Πλάσματα λατρείας
Ο παγκόσμιος κύκλος των ιερών ζώων
Η κατανόηση της ζωολατρίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα
Μέρος 9ο [συνέχεια από το προηγούμενο]
Είμαι ο θεός Κροκόδειλος που κατοικεί μέσα στον τρόμο (των νεκρών). Είμαι ο θεός Κροκόδειλος και αρπάζω τη λεία μου σαν αδηφάγο τέρας.»
Το βασίλειο της Αιγύπτου κυβερνιόταν από βασιλείς, τους φαραώ, και πριν από 3.500 χρόνια εισήλθε σ' ένα καταπληκτικό στάδιο της ιστορίας του. Στην καρδιά του, την κυρίαρχη θέση κατείχε η πόλη των Θηβών. Στην κοιλάδα του ποταμού Νείλου ξετυλίγεται η αρχή του Νέου Βασιλείου (περίπου 1539-1070 π.Χ.), η Χρυσή Εποχή των μεγάλων φαραώ, όπως ο Ραμσής και ο Τουταγχαμών.
Ο φαραώ βρίσκεται στην κορυφή του τότε γνωστού κόσμου. Κάθε φαραώ επιχειρεί να ξεπεράσει τον προκάτοχό του με ακόμα πιο δραματικές επιδείξεις δύναμης και κύρους. Σε όλη τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο Νείλος ήταν τόσο σημαντικός για τους Αιγυπτίους, όσον αφορά την καρποφορία της γης, ώστε ο πολιτισμός αυτός τον λάτρεψε. Ένας άλλος παράγοντας, ο ήλιος, επενεργούσε στα νερά του μεγάλου ποταμού, κάνοντας γόνιμα τα εδάφη. Είναι μια εποχή οικονομικής άνθησης. Στα χωριά ευημερούν οι αγρότες, οι ψαράδες και οι οικοδόμοι των ναών. Οι αποθήκες είναι γεμάτες γεννήματα. Υπάρχει χρόνος για ανάπαυση. Οι χωρικοί νιώθουν ότι είναι ευλογημένοι από τους θεούς. Όλα αυτά χάρη στον ήλιο και στο θαύμα του Νείλου. Δεν είναι, λοιπόν, παράξενο ότι οι αρχαίοι Αιγύπτιοι χάρισαν στον ήλιο λατρευτικές ιδιότητες, ταυτίζοντάς τον με έναν θεό τους, τον Ρα. Το τοπίο του Νείλου οπωσδήποτε αποτέλεσε το σημείο αναφοράς της θρησκείας, της μυθολογίας και της ιστορίας αυτού του πανάρχαιου λαού.
Τεράστιο ρόλο στη θρησκευτική λατρεία στην Αίγυπτο έπαιξαν τα ζώα. Οι Αιγύπτιοι έβλεπαν τριγύρω τους έναν κόσμο παράξενων όντων, που εξαρτώνταν από τον ποταμό. Κάποια προκαλούσαν τον θαυμασμό τους. Κάποια άλλα τον φόβο. Όλα όμως προκαλούσαν τον σεβασμό. Τα όντα αυτά συγκέντρωναν τα εξής χαρακτηριστικά:
α) διευκόλυναν και ωφελούσαν τη ζωή των Αιγυπτίων,
β) τους τρομοκρατούσαν και τους σκότωναν,
γ) σύμφωνα με την αιγυπτιακή μυθολογία είχαν βοηθήσει τους θεούς και
δ) παρουσίαζαν στα μάτια των Αιγυπτίων κάποιες αμυδρές εικόνες της δύναμης των θεών.
Τα αρχαιολογικά ευρήματα προτείνουν ότι μια μορφή ζωολατρίας υπήρξε προς το τέλος της προϊστορικής περιόδου. Δεν είναι σημαντικό αποδεικτικό στοιχείο εν τούτοις, αλλά σοβαρή χρονολογία αυτής της περιόδου, η οποία χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη τάφων γαζελών, σκυλιών ή τσακαλιών, βοοειδών και κριών.
Οι υβριδικές παραστάσεις των θεών εμφανίζονται στους πρόωρους ιστορικούς χρόνους (στα μέσα της δεύτερης δυναστείας, περίπου 2950-2575 π.Χ.)· συνήθως ένας ανθρώπινος κορμός σε συνδυασμό με ένα κεφάλι ζώου. Θεωρητικά, αυτοί οι ζωικά διαμορφωμένοι θεοί πρόκειται να διακριθούν από τη ζωολατρία. Στην πράξη, εντούτοις, αυτή η διάκριση δεν είναι πολύ άκαμπτη. Υπάρχουν θεοί που καλύπτονται πίσω από τα ιδιαίτερα ιερά ζώα τους, όπως η Μπαστέτ, ή θεοί που είναι ίδιοι με αυτά, όπως ο Άπις, και υπάρχουν ιερά ζώα των οποίων κάποιος μπορεί να υποθέσει ότι η δημοτικότητά τους προκλήθηκε από τη δημοτικότητα του θεού με τον οποίο συνδέθηκαν (π.χ. το γεράκι, η ίβις, ο μπαμπουίνος κ.ά.).
