεια της χιλιόχρονης ιστορίας της.
Το 367 στις Συρακούσες, ο Διόνυσος ο Νεότερος διαδέχεται τον πατέρα του και, με παρακίνηση του Δίωδα, ο Πλάτων επιστρέφει εκεί. Το 365 ο Δίωδας εξορίζεται και ο Πλάτων επιστρέφει στην Αθήνα. Μετά από μια τελευταία απόπειρα στη Σικελία, όπου πήγε προκειμένου να διαπραγματευτεί την επιστροφή του Δίωδα το 361, ο Πλάτων επιστρέφει οριστικά στην Ακαδημία, όπου πεθαίνει το 347.
Ρίχνοντας κανείς μια συνοπτική ματιά στα 22 χρόνια, που μεσολαβούν ανάμεσα στο 367 και 347, αντιλαμβάνεται πως το άκρατο χάος, που επικρατούσε στη Σικελία και στις Συρακούσες, θα πρέπει να εκληφθεί ως απόδειξη της καθολικής αποτυχίας όλων αυτών των σχεδίων. Δεν είναι, λοιπόν, να απορεί κανείς που το πορτρέτο του Πλάτωνα, στα τελευταία χρόνια της ζωής του, έχει αποτυπωμένη ην έκφραση της υποταγής στη μοίρα.
Η θέση της Πολιτείας στην Αρχαία Ελληνική Γραμματεία
Η πολιτική φιλοσοφία του Πλάτωνα, ως επίτευγμα πνευματικό ενός φιλοσόφου κορυφαίου και μιας κλασικής εποχής της Ιστορίας και ως κοινωνικο-πολιτική θεωρία και ιδεολογία, υπερπολύτιμη για την καθοδήγηση της σημερινής ανθρωπότητας, αξίζει να μελετηθεί με ακρίβεια και πληρότητα επιστημονική.
Το κλασικό έργο της πολιτικής φιλοσοφίας του Πλάτωνα είναι η Πολιτεία, γραμμένη στην ακμή της ηλικίας του, της πνευματικής του ωριμότητας και της ηθικής του αισιοδοξίας. Συμπληρωματικό της Πολιτείας και προσαρμοστικό των αιτημάτων και θεσμών της, σύμφωνα με την όψιμη κοινωνικοπολιτική θεωρία του Πλάτωνα, είναι το γεροντικό έργο του Νόμοι, που μαρτυρεί κάποια εξέλιξη του πολιτειολογικού στοχασμού του.
Στο μνημειώδες έργο του Πολιτεία προσπαθεί να προσδιορίσει τις συνθήκες ύπαρξης μιας δίκαιης πόλης κι εκφράζει, με καίριες εκφράσεις και χωρίς υπερβολές, ορισμένα κοινωνιολογικά θεωρήματα και πολιτικά αιτήματα. Σ' αυτό το έργο αναπτύσσει μια πρότυπη κοινωνιολογία των μορφών της πολιτείας, διαγράφοντας ιδεοτυπικά τα σπουδαιότερα κοινωνικο-πολιτικά συστήματα και περιγράφοντας παράλληλα τον αντίστοιχο ανθρώπινο τύπο, δηλαδή αναλύοντας και τις ψυχολογικές προϋποθέσεις και τις ψυχοπλαστικές συνέπειες του καθενός από τα κοινωνικο-πολιτικά συστήματα.
Στο ίδιο έργο αναπτύσσει και το ανυπέρβλητο σύστημα της παιδείας, ως κύριο στοιχείο της «ορθής πολιτείας», κι έτσι αναδεικνύεται ως μέγιστος παιδαγωγός της ανθρωπότητας. Συλλαμβάνει ακέραια την παιδεία, δηλαδή σε όλες τις απόψεις της και τις φάσεις της κι επιμένει στην εξωσχολική, άμοχθη και αυτόματη αγωγή του ανθρώπου με τις καθημερινές άμεσες εντυπώσεις από τις διάχυτες αξίες του πολιτισμού, είτε αυτές ενυπάρχουν στα παραμύθια για τα μικρά παιδιά, είτε σε καλλιτεχνικές δημιουργίες και παραστάσεις (ποίηση, εικαστικές τέχνες κ.ά.), είτε σε θέσμια της κοινωνίας (τελετές, αγώνες κ.ά.). Έτσι, διακηρύσσει το καθήκον της πολιτικής εξουσίας να ενθαρρύνει τους ταλαντούχους καλλιτέχνες και ποιητές, ώστε να δημιουργούν έργα με υψηλή αξία, αισθητική και ηθική, πολύτιμα για την αισθητικο-ηθική αγωγή των πολιτών.
