Πλάσματα λατρείας

Ο παγκόσμιος κύκλος των ιερών ζώων

Η κατανόηση της ζωολατρίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα

Μέρος 12ο [συνέχεια από το προηγούμενο]

Οι Αιγύπτιοι πίστευαν ότι αυτή η τάξη είναι δημιούργημα των θεών και ότι τα πάντα έχουν τη θέση τους σε μία ιστορία. Ο φαραώ δεν είναι μόνο ο βασιλιάς τους, αλλά είναι και ο σύνδεσμός τους με τον θεϊκό κόσμο. Εξευμενίζει τους θεούς με προσευχές και τελετές για να διατηρεί την ισορροπία του υδάτινου κόσμου τους. Ο φαραώ είναι απεσταλμένος του ισχυρότερου θεού, του Ρα, του θεού ήλιου. Σύμφωνα με την αιγυπτιακή μυθολογία, ο θεός Ρα ήταν ο δημιουργός των θεών, των ανθρώπων και ολόκληρου του κόσμου. Έμβλημά του ήταν ο ήλιος, το σύμβολο της ζωής, του φωτός και της γονιμότητας.

Ως σύμβολο, ο Ρα με τη μορφή γερακιού, αντιπροσωπεύει τη δύναμη και τη ζωτικότητα. Συγχωνευμένος στην Ηλιούπολη με τον Ατούμ απεικονίζεται σαν το πουλί μπενού (φοίνιξ) επάνω σε οβελίσκο, που κατέβαινε στη γη για να καταλύσει τα σκοτάδια του Νουν, του αρχέγονου ωκεανού. Ο Φοίνιξ έφθανε κάθε 500 χρόνια από τη Δύση, έμπαινε στον ναό του Φθα και εκεί καιγόταν, για να αναστηθεί από την τέφρα του και να αναχωρήσει πάλι για την Ανατολή. Ιερό ζώο του Ρα-Ατούμ, όπως αρμόζει σε δημιουργό του σύμπαντος, είναι ο ταύρος. Έδρα της λατρείας υπήρξε η πόλη Αννού, ή όπως οι αρχαίοι Έλληνες την αποκαλούσαν, η Ηλιούπολη, δηλαδή το σημερινό βορινό προάστιο του Καΐρου, Ματάρια. Ο θεός αυτός στα αρχαιολογικά ευρήματα παριστάνεται, σύμφωνα με την τάση που είχαν οι αρχαίοι Αιγύπτιοι ν' αποδίδουν στους θεούς τους ζωώδη χαρακτηριστικά. Έτσι, λοιπόν, ο θεός αυτός, δεν θα μπορούσε ν' αποτελέσει εξαίρεση. Παριστάνεται, συνήθως, ως άνδρας με κεφαλή ιέρακος. Στο δεξί του τεταμένο –κατά το μήκος του σώματος– χέρι, κρατά το σταυρόσχημο σύμβολο της ζωής (ανγχ). Στο αριστερό του χέρι, αντίθετα, το προτεταμένο, κρατά την ράβδο ή το σκήπτρο της εξουσίας (ουξέρ), ενώ στο κεφάλι του φέρει τον ηλιακό δίσκο με τον ουραίο όφι. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι τον λάτρευαν με την μορφή οβελίσκου, όπως δηλαδή λατρεύονταν και πολλές άλλες αρχαίες αιγυπτιακές και αρχαίες ελληνικές θεότητες. Οι ιερείς του Ρα ήταν οι πρώτοι θρησκευτικοί στοχαστές στην Αίγυπτο και η θεολογία τους με το πέρασμα του χρόνου έγινε γενικά αποδεκτή.

Κάθε πρωί, ο Ρα, γεννιέται μαγικά, ταξιδεύοντας στον ουρανό με το ηλιακό του πλοίο. Καθώς ο ήλιος ανατέλλει από το νερό οι χωρικοί ξυπνούν από τις κραυγές των μπαμπουίνων. Οι Αιγύπτιοι πιστεύουν ότι χαιρετούν τον Ρα και ότι είναι τα παιδιά του θεού ήλιου που λατρεύουν τον πατέρα τους καθώς ανεβαίνει στον ορίζοντα. Παρά την απείθαρχη συμπεριφορά τους είναι αντικείμενα λατρείας, χάρη στη σχέση τους με τον θεό ήλιο και ενταφιάζονται με τιμές. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι, όπως και οι υπόλοιποι λαοί που έχουν σχέση με την αγροτική οικονομία, όργωναν τα χωράφια, έκτρεφαν ζώα και μάζευαν τους καρπούς της γης. Οι βασιλείς της Πρώιμης Δυναστικής Περιόδου (περίπου 2950-2575 π.Χ.) κατασκεύαζαν αρδευτικές τάφρους, ταμιευτήρες και κανάλια, για να ελέγχουν τις πλημμύρες και να εξασφαλίζουν ευημερία και πολιτική σταθερότητα.

Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι παγίδευαν στα έλη υδρόβια πουλιά και γέμιζαν τις βάρκες τους με ψάρια. Καθώς όμως τώρα ο Ρα ανεβαίνει ψηλότερα στον ουρανό ένα πλάσμα βγαίνει μέσα από την καρδιά του. Ένας αμείλικτος θηρευτής ξεπροβάλλει μέσα στο γαλάζιο του ουρανού. Πρόκειται για το γεράκι το μεταναστευτικό. Με τη μορφή του γερακιού εκδηλωνόταν ένας από τους σπουδαιότερους θεούς: Ο Ώρος που βλέπει τα πάντα.

