Από πού κι ως πού Ημαθία;

Ημαθία κυρίες και κύριοι!

Μιλάμε για την κοιτίδα του βασιλείου της Μακεδονίας αφού εκεί βρισκόταν η αρχαία πρωτεύουσά της, οι Αιγές (από τη λέξη αἴξ που σημαίνει «κατσίκα») γνωστότερη σήμερα ως Βεργίνα…

Από πού κι ως πού Βεργίνα;

Βεργίνα ονόμασε ο μητροπολίτης Βεροίας την κωμόπολη που ιδρύθηκε το 1922 στη θέση που βρίσκονταν οι αρχαίες Αιγές από την συγχώνευση δύο κοντινών οικισμών (Κούτλες και Μπάρμπες). Το όνομα Βεργίνα φαίνεται να δόθηκε προς τιμήν μιας θρυλικής (και μάλλον φανταστικής) βασίλισσας των Παλαιολόγων.

Από πού κι ως πού Ημαθία;

Τα παλιά τα χρόνια, η Ημαθία, ήταν μια αμμώδης χώρα ανάμεσα σε δύο ποταμούς, τον Αλιάκμονα και τον Λουδία. Εξαιτίας της πολλής άμμου, ο Όμηρος την έλεγε Άμαθο, που στη συνέχεια έγινε Ήμαθος και κατέληξε Ημαθία.

Κατά άλλους ιδρύθηκε από τον βασιλιά της Σαμοθράκης Ημαθίωνα και κατά άλλους από έναν τοπικό ήρωα, τον Ήμαθο.

Αποφεύγοντας αριστοτεχνικά να μπούμε στο τρυπάκι: Ο Ημαθίωνας ίδρυσε την Ημαθία ή η Ημαθία έκανε ήρωα τον Ήμαθο, σήμερα θα ασχοληθούμε με ιστορικότερα και σαφώς πολύ πιο ενδιαφέροντα τοπωνύμια.

Φτιάξτε καφέ και καθίστε να τα πούμε. Τώρα αρχίζει το καλό…

Από πού κι ως πού Ηρωική πόλη της Νάουσας;

Στους πρόποδες του Βερμίου, με την μαγευτική Αράπιτσα να την διαρρέει χαρίζοντας στο πέρασμά της ινσταγκραμικές εικόνες, τις αμέτρητες βρύσες, τους ναούς και τα μνημεία, η Νάουσα είναι μία από τις ομορφότερες πόλεις της Ελλάδας.

Λέγεται (το λεξικό Liddell & Scott το λέει δηλαδή) ότι η λέξη προέρχεται από την ομηρική λέξη «νάω» που σημαίνει ρέω, κυλώ. Πάντως, αν και στην περιοχή υπάρχουν πολλά και ενδιαφέροντα αρχαιολογικά ευρήματα, δεν φαίνεται να υπήρξε κάποιος σημαντικός οικισμός.

Παρ' όλ' αυτά, όταν ήρθαν οι Ρωμαίοι πρόλαβαν και της έδωσαν το όνομα Novae Augustae (Νέα Αυγούστα = μεγαλοπρεπής, από το ρήμα augere = αυξάνω) που αποδείχτηκε σημαδιακό για την σημερινή ονομασία της πόλης παρότι ο οικισμός έπεσε στην αφάνεια για πολύ καιρό. Φαστ φόργουορντ 8-9 αιώνες αργότερα, όταν ήρθαν και στρογγυλοκάθισαν οι Σλάβοι που, πιθανώς επηρεασμένοι από το новая Августа (Νόβαγια Αβγκούστα) ονόμασαν τον οικισμό Његуш (Νιέγκους, που σημαίνει φροντιστής) και παρέμεινε έτσι μέχρι το 1390 που έπεσε στα χέρια των Οθωμανών.

Οι οποίοι Οθωμανοί προτίμησαν την αρχική Αυγούστα που την παράφρασαν σε Ağustos (Άγουστος) όπως ακριβώς λένε και τον μήνα.

Από εκεί και μετά, οι Έλληνες που αντιστάθηκαν σθεναρά σε όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας αντιστάθηκαν και στο όνομα προτιμώντας το Νια Αυγούστα -> Νιαούστα (πόλη ιδιαίτερη φιλική και στις γατούλες έτσι κι αλλιώς) -> Νάουσα

Η πρώτη εξέγερση της Νάουσας κατά των Οθωμανών έγινε το 1705 όταν έγινε η πρώτη πόλη που αντιστάθηκε στο παιδομάζωμα. Το 1772 υπήρξε κέντρο αντίστασης με σκοπό την εξέγερση ενώ το 1822 κήρυξε επανάσταση με πολεμικές επιχειρήσεις εναντίον των Οθωμανών.