Το ύπατο δημιούργημα του Πλάτωνα, που θεμελιώνει την παγκόσμια φήμη του έργου του Πολιτεία, είναι η διαγραφή των αρχών της «ορθής πολιτείας», δηλαδή της ιδεατής πολιτείας. Ο κύριος σκοπός της είναι όχι το ίδιο το κράτος∙ όχι οι τυχόν αντικειμενικές αξίες του πολιτισμού όπως η φιλοσοφία, η επιστήμη, η ποίηση, η καλλιτεχνία∙ όχι η ορισμένη κοινωνική τάξη, με συμφέροντα χωριστά και αντίθετα προς τα αγαθά της ζωής του λαού∙ αλλά ο άνθρωπος απλώς, ο κάθε άνθρωπος και η ευδαιμονία του, επιτεύξιμη όχι μόνο με την εξασφάλιση των εξωτερικών προϋποθέσεων της ζωής αλλά και με την αναγωγή του εσωτερικά στην αρετή. Η «πόλις», δηλαδή το κράτος, εννοείται ως το σύνολο των ανθρώπων. Οι αξίες του πολιτισμού και η ίδια η φιλοσοφία παρουσιάζονται προπάντων ως αγαθά παιδευτικά, που συμβάλλουν στην ηθική διάπλαση των ανθρώπων. Από τη σκοπιά της «ορθής πολιτείας» ύπατος σκοπός είναι η ευδαιμονία του κάθε ανθρώπου, και συνεπώς ύπατη επιδίωξη η χειραγώγησή του προς την αρετή και όχι η προαγωγή του πολιτισμού.
Η βάση και το θεμέλιο της Πολιτείας του Πλάτωνα είναι ν' αποδειχθεί πως συνταυτίζονται η ευτυχία και η δικαιοσύνη. Το περιεχόμενο του πολυφημισμένου αυτού έργου είναι καθαρά ηθικό και παρά τους δύο τίτλους, που μας διέσωσε η αρχαιότατη παράδοση, Πολιτεία ή Περί δικαίου, επικράτησε ο πρώτος κι έτσι ξεχωρίστηκε μ' αυτόν πιο αποκλειστικά το πολιτικό και κοινωνικό περιεχόμενο του έργου.
Το σπουδαιότερο κοινωνικό πρόβλημα, που αναφέρεται σε ποια συγκεκριμένη λειτουργία της κοινωνίας πρέπει να ενταχθεί ο άνθρωπος, ο Πλάτωνας το λύνει ριζικά με την αμείλικτη εφαρμογή της δικαιοσύνης, ως ηθικής αρχής της κοινωνίας. Η δικαιοσύνη, ουσιαστικά ευνοημένη, σημαίνει: Ο κάθε άνθρωπος πρέπει να υπηρετείται από την κοινωνία οπωσδήποτε ως αυτοσκοπός και, παράλληλα, να χρησιμοποιείται ως λειτουργός της, ανάλογα προς τις πραγματικές του ικανότητες, όπως, όμως, αυτές είναι σχηματισμένες και με τη συμβολή της παιδείας. Η αμείλικτη αυτή εφαρμογή της δικαιοσύνης για τη λύση του κοινωνικού προβλήματος έχει αποτέλεσμα την ηθική ενότητα και σύμπνοια της κοινωνίας, που επιδιώκεται συστηματικά με τον αξιολογικό προσανατολισμό της παιδείας, ταγμένης να ενσταλάξει έγκαιρα στις ψυχές των ανθρώπων συναίσθημα κοινότητας συμφερόντων κι ακέραιης αλληλεγγύης.
Ο Πλάτωνας επιχειρεί να ερευνήσει τη φύση του δίκαιου και του άδικου, για να καταδείξει συγχρόνως την ηθική ανάγκη και του κράτους και του ατόμου να κανονίζουν όλη τους τη διαγωγή πάνω στη δικαιοσύνη, που είναι αυτή η ιδέα του αγαθού, η πηγή της τέλειας ευδαιμονίας για τα άτομα και τις κοινωνίες. Η δικαιοσύνη είναι αρετή, που μπορεί να την αποκτήσει ο άνθρωπος μόνο με ένα γενικό σύστημα εκπαίδευσης, και συγχρόνως η αληθινή πολιτεία δεν είναι άλλο παρά η εφαρμογή και επομένως η «μετά λόγου κι επιστήμης» γνώση της δικαιοσύνης.
