.png "Πολ Λαφάργκ Ο μύθος του Προμηθέα και άλλα δοκίμια")
Ο Χρήστος Κεφαλής, μεταφραστής των φιλοσοφικών δοκιμίων του Πολ Λαφάργκ, μας μιλάει για τη συλλογή Ο μύθος του Προμηθέα και άλλα δοκίμια, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Εύμαρος.
Πώς προέκυψε η ενασχόλησή σας με τα δοκίμια του Λαφάργκ;
Χρήστος Κεφαλής: Ο Λαφάργκ είναι ένας σημαντικός φιλόσοφος, από τους επιφανείς μαρξιστές της εποχής της Β' Διεθνούς. Συμμετείχε ενεργά στους κοινωνικούς αγώνες της εποχής του σε αρκετές χώρες (Γαλλία, Ισπανία, Αγγλία), δραστηριοποιήθηκε στην πολιτική, αντιμετώπισε συχνά διώξεις και φυλακίσεις, ενώ είχε και το προνόμιο να συνδεθεί στενά με τον Μαρξ, έχοντας νυμφευτεί την κόρη του Λάουρα.
Φυσικά στην εποχή της Β' Διεθνούς υπήρξαν και άλλοι αξιόλογοι μαρξιστές, όπως οι Πλεχάνοφ και Κάουτσκι. Ο Λαφάργκ ξεχωρίζει ανάμεσά τους για την έμπρακτη δέσμευσή του στις αρχές του σοσιαλισμού, τη συνέπεια λόγων και έργων και τη διανοητική πρωτοτυπία και οξυδέρκεια, που του επέτρεπε να διερευνά με δημιουργικό, γόνιμο τρόπο ανεξερεύνητα ως τότε πεδία της γνώσης. Ένα τέτοιο πεδίο είναι και η μυθολογία, στην οποία αναφέρονται τα περισσότερα κείμενα στη συλλογή «Ο μύθος του Προμηθέα και άλλα δοκίμια».
Προσωπικά, αγνοούσα για καιρό την ύπαρξη των συγκεκριμένων δοκιμίων, καθώς ο Λαφάργκ είναι κυρίως γνωστός στη χώρα μας για άλλα έργα του: η διάσημη μπροσούρα του «Το δικαίωμα στην τεμπελιά», τα γραπτά του για τα αμερικάνικα τραστ κ.λπ. Έτσι, όταν έπεσα πάνω τους μου έκαναν ισχυρή εντύπωση, κυρίως για το εύρος των γνώσεων και την εμβάθυνσή τους στο αντικείμενο. Πέρα από τον μύθο του Προμηθέα, συζητά τον μύθο της Αθηνάς, μύθους της Βίβλου όπως εκείνοι του Αδάμ και της Εύας και της άσπιλης σύλληψης, καθώς και την καταγωγή της ιδιοκτησίας και της ηθικής στην ελληνική αρχαιότητα.
Το ενδιαφέρον τους και η σύνδεση με την πολιτιστική κληρονομιά της αρχαίας Ελλάδας βοήθησαν στο να αγκαλιάσουν οι εκδόσεις Εύμαρος την ιδέα της δημοσίευσής τους σε βιβλίο.
Ποιο είναι, για εσάς, το στοιχείο που κάνει το έργο του Λαφάργκ ουσιαστικό;
Χ.Κ.: Θα αναφέρω δύο: η επιστημονική προσέγγιση, στην οποία επιστρατεύει ένα μείγμα λογικής και φαντασίας, και η θέαση της πραγματικότητας «από τα κάτω», δηλαδή από την αφετηρία ότι οι λαοί κάνουν την ιστορία. Σε αυτό το πλαίσιο, επιχειρεί να αναδείξει πώς οι βλέψεις των κατώτερων τάξεων εκδηλώνονται στους αρχαίους μύθους, συχνά με κρυφούς και απροσδόκητους τρόπους.
