Από πού κι ως πού Πειραιάς, Μικρολίμανο, Τούμπα;

Γιώργου Ζώτου

Εντάξει, έχουμε μιλήσει για Φάληρο, για Ρέντη, για Νίκαια και Κοκκινιά, για Κερατσίνι, Αμφιάλη και Ταμπούρια, δεν νομίζετε ότι ήρθε ο καιρός να ασχοληθούμε με το μεγαλύτερο λιμάνι της χώρας;

Σήμερα, λοιπόν, είναι μια καλή ευκαιρία να το κάνουμε.

Από πού κι ως πού Πειραιάς;

Ο Πειραιάς είναι επάγγελμα!

Πώς είναι ο γαλατάς; Ο γιαουρτάς; Ο καφετζής;

Πειραιεύς είναι ο πορθμεύς, ο τύπος που περνάει με το πλοιάριό του τον κοσμάκη από ένα σημείο στο άλλο (Ο Χάρος ήταν πορθμεύς αλλά μην το πάρετε τοις μετρητοίς· υπήρχαν και πιο συμπαθητικοί τύποι.)

Κάπως έτσι του βγήκε το όνομα του Πειραία που κάποια στιγμή έγινε Περαίας καθότι ο Πειραιάς βγάζει μάγκες Περαιώτες και Πασαλιμανιώτες.

Οοοπ! Τι είναι πάλι αυτό;

Από πού κι ως πού Πασαλιμάνι;

Όλοι καταλαβαίνουμε ότι πρόκειται για το λιμάνι του πασά κι ας προέρχεται από δύο τουρκικές λέξεις pașa + liman (αν και το λιμάν είναι αντιδάνειο από την αρχαία ελληνική λιμήν) το οποίο χρησιμοποιούσε κατά τις ορέξεις του ο εκάστοτε Οθωμανός πασάς που έδρευε στον Πειραιά. Η αρχαία του ονομασία (αλλά και η νεότερη) είναι λιμένας Ζέας κάτι που, μην το αρνηθείτε, ξεσηκώνει σαν χιονοστιβάδα την επόμενη ερώτηση κι έρχεται να σας τριβελίσει το μυαλό: Τι σκ@τ@ είναι αυτή η Ζέα; Τρώγεται;

Ε, ναι!

Δημητριακό είναι!

Η λέξη ζεία ή ζέα είναι αρχαιότατη και αναφέρεται σε ένα δημητριακό (πιθανώς το δίκοκκο σιτάρι) που, όπως ακριβώς είναι θρεπτικό και ζωογόνο, έτσι η γη και το λιμάνι έδιναν ζωή στο λεκανοπέδιο της Αττικής. Συνεπώς πρόκειται για νοστιμότατο έδεσμα της εποχής. Κι αν στο μυαλό σας η χιονοστιβάδα που λέγεται ζέα ή ζεία παρασέρνει κι άλλους ξενόφερτους σπόρους, όπως τους τσία π.χ., να σας πληροφορήσουμε ότι δεν είχαμε και στο χωριό μας τέτοιο πράγμα (ούτε γκότζι μπέρι είχαμε παρεμπιπτόντως, στο κότσι το χοιρινό πιάσαμε ταβάνι και κλείσαμε ως γευσιγνώστες). Οι σπόροι τσία, που είναι κάτι λιπαροί σπόροι που βγαίνουν από ένα φυτό που μοιάζει με μέντα και φυτρώνει στην κεντρική Αμερική, είναι εντελώς και παντελώς άσχετοι με την δική μας ζεία. Τσία καλλιεργούσαν οι Μάγια και οι Αζτέκοι όχι η γιαγιά σας η Βαγγελιώ, εκτός κι αν το χωριό της/σας λέγεται Τενοτστιτλάν.

Και αφού το ξεκαθαρίσαμε κι αυτό ας πάμε σε μια ονομασία που σίγουρα έχει πολύ περισσότερο ενδιαφέρον αν και χρονολογικά τοποθετείται πάρα πολλούς αιώνες μετά την Ζέα και αρκετούς πριν το Πασαλιμάνι.

Από πού κι ως πού Πόρτο Λεόνε;

Οι Οθωμανοί ονόμαζαν τον Πειραιά Aslan Liman ή Ejder Liman που σημαίνει λιμάνι του λιονταριού ή του δράκου.