Η Πολιτεία είναι τόσο μεγάλη σε μέγεθος, ένα σύγγραμμα τόσο εκτεταμένο, που είναι αυτονόητο πως δε γράφτηκε μονομιάς, αλλά η συγγραφή του χρειάστηκε αρκετό χρόνο. Ο χρόνος συγγραφής θα ήταν δυνατόν να προσδιοριστεί, αν βρισκόταν η χρονολογική θέση της Πολιτείας ανάμεσα στα άλλα έργα. Ο Wilamowitz παραδέχεται ότι η έκδοση της Πολιτείας πρέπει να έγινε κατά το 374, όταν πια ο Πλάτωνας θα είχε συμπληρώσει το πεντηκοστό έτος της ηλικίας του.
Η διαίρεση της Πολιτείας σε δέκα βιβλία δεν έχει γίνει από τον Πλάτωνα. Οι παλαιοί αναφέρουν κι έκδοσή της σε έξι βιβλία.
Ο Πλάτωνας μπορεί να μην είναι ένας θεωρητικός διανοητής, που μένει καρφωμένος σε αντιλήψεις αμετακίνητες, το ιδεώδες του, όμως, πάντα μένει αμετακίνητο και ακμαίο. Ύψωση και ανάταση ήταν για τον Αθηναίο φιλόσοφο η Πολιτεία του. Μένει ως η μοναδική αρχή και το καθαρό νόημα της πολιτικής ζωής του ανθρώπου. Προς αυτήν οδηγείται ολόκληρη η ανθρωπότητα περνώντας μέσα από την τραχύτατη πορεία του κοινωνικού της βίου.
Ο ρόλος των φυλάκων στην Πολιτεία του Πλάτωνα
Ο Αδείμαντος και πάλι, μαζί με όλη τη συντροφιά των ακροατών, απαιτούν από τον Σωκράτη να περιγράψει αναλυτικά τον τρόπο διαβίωσης των φυλάκων και πώς εννοεί αυτή την κοινότητα.
Ο Σωκράτης υποστηρίζει ότι με τη σφυρηλάτηση των κοινωνικών δεσμών, η ζωή μέσα στην πόλη θα υψωθεί και θα απαλλαγεί από τις μικρότητες, στις οποίες αναγκαστικά καταφεύγουν οι άνθρωποι, προσπαθώντας να εξοικονομήσουν τ' απαραίτητα χρήματα, για να θρέψουν την οικογένειά τους και για ν' αναστήσουν τα παιδιά τους.
Όλα αυτά αποτελούν απάντηση στην ερώτηση που είχε κάνει ο Αδείμαντος σχετικά με τον τρόπο ζωής των φυλάκων. Ο Σωκράτης πιστεύει ότι ο βίος των φυλάκων, έτσι ρυθμισμένος, είναι ευτυχισμένος.
Όσον αφορά τον πόλεμο, είναι φανερό ότι οι φύλακες θα εκστρατεύουν και θα παίρνουν μαζί τους και τα παιδιά τους, ώστε από τη μικρή τους ηλικία να εξοικειώνονται με το πολεμικό επάγγελμα.
Όσοι από τους φύλακες δείχνουν δειλία στη μάχη, θα διώχνονται από την τάξη των φυλάκων, ενώ όσοι επιτελούν κατορθώματα, θα παίρνουν εξαιρετικές αμοιβές όχι μόνο στον καιρό της ζωής τους αλλά και μετά θάνατον θα τιμώνται ως ήρωες.
Ακόμα ο τρόπος της συμπεριφοράς των φυλάκων στους πολέμους θα είναι ξεχωριστός, γιατί θα αποφεύγουν τις σκυλεύσεις των νεκρών και θα διενεργούν τον πόλεμο απέναντι των ελληνικών πόλεων με φιλανθρωπία και με την πεποίθηση ότι όλοι οι Έλληνες αποτελούν μια συγγενική κοινότητα.
Συμπεράσματα
Ο Πλάτων στην Πολιτεία του, σχεδιάζοντας σύμφωνα με τις απόψεις του το ιδανικό κράτος, εμπιστεύεται την άσκηση της εξουσίας σε μια ομάδα «φυλάκων» και καταργεί την οικογένεια και την ιδιοκτησία. Οικογένεια δεν πρέπει να υπάρχει, γιατί αποτελεί χώρο όπου συγκεντρώνεται ο πλούτος∙ αν οι φύλακες μαζί με την ισχύ συγκέντρωναν ακόμα και πλούτο, θα γίνονταν «άρχοντες άγριοι».