Στις 22/4/1822 η πόλη πολιορκείται και τελικά πέφτει ξανά στα χέρια των Οθωμανών.

Εκατοντάδες οι νεκροί, άλλοι τόσοι πιάστηκαν σκλάβοι, ενώ πολλές γυναίκες με τα παιδιά τους έπεσαν στους καταρράκτες της Αράπιτσας για να γλυτώσουν τα σκλαβοπάζαρα. Όλες οι περιουσίες των Ναουσαίων δημεύτηκαν.

Χρειάστηκε να περάσουν πάνω από 25 χρόνια για να ξαναπάρει προνόμια η πόλη, να ακμάσει ξανά οικονομικά και να ξαναγίνει κέντρο δράσης την περίοδο του μακεδονικού αγώνα οπότε και απελευθερώθηκε, το 1912.

Όπως καταλαβαίνετε χρειάστηκε πολύ αίμα και μεγάλες θυσίες για να αποκτήσει την επίσημη ονομασία της: Ηρωική πόλη της Νάουσας.

Από πού κι ως πού ποταμός Αράπιτσα;

Ο μύθος λέει ότι τα ποτάμια είναι αρσενικά για να ρέουν (ίσως πιο σωστά το ρήμα να είναι χύνουν) και να γονιμοποιούν τη γη.

Υπάρχουν βέβαια και κάποια ποτάμια που βγήκαν κοριτσάκια. Ε, τι να κάνουμε τώρα; Φύση είναι αυτή, δεν της εναντιωνόμαστε.

Γι' αυτό θαυμάζουμε την πανέμορφη Νέδα στην Πελοπόννησο και την γοητευτική Έρκυνα στη Λιβαδιά που, αν και υποτίθεται ότι δεν γονιμοποιούν τη γη την έχουν φέρει άπειρες φορές σε οργασμό.

Επίσης, υπάρχουν και κάποια ποτάμια που γεννήθηκαν αγοράκια και στην πορεία κατέληξαν κοριτσάκια – είπαμε, φύση είναι αυτή, δεν κρίνουμε. Σήμερα θα μάθουμε ένα τέτοιο (καθόλου) σιγανό ποταμάκι.

Γιος του μυθικού βασιλιά Βέρη και αδερφός της Βέροιας, ο Όλγανος ήταν ο επώνυμος ήρωας του αφρισμένου ποταμού που πηγάζει από τους πρόποδες του Βερμίου και διαρρέει όλη τη Νάουσα.

Είναι πολύ συγκεχυμένο πότε και ποιοι ήταν οι υπεύθυνοι για την αλλαγή φύλου του Όλγανου.

Πάντως φτάσαμε στην τουρκοκρατία όταν ο Όλγανος έκανε την εμφάνισή του ως όμορφη, μελαχρινή κοπέλα με το όνομα Αράπιτσα από το σλαβικό Арапица που σημαίνει Αράβισσα, επειδή προφανώς και τα νερά του ποταμού είναι σκουρόχρωμα. Αυτή είναι η μία εκδοχή.

Η άλλη εκδοχή είναι του Στάθη Ασημάκη στο έργο του Τοπωνύμια που υποστηρίζει ότι η λέξη προέρχεται από τη βλάχικη «αρέπιτ» (κατωφέρεια) ή «αρούπ» (γκρεμός, φαράγγι) που πήρε την σλάβικη κατάληξη -ica (-ίτσα), Αρεπίτσα ή Αρουπίτσα που τελικά έγινε Αραπίτσα.

Προσέξατε ότι ο Ασημάκης έχει ρίξει τους τόνους; Στην κυριολεξία! Εδώ έχουμε ΑραπΊτσα, τόνο στην παραλήγουσα!

Κι αφού κανείς αρμόδιος αραπιτσολόγος δεν έχει βγει να απαντήσει υπεύθυνα για το πού τονίζεται η λέξη, μπορούμε να πάμε με την πλειονότητα και να τον πούμε Αράπιτσα, να συνταχτούμε με την μειονότητα της Αραπίτσας ή τέλος, να εναντιωθούμε στο δίπολο προτιμώντας το επαναστατικό-αναρχικό Αραπιτσά τονισμένο στη λήγουσα, έτσι, για την αλητεία!

Το θέμα είναι ότι πρόκειται για έναν υδάτινο θησαυρό, τον θησαυρό της Νάουσας!