Ως και τα φονικότερα ζώα έχουν τη θέση τους σε αυτόν τον κόσμο. Ένας δολοφόνος ανθρώπων κυνηγάει στα χωράφια τους. Η κόμπρα θεά-φίδι Ουτζάτ είναι δικαιολογημένα φόβος και τρόμος ζώων και ανθρώπων. Το δηλητήριό της παρομοιάζεται με τις ακτίνες του μεσημεριανού ήλιου. Οι Αιγύπτιοι όμως τη μετατρέπουν σε σύμμαχο. Η φονική της δύναμη αλλάζει κατεύθυνση και η κόμπρα γίνεται προστάτιδα του φαραώ. Ως και στο πιο μικροσκοπικό ή και στο πιο αλλόκοτο ζώο, οι Αιγύπτιοι βλέπουν μια αντανάκλαση των μεγάλων μυστηρίων του κόσμου τους. Από τις όχθες του Νείλου μέχρι την έρημο τίποτα δεν διαφεύγει της προσοχής τους. Ο παράξενος κύκλος ζωής του σκαραβαίου ενσαρκώνει το καθημερινό ταξίδι του ήλιου. Όπως και ο ανατέλλων ήλιος, ο θεός Χεπρί με τη μορφή σκαραβαίου, μοιάζει σα να γεννιέται από το έδαφος. Αναζητά υλικά για να συμπληρώσει τον κύκλο της ζωής του. Ο σκαραβαίος φτιάχνει μια τέλεια σφαίρα από σβουνιές. Εκεί γεννάει τα αβγά του και από εκεί θα ξεπηδήσει ζωή. Είναι τόσο δύσκολη δουλειά που, για να μην του κλέψουν άλλα έντομα τη σφαίρα του αυτή από τις σβουνιές, την απομακρύνει γρήγορα. Προσανατολίζεται από τη θέση του ήλιου. Χρησιμοποιεί πολικά σημεία στον ουρανό.

Οι Αιγύπτιοι παραλληλίζουν το ταξίδι του σκαραβαίου με το ταξίδι του ήλιου στον ουρανό. Ο κύκλος ζωής του σκαραβαίου αντιπροσωπεύει μια αισιόδοξη εικόνα συνέχειας. Ο σκαραβαίος θάβει τη σφαίρα σε μια τρύπα στο έδαφος, η οποία έτσι επιστρέφει στη γη, και κατόπιν πεθαίνει. Θα μετατραπεί σε υπόγεια κρύπτη για τα μικρά του, τα οποία θα εμφανιστούν σε τρεις μήνες.

Ο ήλιος που δύει, φαίνεται επίσης να επιστρέφει στη γη. Ο Ρα ξεκινάει ένα ταξίδι για τον μυστηριώδη Κάτω Κόσμο, τον τόπο των νεκρών. Είναι μια περίοδος κινδύνου και αβεβαιότητας. Τα πλάσματα του Νείλου τον βοηθούν στο δύσκολο αυτό ταξίδι. Πλησιάζοντας στον δυτικό ορίζοντα, ο Ρα έχει γεράσει, όπως γέρασε και στο τέλος της επίγειας βασιλείας του. Τότε μπαίνει σε άλλη βάρκα, τη νυχτερινή βάρκα του ήλιου, επανδρωμένη με άστρα, τις ψυχές των νεκρών, και στην πλώρη κάθεται ο θεός-λύκος Ουπουαούτ, ο Πρόδρομος. Στη διάρκεια του 12ωρου ταξιδιού, ανάμεσα στους χώρους του Κάτω Κόσμου, ο Ρα παίρνει τη μορφή του Αούφ (κεφάλι κριού), του νεκρού ηλιακού βασιλιά, και προκαλείται από τερατόμορφα ερπετά και δαίμονες, οι οποίοι απειλούν την ύπαρξη των νεκρών και, για άλλη μια φορά, απειλείται από τον προαιώνιο εχθρό του, το φίδι Απέπ, που μετά δένεται με αλυσίδες, γεμάτο βαθιές πληγές. Ο Αούφ περνά σταθερά από σπήλαιο σε σπήλαιο και φέρνει προσωρινά φως στους κατοίκους του Άδη, οι οποίοι αμέσως μετά την αναχώρησή του ξαναπέφτουν στη θανατερή αγωνία του σκότους. Τελικά, ο Ρα προβαίνει πάλι την αυγή, ενώνεται με τον Χεπρί και διασχίζει άλλη μια φορά τους ουρανούς.

Το ταξίδι του ήλιου αποδεικνύει στους Αιγύπτιους τον θρίαμβο της ζωής απέναντι στις δυνάμεις του θανάτου. Συσχετιζόμενος με τον θεό ήλιο Ρα, ο φαραώ ενισχύει και επιβεβαιώνει την εξουσία του. Η απεριόριστη δύναμη του ήλιου και το νερό του Νείλου δημιουργούν έναν παράδεισο στην καρδιά της ερήμου.

Χρήστος Ντικμπασάνης

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Το δοκίμιο του Χρήστου Ντικμπασάνη Πλάσματα λατρείας: Ο παγκόσμιος κύκλος των ιερών ζώων: Η κατανόηση της ζωολατρίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα δημοσιεύθηκε σε μέρη, από τις 17 Σεπτεμβρίου 2025, στο koukidaki.gr. Ξεκινήστε από την αρχή.

Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε έργο της Barbara Kroll.

Βιβλιογραφία, πηγές:

Barta, Winfriend, Lexikon der Ägyptologie, τόμος V, σ. 156-180,

Giveon Raphael, λήμμα skarabäus, Lexikon der Ägyptologie, τόμος V, σ. 968-982,

Βλ. επίσης Άιονς Βερόνικα και Foot Moore.