Πλάσματα λατρείας
Ο παγκόσμιος κύκλος των ιερών ζώων
Η κατανόηση της ζωολατρίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα
Μέρος 10ο [συνέχεια από το προηγούμενο]
Το αρχικό κίνητρο που κρύβεται κάτω από την ένωση ορισμένων ζώων με ορισμένους θεούς δεν μπορεί πλέον να επισημανθεί, γιατί πιθανότατα αυτές οι ενώσεις, λίγο πολύ, τυχαία αναπτύχθηκαν στους προϊστορικούς χρόνους. Οι εξηγήσεις που δίνονται στην κλασική περίοδο δεν είναι ικανοποιητικές. Ένα σημαντικότερο πρόβλημα είναι η ερώτηση, γιατί οι Αιγύπτιοι θεώρησαν τα ζώα ως ιερά όντα. Οι εξηγήσεις που δίνονται στην αρχαιότητα θα συζητηθούν κάτω από το πρίσμα ότι μόνο μερικές μπορούν να θεωρηθούν αποδεκτές σήμερα.
Τον 19ο αιώνα η ζωολατρία θεωρήθηκε ως στοιχειώδη μορφή «τοτεμισμού» (sic) ή «φετιχισμού» (sic). Αυτή η εσφαλμένη άποψη πρόκειται να συναντηθεί ακόμα και στις σύγχρονες μελέτες. Η εξήγηση της ύπαρξης αυτής της λατρείας είναι βασισμένη στην αιγυπτιακή ιδέα ότι ο κόσμος ήταν μια στατική οντότητα σε αντιδιαστολή με την παροδική και μεταβλητή φύση του ανθρώπινου όρου. Κατά συνέπεια, η ζωή των ζώων εμφανιζόταν υπεράνθρωπη στον Αιγύπτιο. Για τον λόγο αυτόν η αναγνώριση της ετερότητας των ζώων θα ήταν για τον Αιγύπτιο αναγνώριση του θείου.
Μια ερώτηση παραμένει αναπάντητη σε αυτή την ερμηνεία: γιατί οι Αιγύπτιοι δεν λάτρεψαν όλα τα ζώα; Λαμβάνοντας υπόψη την επιλογή τους, μία επιτυχής εξήγηση δόθηκε στην αρχαιότητα, δηλαδή ότι επέλεξαν τα ζώα που ήταν είτε χρήσιμα είτε επικίνδυνα στον άνθρωπο. Ενδεχομένως μια πραγματική ή υποτιθέμενη υπερβολή της σεξουαλικότητας, που αποδόθηκε σε ορισμένα ζώα, έπαιξε επίσης κάποιο ρόλο στην επιλογή τους. Η εντύπωση που παραμένει, εντούτοις, είναι ότι οι λογικές εξηγήσεις όπως αυτές δεν εξηγούν επαρκώς μια τέτοια παράλογη διαδικασία, όπως η ανάπτυξη της λατρείας των ζώων. Έτσι δεν μπορεί να δηλωθεί ότι είμαστε σε θέση να επισημάνουμε το πραγματικό κίνητρο, που υπάρχει πίσω από την αιγυπτιακή λατρεία των ζώων, αλλά ούτε τα πραγματικά κίνητρα για την επιλογή των ζώων και της ένωσής τους με ορισμένους θεούς.
Για παράδειγμα, ο άπις είναι το ιερό ζώο του Όσιρι και σε εκείνον οι Αιγύπτιοι αφιερώνουν τα περισσότερα, το βόδι ως εικόνα της Ίσιδας και της γης (το βόδι, το πρόβατο και τον ιχνεύμονα τα τίμησαν για τη χρησιμότητά τους), η γάτα συμβόλιζε τη δημιουργία του λόγου, το σκαθάρι, όπως κυλάει τις σβουνιές του προς τα πίσω, τους θύμιζε την πορεία του ήλιου στον ουρανό, το φίδι, που σέρνεται και δεν γερνά, τους έφερνε στον νου την υγρότητα των άστρων, ο άγλωσσος τρομακτικός κροκόδειλος παρομοιαζόταν με τον θεό, γιατί ο θείος λόγος δεν χρειάζεται φωνή, τα ασπρόμαυρα φτερά της ίβις, που σκότωνε τα θανατηφόρα ερπετά, την εξίσωνε με την ημισέληνο.
Ακόμα και χριστιανοί συγγραφείς, αργότερα, όπως ο Ευσέβιος Καισαρείας, ο Θεοδώρητος Κύρου και ο Ψευδο-Νόννος αναφέρουν ότι οι Αιγύπτιοι λάτρευαν τον κροκόδειλο, το φίδι, την ίβι, τον αετό, το περιστέρι, το τρυγόνι, τον αίλουρο, τον τράγο, την κατσίκα, τον ταύρο, το βόδι, το πρόβατο, τον σκύλο, τον λύκο, κάποια είδη ψαριών κ.ά., για τους προαναφερθέντες λόγους, τους οποίους θα αναλύσουμε εκτενέστερα λίγο παρακάτω. Από αυτήν τη λατρεία απέρρευσε και η πίστη ότι οι δαίμονες έπαιρναν τη μορφή ζώων για να εμφανιστούν στους ανθρώπους.
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
Το δοκίμιο του Χρήστου Ντικμπασάνη Πλάσματα λατρείας: Ο παγκόσμιος κύκλος των ιερών ζώων: Η κατανόηση της ζωολατρίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα δημοσιεύθηκε σε μέρη, από τις 17 Σεπτεμβρίου 2025, στο koukidaki.gr. Ξεκινήστε από την αρχή.
Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε έργο της Barbara Kroll.
Βιβλιογραφία:
Frédérique von Känel, Lexikon der Ägyptologie,
Behrens Peter, Lexikon der Ägyptologie,
Lesko Leonard H., Egyptian Religion, An Overview, The Encyclopedia of Religion,
Διόδωρος ο Σικελιώτης, Πλούταρχος, Ίσις και Όσιρις.
