O Stéphane Grappelli (1908-1997) έζησε ενενήντα από τα εκατό χρόνια του περασμένου αιώνα. «Τα είδε όλα» δηλαδή και τα έπαιξε σχεδόν όλα με το βιολί του. Δίκαια θεωρείται ο πατέρας των βιολιστών της τζαζ.
Και τι δεν έχει παίξει; Με ποιους δεν έχει παίξει;
Από τον Django Reinhardt στον Yehudi Menuhin, στον McCoy Tyner, στον Yo Yo Ma και δεκάδες άλλους που θα συναντήσουμε στη συνέχεια.
Η καριέρα του είχε διάρκεια πάνω από επτά δεκαετίες. Έπαιζε μουσική ακόμα και τη χρονιά που πέθανε με την ωριμότητα του παλιού καλού κρασιού, για την οποία κάτι θα ήξερε λόγω καταγωγής.
Ο Stéphane Grappelli γεννήθηκε, λοιπόν, στο Παρίσι το 1908 από πατέρα Ιταλό και μητέρα Γαλλίδα. Λόγω του πρόωρου θανάτου της μητέρας, του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και του δεύτερου γάμου του πατέρα έζησε δύσκολα παιδικά χρόνια.
Αυτό δεν τον εμπόδισε ή μάλλον τον βοήθησε να αποκτήσει μια σχετική ανεξαρτησία από νεαρή ηλικία. Εκτός από το ωδείο του Παρισιού όπου σπούδασε κλασική, βέβαια, μουσική, την έμαθε και στον δρόμο. Προετοιμασία γι' αυτά που του επιφύλασσε το πεπρωμένο του ή όπως αλλιώς λέγεται.
Τον δρόμο άνοιξε η γνωριμία του με τον τσιγγάνο βιρτουόζο της κιθάρας Django Reinhardt το 1934· αυτόν που έπαιζε κιθάρα με τρία δάχτυλα στο αριστερό χέρι!
Μαζί ίδρυσαν το θρυλικό Quintette du Hot Club de France που αρχικά απαρτίζονταν αποκλειστικά από έγχορδα (βιολί, κιθάρες, μπάσο). Ήταν η εποχή του swing στο οποίο βασίστηκαν για να δημιουργήσουν το ιδίωμα gypsy jazz. Η επιτυχία ήρθε αμέσως και κράτησε μέχρι την αρχή του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, το 1939. Το κουιντέτο περιόδευε στη Βρετανία και ο Grappelli έμεινε εκεί μέχρι να τελειώσει ο πόλεμος. Ο Reinhardt επέστρεψε στην Γαλλία και αντικατέστησε το βιολί με κλαρινέτο. Πού να έβρισκε τέτοιον βιολιστή άλλωστε; Βέβαια στην κατεχόμενη Γαλλία δεν ήταν όλα ρόδινα για έναν τσιγγάνο. Αυτά όμως είναι άλλη ιστορία. Μετά τον πόλεμο συνέχισαν, πάντως, να συνεργάζονται σποραδικά.
Η μουσική αυτής της περιόδου είχε ηχογραφηθεί σε δίσκους 78 στροφών και αργότερα συγκεντρώθηκε στο LP Djangology. Σήμερα φυσικά κυκλοφορεί σε CD. Υπάρχουν βέβαια και διάφορες άλλες συλλογές. Αργότερα, ο Grappelli κυκλοφόρησε το άλμπουμ Tribute to Django Reinhardt με βιρτουόζους κιθαρίστες της επόμενης γενιάς, όπως ο Philip Catherine και ο Larry Coryell. Επειδή, όμως, φαίνεται ότι του είχε μείνει συνήθεια από το κουιντέτο, έχει συνεργαστεί και με άλλους κιθαρίστες της τζαζ όπως ο Barney Kessel στο Limehouse blues, ο Joe Pass στο Tivoli Gardens, ο Diz Disley στο Violinspiration για παράδειγμα. Τα δύο τελευταία είναι από τα αγαπημένα μου.
Έχει επίσης παραβγεί με συναδέλφους βιολιστές όπως ο Stuff Smith και ο Jean Luc Ponty σε δύο άλμπουμ με τίτλο Violin Summit. Με τον διάσημο σύγχρονο τσελίστα Yo Yo Ma έχουν παντρέψει τις διαφορετικές τεχνικές τους δυνατότητες και τα αλληλοσυμπληρούμενα όργανά τους για να ηχογραφήσουν το άλμπουμ Anything Goes με συνθέσεις του πρύτανη των αμερικανών συνθετών τραγουδιών Cole Porter.
Όντας πιανίστας και ο ίδιος έχει συνεργαστεί, ως βιολιστής όμως, με τον George Shearing στο The Reunion και τον McCoy Tyner στο One on One, σε ντουέτο δηλαδή όπως υποδηλώνει ο τίτλος. Αλλά και με άλλους, όπως και με τις μεγάλες ορχήστρες του Claude Bolling στο First Class ή του Michel Legrand στο πιο ελαφρύ Legrand Grappelli.