Ο μύθος του Προμηθέα ερμηνεύεται, π.χ., από αυτόν ως μια μυθική σύνοψη της διάλυσης της αυταρχικής πατριαρχικής οικογένειας και της μετάβασης στην αστική, δημοκρατική μορφή της πατριαρχίας, όπου βελτιώνεται ως ένα βαθμό και η θέση της γυναίκας. Θεωρεί, δηλαδή, ο Λαφάργκ, ότι η προσφορά της φωτιάς από τον Προμηθέα στους ανθρώπους δεν αναφέρεται στην ανακάλυψη της φωτιάς, η οποία ήταν γνωστή χιλιετίες πριν τον μύθο ακόμη και στους πρωτόγονους, αλλά στο δικαίωμα των γιων της οικογένειας να δημιουργούν νέες οικογένειες, με δική τους εστία.
Ή πάλι στο δοκίμιό του για την καταγωγή της ιδιοκτησίας στην αρχαία Ελλάδα αποδομεί, στο πρόσωπο του Πολ Γκιρό, ενός Γάλλου ιστορικού της αρχαιότητας, τις προσπάθειες της στενόμυαλης αστικής διανόησης να αποδείξει ότι η αρχή της ιδιοκτησίας συνδέεται με τα μεγάλα επιτεύγματα του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Ο Λαφάργκ υποστηρίζει, αντίθετα, ότι η δουλοκτησία υπήρξε η αιτία της ταχείας αποσύνθεσης του ελληνικού κόσμου. Ένα συναφές επιχείρημα βρίσκουμε και στο δοκίμιο για την προέλευση των αφηρημένων ιδεών, όπως εκείνες του καλού, του δικαίου κ.ο.κ. Εκεί αποδίδει την περιφρονητική αγνόηση της εποχής της βαρβαρότητας από την αστική διανόηση στο γεγονός ότι η πηγαία υλιστική ρίζα αυτών των ιδεών, εμφανής στις πρωταρχές του πολιτισμού, καταρρίπτει τις ιδεαλιστικές πλάνες για το δίκαιο και την ηθική ως μια αιώνια αλήθεια.
Πώς βοηθιέται ο αναγνώστης μέσα από συγγράμματα όπως αυτό; Πόσο σημαντική, γόνιμη κ.ο.κ. είναι αυτή η γνώση/διερεύνηση;
Χ.Κ.: Με τα δοκίμιά του αυτά και με όλο του το έργο, ο Λαφάργκ, αμφισβητεί τις απόψεις ότι η ατομική ιδιοκτησία και η πατριαρχική μορφή της οικογένειας αποτελούσαν τις αμετάλλακτες βάσεις του ανθρώπινου πολιτισμού σε όλες τις εποχές. Θεωρεί, σε συμφωνία με τη σύγχρονή του και τη μετέπειτα επιστημονική έρευνα, ότι είχε προηγηθεί αυτών μια πολύ διαφορετική μορφή κοινωνικής οργάνωσης, βασισμένη στη μητριαρχική γραμμή και στη συλλογική, κοινοτική ιδιοκτησία – ένα στάδιο που στη μαρξιστική φιλολογία αποκλήθηκε πρωτόγονος κομμουνισμός. Αυτή η τεκμηριωμένη αμφισβήτηση καλλιεργεί στον αναγνώστη την τόσο αναγκαία στην εποχή μας κριτική σκέψη, ιδιαίτερα απέναντι στα ιδεολογήματα των καιρών μας ότι η καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση και οι πόλεμοι αποτελούν μια αναπόδραστη πραγματικότητα.
Θεωρείτε πως ο σύγχρονος αναγνώστης στη χώρα μας έχει στη διάθεσή του ικανοποιητικούς τίτλους για φιλοσοφικά θέματα; Υπάρχει ενδιαφέρον για αυτό το είδος;
Χ.Κ.: Παρ' όλες τις ελλείψεις, οπωσδήποτε υπάρχει στη χώρα μας μια επαρκής φιλοσοφική φιλολογία, που εκτείνεται σε όλα τα φιλοσοφικά ρεύματα. Το ενδιαφέρον στο κοινό, κυρίως σε ένα εξειδικευμένο κοινό, είναι ικανοποιητικό. Εκείνο που λείπει είναι η σοβαρή παρουσίαση και συζήτηση των εκδόσεων, ώστε να υποκινηθεί μια ευρύτερη ενασχόληση με τη φιλοσοφία.