Γιατί;

Επειδή, λέει ο θρύλος (ο τουρκικός θρύλος όχι ο πειραιώτικος, δηλαδή ο Ολυμπιακός), μια γυναίκα αντίκρυσε στα μάτια το άγαλμα του λιονταριού που βρισκόταν στην είσοδο του λιμανιού και γέννησε έναν δράκο με πρόσωπο λιονταριού, αφτιά λαγού και πόδια μικρού παιδιού το οποίο με το που γεννήθηκε άρχισε να γαυγίζει μέχρι που το σκότωσαν.

Πώς βρέθηκε εκεί αυτό το άγαλμα;

Οι αρχαίοι συγγραφείς δεν κάνουν κουβέντα για λιοντάρι στον Πειραιά. Ούτε ζωντανό, ούτε ψόφιο, ούτε μαρμάρινο, ούτε λούτρινο. Νάδα!

Μούγκα και ο Παυσανίας, τσιμουδιά κι ο Στράβωνας τον 2ο αιώνα μ.Χ.

Συνεπώς όλα έγιναν μετά τον 2ο αιώνα και πριν το 1318 που έχουμε την πρώτη αναφορά του Πειραιά ως Πόρτο Λεόνε. Κάπου εκεί πρέπει να πρωτοεμφανίστηκε το άγαλμα που, φατσικά τουλάχιστον, έφερνε στο λιοντάρι της Χαιρώνειας ενώ λέγεται ότι το έστησε σε βάθρο ο δούκας τον Αθηνών Αντώνιος Ατσαγιόλι (ένα μπουμπούκι που αν δεν το ξέρετε να πάτε να τον γνωρίσετε στο αφιέρωμα της προηγούμενης Κυριακής Από πού κι ως πού Άγιος Γιάννης Ρέντης;) γύρω στο 1400.

Οι ρούνοι (ναι! Ρούνοι!) που βρέθηκαν χαραγμένοι στο σώμα του έκαναν λόγο για κάτι ανύπαρκτους Βίκινγκς εκτός από έναν, τον Χάραλντ Σίγκουρντσον, βασιλιά της Νορβηγίας γύρω στο 1050 χωρίς ωστόσο να έχει επιβεβαιωθεί ότι πάτησε το πόδι του ποτέ στον Πειραιά.

Πάντως το άγαλμα το έβλεπαν μέχρι το 1687 γιατί τότε ήρθε ο Βενετός Φραντσέσκο Μοροζίνι (που δεν ξεκινούσε ποτέ εκστρατεία χωρίς τη Νίνι, την αγαπημένη του γάτα) για να μας σώσει από τους αλλόθρησκους Οθωμανούς.

Ο οποίος Μοροζίνι, ως πιστός χριστιανός, έπεισε τους Αθηναίους να τον βοηθήσουν για να διώξει τους κατακτητές από την πόλη και αφού πολιόρκησε την Ακρόπολη με τους άπιστους που είχαν αμπαρωθεί εκεί, την ανατίναξε!

Και κάπως έτσι ο χριστιανός έσωσε τους ομόθρησκούς του!

Κι έπειτα του γυάλισε το λιονταράκι του Πειραιά, το πακετάρισε και το έστειλε σούμπιτο στη Βενετία όπου σήμερα στολίζει την είσοδο του τεράστιου οπλοστασίου της (ενώ και η ταριχευμένη Νίνι, μαζί με ένα ποντίκι στα πόδια της, βρίσκεται στο μουσείο Correr).

Στη θέση του ορίτζιναλ (ουπς! δεν είναι πειραιώτικη κουβέντα αυτή) λιονταριού σήμερα υπάρχει αντίγραφο από τον γλύπτη Γιώργο Μέγκουλα.

Εκτός όμως από το κεντρικό λιμάνι και το Πασαλιμάνι υπάρχει κι ένα μικρό και γραφικό λιμανάκι που δεν μπορεί να μας αφήσει αδιάφορους. Πάμε λοιπόν και στο μικρότερο (but not least) λιμάνι του Πειραιά.