Δεκάδες είναι όμως οι συνεργασίες του και με άλλους μουσικούς, της τζαζ κυρίως. Αυτοί τραγούδαγαν, έπαιζαν μπάντζο, τρομπέτα, βιμπράφωνο και διάφορα άλλα. Καλύτερα, λοιπόν, να σταματήσουμε εδώ γιατί στη συνέχεια το τοπίο αλλάζει ριζικά. Αναμφισβήτητα η μακροβιότερη και πλουσιότερη δισκογραφικά συνεργασία του Stéphane Grappelli ήταν αυτή με τον σπουδαίο κλασικό βιολιστή Yehudi Menuhin.
Ήταν φυσικά και η λιγότερο αναμενόμενη. Ίσως γι' αυτό είχε εκπλήξει τον μουσικό κόσμο της εποχής. Σε δεκαπέντε χρόνια ηχογράφησαν οκτώ άλμπουμ, όλα με επίκεντρο την τζαζ. Διάβασα στο ένθετο ενός άλμπουμ ότι στην αρχή, ο Menuhin φοβόταν ότι ο Grappelli θα είχε φορτωθεί έναν συνάδελφο που δεν ήξερε να παίζει τζαζ και να αυτοσχεδιάζει, ενώ ο Grappelli νοιαζότανε για την άποψη του Menuhin σχετικά με την τεχνική του.
Το αποτέλεσμα δείχνει ότι μόνο μεγάλοι μουσικοί που τρέφουν αλληλοσεβασμό θα μπορούσαν να έχουν τέτοιες ανησυχίες. Βέβαια το λεγόμενο τότε «μουσικό χάσμα» γεφύρωσε κατά κύριο λόγο ο Menuhin μια και ο Grappelli ήταν έτσι κι αλλιώς στα χωράφια που καλλιεργούσε δεκαετίες. Ταίριαξαν όμως κι αυτό είναι που μετράει.
Να σημειώσω εδώ ότι ο Menuhin δεν ήτανε πρωτάρης σ' αυτά. Είχε ήδη εξερευνήσει τις ινδικές ragas με τον μέγιστο δεξιοτέχνη του sitar Ravi Shankar στο άλμπουμ West meets East αλλά και σε κοινές συναυλίες. Δεν θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε ότι ο Menuhin έκανε γνωστό τον Shankar στη Δύση πριν το Monterey pop festival ή το Concert for Bangla Desh. Πραγματικά σπουδαίος και ανοιχτόμυαλος μουσικός. Το ότι είχαν κερδίσει βραβείο Grammy ήταν απλά το κερασάκι στην τούρτα.
Τους δύο βιολιστές συνέδεε όμως και πολύχρονη στενή φιλία. Ο σύγχρονός μας διάσημος Βρετανός ομότεχνός τους Nigel Kennedy –μαθητής και των δύο– τους έχει αφιερώσει από μία σύνθεσή του στο άλμπουμ My World γεφυρώνοντας και πάλι το ανύπαρκτο «μουσικό χάσμα». Στο ένθετο περιγράφει περιστατικά από την σχέση του με τους δύο δασκάλους.
Ο Grappelli δεν είχε κάνει τόσο μεγάλα βήματα ανατολικά. Μία προσπάθεια μόνο με τον κλασικό και παραδοσιακό Ινδό βιολιστή Lakshminarayana Subramaniam στο άλμπουμ Conversations. Όχι και τόσο εντυπωσιακή, κατά την άποψή μου. Αλλού ήτανε ταγμένος.
Δεν έπαυε όμως να μας εκπλήσσει. Μία από τις απρόσμενες συνεργασίες του ήταν αυτή με τους Pink Floyd! Αυτοσχεδιάζει στο ομώνυμο τραγούδι του άλμπουμ τους Wish you where here. Ίσως να ακούγεται λίγο έξω από τα νερά του αλλά φαίνεται ότι το ψάρι κολυμπάει κι έξω από τη στεριά. Η ηχογράφηση περιλαμβάνεται σε μία από τις πολλές επανεκδόσεις του ευπώλητου άλμπουμ. Μία ακόμα έκπληξη ήταν το ντουέτο του με τον Paul Simon στη σύνθεσή του δεύτερου Hobo's blues.
Δεν τον είχε αφήσει αδιάφορο και ο κινηματογράφος. Έχει συνθέσει τη μουσική για τις ταινίες Les valseuses του Bertrand Blier και Milou en Mai του Louis Malle, τις οποίες θα θυμούνται οι φίλες/οι του γαλλικού κινηματογράφου παλαιότερων δεκαετιών που έχουν την κατάλληλη ηλικία. Παίζει και ο ίδιος μάλιστα στις ηχογραφήσεις μαζί με μουσικούς που συνεργαζόταν εκείνη την εποχή.
Όπως είπαμε, σχεδόν, πέθανε στο πάλκο παρέα με το αγαπημένο του όργανο. Η σύνδεση του Stéphane Grappelli με το βιολί του είναι σαν ένα κράμα· δεν διαχωρίζεται. Εμείς περιοριζόμαστε στο να την απολαμβάνουμε. Από την πληθώρα των ηχογραφήσεων μερικές, φυσικά, ξεχωρίζουν, αλλά γούστα είναι αυτά.
Καλή ακρόαση σε όποιες επιλέξουμε γιατί είναι απίθανο να προλάβουμε να τις ακούσουμε όλες. Θα τον θυμόμαστε ως τον ηλικιωμένο χαμογελαστό κύριο με το λουλουδάτο πουκάμισο και το βιολί.
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