Βέβαια, η εικόνα που μόλις σκιαγράφησα διαφέρει κατά περίπτωση. Ειδικά ο μαρξισμός, στον οποίο εντάσσεται ο Λαφάργκ, είναι ένα παραγκωνισμένο και απαξιωμένο από τη συστημική ιδεολογία ρεύμα, ενώ έχει αμαυρωθεί και από τις δογματικές τάσεις που αναπτύχθηκαν και εξακολουθούν να υφίστανται στο εσωτερικό του (σταλινισμός κ.ο.κ.). Έτσι, οι πιο σημαντικοί μαρξιστές φιλόσοφοι, ο Λαφάργκ όπως και οι Λούκατς, Πλεχάνοφ, Μπουχάριν, είναι στη χώρα μας λιγότερο ή περισσότερο παραγνωρισμένοι (ο Γκράμσι αποτελεί τη μοναδική ίσως εξαίρεση λόγω της έκδοσης των περισσότερων κειμένων του από τις εκδόσεις Στοχαστής). Και όχι μόνο στη χώρα μας, αν σκεφτείτε ότι στην Κούβα, από την οποία καταγόταν ο Λαφάργκ και η οποία είναι η μόνη χώρα που κάπως βάσιμα επικαλείται σήμερα τον κομμουνισμό, ο Λαφάργκ αγνοείται σχεδόν πλήρως...
Οι φιλοσοφικές σειρές που «τρέχουμε» στις εκδόσεις Τόπος (Μαρξιστές/Ριζοσπάστες κλασικοί), τις εκδόσεις Εύμαρος (Φιλοσοφία - Ιδεολογία) και τις εκδόσεις Αργοναύτης (Πολιτικά κείμενα), φιλοδοξούν, μεταξύ άλλων, να ξαναφέρουν κοντά στο κοινό αυτές τις πολύτιμες παραδόσεις της προοδευτικής σκέψης.
Αυτά είπε ο μεταφραστής και σχολιαστής της έκδοσης Χρήστος Κεφαλής για το βιβλίο. Στην εκτενή του εισαγωγή μάς δίνει πολύτιμες πληροφορίες, όχι μόνο για το πόνημα αλλά για όλη τη ζωή του Λαφάργκ. Η γράφουσα θεωρεί πως η οποιαδήποτε μελέτη του έργου ενός συγγραφέα (φιλοσόφου, μελετητή ή ακόμα και μυθοπλάστη) δεν είναι ανεξάρτητη από τη βιογραφία του, από τα βιώματά του· υπάρχουν συνδέσεις που θα πρέπει να συνυπολογιστούν.
Διαβάζοντας τα περιεχόμενα του τόμου, όλες οι θεματικές παρουσιάζουν ενδιαφέρον αν και στάθηκα κάπως παραπάνω στην άσπιλη σύλληψη και στην καταγωγή της ιδιοκτησίας στην Ελλάδα. Το δεύτερο, προφανώς επειδή μας περιέχει εκατό τοις εκατό και δείχνει πόσο «ψαγμένος» υπήρξε ο φιλόσοφος – παρόλο που είναι δεδομένο ότι θα είναι διαβασμένος ένας φιλόσοφος ώστε να είναι φιλόσοφος· καταλαβαίνετε πού το πάω.
Αυτό αυτό το δοκίμιο προέρχεται και το απόσπασμα: «Είναι αλήθεια ότι οι επίσημοι μυθολόγοι έχουν έναν εύκολο τρόπο, προσιτό στον πρώτο τυχόντα, να εξηγούν τους μύθους όλων των θρησκειών χωρίς πονοκεφάλους. [...] Αλλά πρέπει να εγκαταλείψουμε αυτή την ευχάριστη μέθοδο, αν θέλουμε να δώσουμε πραγματικό νόημα σε ορισμένες ιδιαιτερότητες της ιστορίας των θεών του Ολύμπου που σκανδάλιζαν τόσο πολύ τον Πλάτωνα.».
Επιπλέον, το βιβλίο αποτελεί έναυσμα να αναζητήσεις τις πηγές από τη βιβλιογραφία του.
Βγαίνεις πλουσιότερος και σοφότερος.