Από πού κι ως πού Μικρολίμανο;

Καταρχάς, να πούμε ότι όλες οι λέξεις είναι αθώες, ο τρόπος εκφοράς τους είναι που σε κάνουν αθώο, πονηρούλη, υβριστή ή ακόμα και σκέτη προστυχάντζα.

Π.χ. το χθεσινό γαμοπίλαφο ήταν υπέροχο. (Αθώο)

Ανάθεμα την ώρα που έφαγα αυτό το γαμοπίλαφο! (Ύβρις! Προφανώς το έφαγε εκτός γάμου και ήταν σκέτο πιλάφι που τον θέρισε…)

Αν σε pet shop πεις: «κυρία μου, έχετε πολύ ωραία κωλάρα» είναι αθώο αν χαζεύεις τα κολάρα των σκύλων, είναι πονηρό αν χαζεύεις τα οπίσθια της κυρίας και είναι τέρμα προστυχάντζα αν το συνοδέψεις με κάποια άσεμνη χειρονομία…

Στο θέμα μας όμως. Τι δουλειά έχει το Μικρολίμανο με τέτοια πράγματα;

Κατά τους βυζαντινούς χρόνους το μικρό γραφικό λιμανάκι του Πειραιά ονομαζόταν Φανάρι καθώς υπήρχε φάρος στην είσοδό του.

Επί τουρκοκρατίας ονομάστηκε Τουρκολίμανο (επειδή προσάραζαν κυρίως τουρκικά πλοιάρια αλλά και για να διαφέρει από το Πασαλιμάνι που, όπως είπαμε, ήταν για τις ορέξεις του πασά) και διατηρήθηκε μετά την Επανάσταση μέχρι που πήρε το όνομα Λιμένας Κουμουνδούρου επειδή εκεί βρισκόταν η έπαυλη του Αλέξανδρου Κουμουνδούρου (που διετέλεσε 10 φορές πρωθυπουργός –ο μπαγάσας– σε περίοδο 7,5 χρόνων!) και όταν κατεδαφίστηκε ανεγέρθηκε ο Ναυτικός Όμιλος Ελλάδας, το 1933.

Το 1925 η επιτροπή μελέτης τοπωνυμιών της Ελλάδας αποφάσισε να καταργήσει Φανάρια, Τουρκολίμανα και Κουμουνδούρους και να επαναφέρει την αρχαία ονομασία της περιοχής, από τον λόφο της Καστέλας μέχρι το λιμάνι.

Πώς λεγόταν η περιοχή στην αρχαιότητα;

Μουνιχία…

Από τον βασιλιά Μούνιχο, που είναι το χαϊδευτικό του Μούνου που θα πει… μόνος. Μούνιχος ο μοναχούλης, ο μοναχογιός. Άχου το!

Όχι, σας προκαλώ να σκεφτείτε ένα καλύτερο χαϊδευτικό για τον Μούνο…

Την ονομασία της περιοχής μας την επιβεβαιώνει και η ύπαρξη του ιερού της Μουνιχίας Αρτέμιδας (όπου Μουνιχία είναι καθαρά γεωγραφικός προσδιορισμός και όχι ανατομικός) Κάπου εκεί η επιτροπή αναφώνησε: «Επιτέλους, έλα Μουνιχία στον τόπο σου!» και ανερυθρίαστα καθιέρωσε την ονομασία Μουνιχία.

Μέχρι το 1967 το λιμάνι διατηρούσε και τις δύο ονομασίες: Τουρκολίμανο για τους αθώους και Μουνιχία για τους πιο τολμηρούς.

Επί Χούντας, ο δήμαρχος Πειραιά Αριστείδης Σκυλίτσης την μετονόμασε σε Μικρολίμανο αφού δεν ήταν και καμιά λιμανάρα (μουνιχάρα), ένα ταπεινό λιμανάκι ήταν (μουνιχάκι), το μικρότερο από τα 3 φυσικά λιμάνια του Πειραιά.

Θα μου πείτε, εδώ στη Χούντα ο κόσμος καιγόταν κι η Μουνιχία χτενί... άλλαζε όνομα και θα έχετε δίκιο, όμως το Μικρολίμανο έμεινε πια και η Μουνιχία μας άφησε μια γλυκιά, σέξι ανάμνηση.