Ό,τι χαρακτηρίζει αποφασιστικά τον χαρακτήρα αυτής της σχεδιασμένης από τον Πλάτωνα πολιτείας, είναι η διαστρωμάτωσή της σε τρεις τάξεις, η διακυβέρνησή της από την τάξη των φιλοσόφων, η διαφύλαξή της από την τάξη των φυλάκων και η συντήρησή της από την τάξη των γεωργών και δημιουργών. Δούλοι μέσα στην πολιτεία αυτή δεν φαίνεται να υπάρχουν.
Η διαστρωμάτωση αυτή προκύπτει από τις αντιλήψεις τού Πλάτωνα για την ψυχή και από την πίστη του ότι υπάρχει αντιστοιχία και αναλογία ανάμεσα στο άτομο και στην πολιτεία. Όπως το άτομο αποτελείται από το λογιστικό, το θυμοειδές και το επιθυμητικό, έτσι και η πολιτεία συγκροτείται από τους φιλοσόφους, τους φύλακες, τους βιοτέχνες και τους γεωργούς. Η βασική αρχή της εναρμόνισης των τριών αυτών στοιχείων και στις δύο περιπτώσεις είναι η δικαιοσύνη.
Η κατοχύρωση των φυλάκων, των φορέων της πολιτικής εξουσίας, αντίκρυ στον κίνδυνο της διαστροφής επιτελείται με τη γυμναστική και τη μουσική, με τη γενική παιδεία που έχει αίτημα την αρετή κατ' εξοχήν της σωφροσύνης.
Ο Σωκράτης διατυπώνει την αντίληψη ότι η γυμναστική πρέπει να ρυθμιστεί έτσι ώστε να μπορούν οι φύλακες να εκπληρώνουν τον προορισμό τους. Επειδή αυτοί είναι οι αθλητές πολέμου, πρέπει να φροντίζουν με τις σωματικές ασκήσεις να αναπτύσσουν τις απαραίτητες ιδιότητες για το πολεμικό επάγγελμα. Τους χρειάζεται ταχύτητα, εγρήγορση, αντοχή απέναντι στις αλλαγές της θερμοκρασίας και γενικά ένας τρόπος ζωής τελείως διαφορετικός από τον βίο που περνούν οι εξ επαγγέλματος αθλητές.
Επίσης, το άλλο σκέλος της παιδείας των φυλάκων είναι η μουσική παιδεία, γιατί η επίδραση της μουσικής επάνω στο ήθος των νέων είναι εξαιρετικά μεγάλη. Από τα μουσικά όργανα αναγνωρίζονται μόνο η λύρα και η κιθάρα, ενώ όλα τ' άλλα, πολυφωνικά και πολύχορδα όργανα, απορρίπτονται επειδή δημιουργούν μέσα στην ψυχή συναισθηματική αναστάτωση, αντίθετη προς τη σωφροσύνη και την κοσμικότητα.
Κριτήριο και συνάμα συντελεστή για το θετικό προίκισμα των φυλάκων αποτελεί η αδιάκοπη άσκηση και η δοκιμασία για τη μεθοδική ανάπτυξη σωματικών, ψυχικών, ηθικών και τελικά πνευματικών χαρισμάτων. Οι φύλακες, σύμφωνα με την αποστολή τους, είναι δημόσιοι λειτουργοί στην υπηρεσία της ελευθερίας ή με άλλη έκφραση «φύλακες νόμων τε και πόλεως».
Ο Πλάτωνας, όμως, έχει και σαφέστατη επίγνωση του μεγάλου κινδύνου για την κοινωνία, του σύμφυτου με την ύπαρξη των φυλάκων. Με οξύτητα επισημαίνει επανειλημμένα και διακατέχεται από τον έμμονο κίνδυνο για την πολιτική ζωή της ανθρωπότητας. Φοβάται μήπως οι φύλακες νόμων τε και πόλεως, οι δημιουργοί ελευθερίας της πόλεως, προδώσουν την υψηλή αποστολή τους και προβούν σε κακουργία, καταπατώντας και τους νόμους και την ελευθερία της ίδιας της πατρίδας τους.