Είναι πηγή ζωής για τον κάμπο και πηγή αδιανόητης ομορφιάς όπως κυλάει αφρισμένος γονιμοποιώντας τη φύση (κι ας είναι πλέον κοριτσάκι) μέσα στο βαθύ φαράγγι με την πυκνή βλάστηση και τους μαγικούς καταρράκτες.

Και απ' τα ποτάμια πάμε στα βουνά, από το ράφτινγκ στο σκι…

Από πού κι ως πού 3-5 Πηγάδια;

Το αιώνιο ερώτημα εδώ είναι, τελικά, πόσα είναι αυτά τα πηγάδια;

Τρία;

Πέντε;

Τρία μείον πέντε;

Από τρία έως πέντε;

Κανείς δεν είναι!

Και δεν ξέρει γιατί ΔΕΝ υπάρχει κανένα πηγάδι στα 3-5 Πηγάδια!

Υπάρχουν όμως τρεις πηγές σε ύψος 1430 μέτρων, στη βάση του χιονοδρομικού κέντρου και 5 πηγές στο ψηλότερο σημείο του, στα 1800 μέτρα.

Το 3-5 είναι διαδρομή, ξεκινάς από τις 3 πηγές (ή πηγάδια αν προτιμάτε) και φτάνεις στις 5.

Πως λέμε Αθήνα - Θεσσαλονίκη; Λαμία - Βόλος;

Από τα τρία ως τα πέντε λοιπόν 370 μέτρα απόσταση ακριβώς.

Κι αν είναι κατηφόρα το πας χαλαρά και ψιλοφρενάροντας, αν είναι ίσωμα κάνεις μια στάση για να ξαποστάσεις με έναν παγωμένο φρέντο. Κι αν είναι ανηφορίτσα;

Αν είναι ανηφορίτσα σου βγαίνει η γλωσσίτσα!

Τουλάχιστον στον γυρισμό έχεις την ευκαιρία να κάνεις το 5-3 κουτρουβαλώντας.

Υπερσύγχρονο χιονοδρομικό κέντρο με τεχνητό χιόνι για κάθε βαθμό δυσκολίας (από τους ατζαμήδες-κουτρουβαλόντες έως τους σκιέρ-εξπέρ) αλλά και καταπληκτικός τόπος για ορεινή ποδηλασία και πεζοπορία το καλοκαίρι εκεί στη δυτική πλευρά του καταπράσινου Βερμίου, μόλις 17 χλμ. από τη Νάουσα.

Από πού κι ως πού Πατρίδα Ημαθίας;

Στα βάθη της Τουρκίας, στην επαρχία Καρς, λίγο πριν τα σύνορα με την Αρμενία, υπάρχει ένα χωριό που λέγεται Tahtağran. (Ταχταγράν = Ξυλόχορτο σύμφωνα με τη μετάφραση του google)

Από εκεί, το 1921, ξεκινάει η ιστορία των ξεριζωμένων κατοίκων, ποντιακής καταγωγής, που έψαχναν στην Ελλάδα έναν τόπο παρόμοιο, έναν κάμπο ώστε να ευνοείται η κτηνοτροφία και οι αγροτικές εργασίες μιας και αυτό ήξεραν να κάνουν καλά.

Και μόλις είδαν την περιοχή, 4 χιλιόμετρα έξω από τη Βέροια αναφώνησαν: «Έρθαμε σην Πατρίδαν!».

Πώς να χαλάσεις χατίρι σε αυτούς τους ανθρώπους;

Καλά, πολλά ζόρια τράβηξαν και κανένα χατίρι δεν τους έκανε η τότε κυβέρνηση, το αντίθετο μάλιστα, εκτός ίσως από το πιο ανώδυνο χατίρι, την ονομασία του νέου τους τόπου. Πατρίδα ήθελαν, Πατρίδα ονομάστηκε το χωριό, που σύντομα γέμισε δαμασκηνιές και κερασιές και αμπέλια και σούπερ ροδακινιές κι όλου του κόσμου τα καλά!

Να πάτε την ημέρα της Υπαπαντής που γιορτάζει η εκκλησία «Της Παναΐας» να φάτε, να πιείτε και να τραγουδήσετε μαζί με τον Στέλιο:

Πατρίδα μ' αραεύω σε,

Άμον καταραμένος,

Σα ξένα είμαι Έλληνας,

Και σην Ελλάδαν ξένος.

Δεν μπορούμε όμως να μιλάμε για Ημαθία και να μην αναφερθούμε στην πρωτεύουσα και μεγαλύτερη πόλη.