Η υβριδική μορφή των θεών παρέμεινε ένα προεξέχον χαρακτηριστικό γνώρισμα της αιγυπτιακής θρησκείας μέχρι το τέλος της ρωμαϊκής περιόδου. Έτσι, Έλληνες και οι Ρωμαίοι ήρθαν αντιμέτωποι με αυτό το φαινόμενο. Αυτή η ζωόμορφη αναπαράσταση των θεών θεωρήθηκε από τους Έλληνες και τους Ρωμαίους παράξενη και τερατώδης.
Σχετική αναλογία απόδοσης τιμών σε ζώα συμπαθητικά προς τους θεούς επινόησαν και οι Έλληνες, επηρεασμένοι από τους Αιγυπτίους. Ως ζώο της Αφροδίτης θεώρησαν το λευκό περιστέρι. Στην Αθηνά απέδωσαν το δράκοντα, στον Απόλλωνα τον κόρακα, στην Εκάτη το σκύλο, στη Σελήνη - Άρτεμη - Περσεφόνη - Εκάτη το γεράκι, το γύπα, τη μυγαλή, τον κάνθαρο.
Σύμφωνα με τις αρχαίες αιγυπτιακές αντιλήψεις η αληθινή φύση των θεών είναι κρυμμένη στην εμφάνισή τους, η οποία δεν είναι ούτε ανθρωπόμορφη ούτε θηριομορφική. Οι υβριδικές αντιπροσωπεύσεις είναι μόνο μια μορφή σημαδιών εικονογραφίας και μπορούν να συγκριθούν με τα ιερογλυφικά. Ένα κεφάλι ίβιδας, ως τμήμα της αντιπροσώπευσης του Θωθ, είναι μόνο μια ένδειξη του θεού που ο καλλιτέχνης σκόπευε να απεικονίσει και δίνει έναν υπαινιγμό προς τη σωστή ερμηνεία.
Εάν, όμως, μια υβριδική μορφή θεωρούταν πάρα πολύ αποκρουστική, την άλλαζαν για λόγους αισθητικής. Στη θεά Σελκέτ, η οποία συνδέεται με τον σκορπιό, δόθηκε ένα ανθρώπινο κεφάλι και ένας σκορπιός προστέθηκε ως ειδικό σημάδι στο κεφάλι της. Οι φρικτοί συνδυασμοί ήταν αποδεκτοί μόνο εάν απεικόνιζαν έναν δαίμονα. Υπάρχουν, επίσης, πλήρως ανθρωπόμορφες καθώς επίσης και πλήρως θηριομορφικές απεικονίσεις. Κατά συνέπεια, ο Θωθ μπορεί να απεικονιστεί με μορφή μπαμπουίνου ή ίβιδας. Δεν θεωρήθηκε απαράδεκτο να παρουσιαστεί ο ίδιος θεός με διαφορετικές μορφές. Για παράδειγμα, ο Θωθ εμφανίζεται με τρεις διαφορετικές μορφές: με ανθρώπινο κορμί, με ένα κεφάλι ίβιδας ή ως μπαμπουίνος. Αυτό σαφώς δείχνει ότι οι Αιγύπτιοι θα μπορούσαν εύκολα να δεχτούν διάφορες μορφές, οι οποίες αντιπροσωπεύουν τον ίδιο θεό.
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
Το δοκίμιο του Χρήστου Ντικμπασάνη Πλάσματα λατρείας: Ο παγκόσμιος κύκλος των ιερών ζώων: Η κατανόηση της ζωολατρίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα δημοσιεύθηκε σε μέρη, από τις 17 Σεπτεμβρίου 2025, στο koukidaki.gr. Ξεκινήστε από την αρχή.
Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε έργο της Barbara Kroll.
Βιβλιογραφία:
Διόδωρος ο Σικελιώτης,
Αίγυπτος: Οι θησαυροί της αρχαιότητας, Αθήνα 2005, NATIONAL GEOGRAPHIC,
Barta Winfriend, Lexikon der Ägyptologie, τόμος V,
Πλούταρχος,
Otto Eberhard, Lexikon der Ägyptologie, τόμος I,
Vercoutter Jean, Lexikon der Ägyptologie, τόμος I.