Η διαχρονική αξία της Πολιτείας του Πλάτωνα
Ο Θεμίστιος, σοφιστής του 4ου αιώνα, παραδίδει ένα εντυπωσιακό ανέκδοτο σχετικά με την πλατωνική Πολιτεία: «Όταν η Αξιοθέα από το Φλειούντα διάβασε το συγκεκριμένο έργο του Πλάτωνα εγκατέλειψε την Αρκαδία και ήλθε στην Αθήνα, μεταμφιεσμένη άνδρας, για να παρακολουθήσει τις παραδόσεις του θείου ανδρός.». Η αντίδραση της τολμηρής φιλαναγνώστριας από την ορεινή Αρκαδία είναι χαρακτηριστική της εντύπωσης που προκάλεσε, αλλά και της επίδρασης που άσκησε ο Πλάτων ανά τους αιώνες.
Πολλοί υπήρξαν οι θαυμαστές του. Οι σημαντικότεροι επίδοξοι μιμητές ήταν ο Companella και ο Morus. Χαρακτηριστική ήταν η περίπτωση του K. Popper, ο οποίος συγχρόνως εκδήλωνε τον απερίφραστο θαυμασμό του.
Η τύχη του πλατωνικού έργου στην Ελλάδα μπορεί να μην υπήρξε κατά την Τουρκοκρατία η αναμενόμενη, αλλά μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους δεν ήταν άσχημη. Μεταγραφικά ήταν καλύτερη εκείνης του Αριστοτέλη. Το έργο του Πλάτωνα δυνητικά ήταν και είναι προσιτό στο ευρύ αναγνωστικό κοινό.
Σήμερα διαθέτουμε ορισμένες αξιόλογες μεταγραφές μεμονωμένων έργων του. Στην περίπτωση της Πολιτείας αξίζει να αναφερθούν του κ. Γεωργούλη (1939) και του Ι. Γρυπάρη (1941). Και οι δύο για διαφορετικούς λόγους ήταν άτυχες. Η μεταγραφή του Γεωργούλη διακρινόταν από έναν εξαιρετικά δύσκαμπτο και κατά περίπτωση δυσνόητο λόγο. Η μεταγραφή του Γρυπάρη, επεξεργασία στη δημοτική παλαιότερης καθαρεύουσας, στις εκδόσεις Φέξη (1911), υπήρξε οπωσδήποτε αξιόλογη, αλλά δυστυχώς παρέμεινε ανολοκλήρωτη. Ο θάνατος βρήκε τον Γρυπάρη το φθινόπωρο του '41 πάνω στα χειρόγραφα της μεταγραφή του (είχε προλάβει να μεταγράψει μόνο τα επτά πρώτα έργα).
Η νέα μεταγραφή της Πολιτείας από το Ν. Σκουτερόπουλο αποτελεί δικαίως σημαντικό γεγονός. Ένα από τα σπουδαιότερα φιλοσοφικά κείμενα όλων των εποχών μεταφέρεται στη νεοελληνική από έναν δεινό κι έμπειρο μεταγραφέα. Δύσκολα μπορεί κανείς ν' αμφισβητήσει ότι αυτή η μεταγραφή της Πολιτείας αποτελεί την καλύτερη υπάρχουσα νεοελληνική μεταγραφή και συνιστά καθ' εαυτή ιδιαίτερα αξιόλογη μεταγραφική δοκιμή, η σημασία της οποίας είναι αναμφισβήτητη.
Θα ήταν λάθος να συνδέσουμε τον Πλάτωνα αποκλειστικά με τον 4ο αιώνα. Γιατί στο πέρασμα στον αιώνα αυτό, ο Πλάτωνας, ήταν ήδη 28 χρονών και είχε καθοριστικής σημασίας εμπειρίες από τη σταδιακή διάλυση της πόλης, την ηθική αποσύνθεση που έφερε ο πόλεμος, τα θεωρητικά σφυροκοπήματα της Σοφιστικής, τη συνάντηση με το Σωκράτη, αλλά και διότι το θεματικό εύρος του έργου του απλώνεται και στη μεταφυσική, στη γνωσιολογία, στα μαθηματικά αντικείμενα, στη φυσική φιλοσοφία κ.ά.
Είναι γεγονός ότι στο έργο του γενικά, και στην Πολιτεία ειδικότερα, πάμπολλα είναι τα σημεία που δείχνουν τη στενή συνάφεια με τον 4ο αιώνα. Στο 2ο βιβλίο της Πολιτείας μιλάει για τον επαγγελματικό στρατό, στο 5ο βιβλίο για τους όρους διεξαγωγής του πολέμου, για τις σχέσεις των Ελλήνων και βαρβάρων, στο 8ο και στο 9ο για τις εσωτερικές, κοινωνικές αντιθέσεις κ.ά.