Και ας τελειώσουμε με μια σκοτεινή όσο και ατμοσφαιρική νότα του Πειραιά...

Από πού κι ως πού Τρούμπα;

Κάθε λιμάνι και καημός

Κάθε καημός και δάκρυ

Ελάτε να μπούμε για λίγο στη θέση (και τον καημό) ενός ναυτικού που το πλοίο του πλησιάζει στον Πειραιά στα τέλη του 19ου αιώνα.

Είσαι ο Γουίλι, ο μαύρος θερμαστής από το Τζιμπουτί στο ατμόπλοιο Μαλβίνα και ανυπομονείς να πατήσεις στεριά μετά από 25 μέρες φουρτούνας.

Ένα δάκρυ χαράς (να και το δάκρυ!) κυλάει στο μάγουλο σου όταν βλέπεις κενή θέση για να μπαρκάρει το πλοίο στην Ακτή Μιαούλη, τη μοναδική προβλήτα εκείνη την εποχή σε ολόκληρο το λιμάνι που έχει βαθιά νερά κατάλληλα για να μπορεί να δέσει ένα τόσο μεγάλο ατμόπλοιο.

Τύχη βουνό! Δεν θα χρειαστεί να περιμένεις με τις ώρες τους βαρκάρηδες για να βγεις στη στεριά!

Επιτέλους πατάς στεριά σε μια περιοχή που ονομάζεται… Τερψιθέα!

«Ποιο είναι το πρώτο πράγμα που σκέφτεσαι να κάνεις; Ποιος είναι ο καημός σου;»

 Σημαντική διευκρίνηση γιατί προβλέπω ότι προτρέχετε.

ΔΕΝ είσαι ναυτάκι ζουμπουρλούδικο, είσαι ο Γουίλι και ως θερμαστής σκέφτεσαι πρώτα το καλό του πλοίου σου!

Πάμε ξανά:

«Γουίλι, ποιο είναι το πρώτο πράγμα που σκέφτεσαι να κάνεις;»

Σωστά! Να βρεις πόσιμο νερό για να γεμίσεις το καράβι.

Και φυσικά η Ακτή Μιαούλη, εκτός από άψογη προβλήτα, είχε και τρόμπα!

Τι ήταν η τρόμπα;

Μια δημόσια βρύση εκεί που σήμερα ξεκινάει η οδός 2ας Μεραρχίας, μοναδική ευκαιρία για να φουλάρουν τα καράβια με το απαραίτητο πόσιμο νερό, γιατί ποιος ξέρει πού θα ξαναβρείς μέσα στις άγριες θάλασσες.

Τράμπα τρούμπα, τρομπάρανε όλη μέρα τα ναυτάκια κι έτσι κατέληξε η Τερψιθέα, Τρούμπα!

Και μετά;

«Ποιο είναι το επόμενο πράγμα που σκέφτεσαι, Γουίλι;»

Ε, ναι!

Αυτό που σκέφτονταν εξ αρχής τα ναυτάκια τα ζουμπουρλούδικα!

Μπαρότσαρκα στα καμπαρέ της Φίλωνος και μπουρδελότσαρκα στα κόκκινα φανάρια της Νοταρά που σε περιμένουν για να τρομπάρουν και τα δικά σου υδραυλικά!

Μαζί με εκείνη την παλιά τρόμπα τα περισσότερα από αυτά τα κόκκινα φανάρια σήμερα έχουν σβήσει, στη θέση τους πλέον τρομπάρουν ναυτιλιακές εταιρείες σε μια νέα, εν μέρει αναβαθμισμένη, Τρούμπα.

Τέλος για σήμερα, θα τα ξαναπούμε την επόμενη Κυριακή με ένα ακόμα τοπωνύμιο στην Ελλάδα.

Φιλάκια πολλά!

Γιώργος Ζώτος

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Πρώτη δημοσίευση

Η ευθυμογραφική σειρά του Γιώργου Ζώτου Από πού κι ως πού; δημοσιεύτηκε στο koukidaki.gr κάθε Κυριακή από τις 13 Ιουλίου 2025. Ξεκινήστε από την αρχή.

Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε πίνακα Θανάση Λάλα [Εndurance of the heart, metal and plexi glass]