Από πού κι ως πού Βέροια;

Ο Μπαμπινιώτης λέει ότι η Βέροια προέρχεται από τον Μακεδόνα στρατηγό Φέρωνα (Το Φ προφερόταν ως Β τότε) που την ίδρυσε. Όμως, κρατάει και μια πισινή καθότι δεν εξηγείται εύκολα η κατάληξη -ροια που μπορεί να συνδέεται με κάθε είδους ροή (υδάτων, σοδειάς, πλούτου), κάτι που ενισχύει και η παλιά ορθογραφία Βέρροια. Λιγότερο πιθανό να προέρχεται από την ροιά που είναι η ροδιά.

Οι Τούρκοι μέχρι και σήμερα την λένε Karaferye (Καραφέρια, Μαύρο-Βέροια) – καρατσεκαρισμένο!

Κάπου εδώ να διευκρινίσουμε ότι το μαύρο χρώμα στα τουρκικά λέγεται siyah (σιγιάχ), η λέξη καρά, που επίσης σημαίνει μαύρο, μπαίνει συνήθως σε πιο αφηρημένες έννοιες (μαύρη ψυχή, μαύρη ώρα, μαύρα μάτια... Καρά-γκιόζ).

Εδώ προφανώς γίνεται αναφορά στην καταχνιά, τη μουντάδα που απλώνεται στον κάμπο τον χειμώνα.

Δεν μπορούμε πάντως να μην αναφέρουμε τον μακεδονικό μύθο στον οποίο οφείλεται μία εκδοχή της ονομασίας της κατά τον οποίο μύθο, ο βασιλιάς Βέρης ονόμασε τις δύο σημαντικότερες πόλεις της Ημαθίας σύμφωνα με τις δύο του κόρες, Βέροια και Μίεζα.

Σίγουρα κάτι παίζει εκεί στην Ημαθία με το πρόθεμα Βερ.

Βέρ-ης, Βέρ-οια, Βέρ-μιο, Βερ-γίνα, δεν μπορεί να είναι σύμπτωση, όμως μόνο υποθέσεις μπορούμε να κάνουμε.

Ακόμα και ο Τριπόταμος, που διαρρέει την Βέροια, στην αρχαιότητα ονομαζόταν Βέρης.

Κάποια στιγμή τον είπανε Τριπόταμο γιατί σχηματίζεται από 3 ρέματα που ενώνονται έξω από το ομώνυμο χωριό, νότια της Βέροιας. Θα μπορούσε να ονομαστεί και Τρίχρωμος μιας και τα δυο ρέματα είναι το Ασπρονέρι και το Μαυρονέρι αλλά το τρίτο μας βγήκε ένας απλός και άχρωμος χείμαρρος που ΔΕΝ είναι γκρίζος.

Κανείς δεν αποκλείει πάντως στην αρχαιότητα να είχε το αγαπημένο χρώμα του Βέρη, το βερ- αμάν, οπότε να είχαμε το Ασπρονέρι, το Μαυρονέρι και το Βεραμανέρι…

Οκ, έχω γράψει και καλύτερα… κάντε πως δεν το διαβάσατε αυτό.

Η Βέροια είναι μια φιλόξενη πόλη και συστήνεται ως άκρως φιλική προς τον πεζό χωρίς φωτεινούς σηματοδότες παρέχοντας δωρεάν WiFi στο κέντρο.

Η τεράστια ιστορία της δεν εγκλωβίζεται μονάχα στο Αρχαιολογικό ή το Βυζαντινό μουσείο και στο βήμα του Απόστολου Παύλου, βρίσκεται διάσπαρτη σε όλη την πόλη.

Αν πάτε, μην παραλείψετε την φημισμένη πλατεία Εληάς για να θαυμάσετε την απίστευτη θέα του απέραντου και πολύχρωμου κάμπου. Ταυτόχρονα, κανείς δεν σας κρατάει από το να περιδρομιάζετε ξεδιάντροπα το φημισμένο ρεβανί της πόλης και άλλες ντόπιες λιχουδιές.

Κάπου εδώ κλείσαμε με την περιοχή της Ημαθίας, αν έχετε αντιρρήσεις, ενστάσεις ή συμπληρώσεις γράψτε μου, μην ντρέπεστε!

Γιώργος Ζώτος

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Πρώτη δημοσίευση

Η ευθυμογραφική σειρά του Γιώργου Ζώτου Από πού κι ως πού; δημοσιεύτηκε στο koukidaki.gr κάθε Κυριακή από τις 13 Ιουλίου 2025. Ξεκινήστε από την αρχή.

Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε πίνακα Θανάση Λάλα [Εndurance of the heart, metal and plexi glass]