Ως εκ τούτου, εκείνος που αναζητά κάποια πρόσβαση στον Πλάτωνα θα εντυπωσιαστεί από τον πλούτο της φιλοσοφίας του και θα σαστίσει με την πληθώρα των ερμηνειών. Είναι στη φύση της μεγαλοφυΐας να μην είναι δυνατόν να ερμηνεύσουμε το έργο κατά τρόπο οριστικό και αδιαμφισβήτητο. Ποτέ δεν θα πούμε οριστικά και τελεσίδικα: Αυτός ήταν ο Πλάτων. Οι γενιές θα έχουν πάντοτε τη δυνατότητα να ανακαλύπτουν νέα βασικά στοιχεία στο έργο του, την τύχη και το θάρρος να αναγνωρίσουν την ανεξάντλητη φύση του, πραγματικό δείγμα του μεγαλείου του, και να παραδοθούν στον απέραντο πλούτο της σκέψης του.
Η σχέση της πλατωνικής Πολιτείας με την πραγματικότητα είναι ένα περιμάχητο ζήτημα. Η κοινή αντίληψη θεωρεί το πλατωνικό τούτο σύγγραμμα ως ουτοπία, που μπορεί να έχει μόνο οδηγητική αξία για την πρακτική πολιτική συμπεριφορά του ανθρώπου, χωρίς ποτέ να είναι δυνατόν να πραγματοποιηθεί. Η πολιτεία παρουσιάζεται ως κάτι ανάλογο με τις καντιανές ιδέες, που, παρόλο ότι είναι αποτελεσματικές για την καθοδήγηση της πρακτικής μας συμπεριφοράς, δεν μπορούν να βρουν έκφραση μέσα στη συγκεκριμένη απεικόνιση. Για την αξιολογική φιλοσοφία, η Πολιτεία ανήκει στο «τρίτο βασίλειο» που κείται ανάμεσα στην ύλη και στις ιδεώδεις αξίες. Ο Hoffman στο άρθρο του Methexis und Metaxy bei Platon, δημοσιευμένο στο περιοδικό Sokrates το 1919, έγραφε: «Η Πολιτεία είναι "μεταξύ", ανάμεσα στον ουρανό και στη γη, μια ουράνια τάξη σε μικρογραφία, μια ανθρώπινη ψυχή σε μεγαλουργία.».
Η πολιτική φιλοσοφία του Πλάτωνα ως επίτευγμα πνευματικό ενός φιλοσόφου κορυφαίου και μιας κλασικής εποχής της Ιστορίας και ως κοινωνικο-πολιτική θεωρία και ιδεολογία, υπερ-πολύτιμη για την καθοδήγηση της σημερινής ανθρωπότητας, αξίζει να μελετηθεί με ακρίβεια και πληρότητα επιστημονική, γιατί διαγράφει ιδεοτυπικά τα σπουδαιότερα κοινωνικο-πολιτικά συστήματα, αναλύοντας παράλληλα τις ψυχο-πλαστικές συνέπειες του καθενός.
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
Βιβλιογραφία:
Γρυπάρης Ι., Πλάτων, Πολιτεία, Βιβλιοθήκη Αρχαίων Συγγραφέων, Αθήνα 1954,
Cantarella E., Οι γυναίκες της αρχαίας Ελλάδας, (μτφρ. Π. Δημάκης), Αθήνα 1998, εκδ. Παπαδήμα,
Δεσποτόπουλος Ι., Μελετήματα πολιτικής φιλοσοφίας, Αθήνα 1978, εκδ. Παπαζήση,
Δεσποτόπουλος Ι., Πολιτική φιλοσοφία του Πλάτωνος, Αθήνα, εκδ. Παπαζήση,
Gotterid, M., Πλάτων, (μτφρ. Β. Παπαδή), Αθήνα 1991, εκδ. Πλέθρον,
Σκουτερόπουλος Ν., Πλάτωνας, Αθήνα 2003, Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος,
Suzanne S., Monique Trede, Alain le Boulluec, Ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας, (μτφρ. Γ. Ξανθάκη-Καραμάνου), Αθήνα 1989, εκδ. Παπαζήση,
Τσιτσιρίδης Σ., Πλάτωνας, Βιβλιοθήκη, Αθήνα 2003, Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος.
