Από πού κι ως πού Κάρπαθος;

Σήμερα έχουμε έναν συρφετό από αποκαλύψεις, Ξαπλώστε αναπαυτικά στην πολυθρόνα σας και απολαύστε μας.

Από πού κι ως πού Καπάθια, Καρπασία και Κάρπαθος (αλλά και καρπός, καρπάτσιο, carpe diem, harvest);

Καταρχάς, να τα ξεχωρίσουμε.

Τα Καρπάθια είναι μια μεγάλη οροσειρά, η Καρπασία είναι μια μεγάλη χερσόνησος και η Κάρπαθος είναι ένα μεγάλο νησί.

Κοινό σημείο το μέγεθος: Μεγάλο!

Ξεκινάμε από την χερσόνησο της Κύπρου που σίγουρα την έχετε εντοπίσει, είναι εκείνη η μυτόγκα που προεξέχει στα ανατολικά και αν και Καρπασία δείχνει «προςΑσία».

Συχνά αποτυπώνεται αιματοβαμμένη επειδή από το 1974 βρίσκεται υπό τουρκική κατοχή.

Η κάρπασος, ή το κάρπασο (από την ινδική λέξη karpasah = βαμβάκι, λατ. carpasum ή και carpathum), είναι ένα είδος λεπτού λιναριού ίσως και το ίδιο το βαμβάκι. Φαντάζεστε πόσο χρήσιμο ήταν το συγκεκριμένο φυτό που βάφτισε ολόκληρη χερσονησάρα.

Και όχι μόνο! Ονόμασε και την πρωτεύουσά της.

Η μεσαιωνική πρωτεύουσα της Καρπασίας λεγόταν Ουρανία, σήμερα λέγεται Αφέντρικα (από την Παναγία την Αφέντρικα, δηλ. αφέντισσα), όταν όμως οι Σαρακηνοί πειρατές άρχισαν να λεηλατούν το νησί, οι κάτοικοι βρήκαν καταφύγιο στο βουνό, κάτω από τις ρίζες του κάρπασου. Και κάπως έτσι η νέα πρωτεύουσα ονομάστηκε Ριζοκάρπασο (στα τουρκικά Dipkarpaz, dip = κάτω από).

Φεύγουμε από την Κύπρο και ταξιδεύουμε βορειοδυτικά στον χώρο και πίσω στον χρόνο για να συναντήσουμε τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Τραϊανό Δέλλα, παρντόν Δέκιο, το 250 μ.Χ. που έβαλε σκοπό της ζωής του να ανακαταλάβει την περιοχή της Δακίας από τους Κάρπες ή Καρπάτες ή Καρποδάκες, μια φυλή που κατέβηκαν από τα βουνά και είχαν στρογγυλοκαθίσει στην Δακία (περίπου στη σημερινή Ρουμανία).

Στην πρωτοϊνδοευρωπαϊκή γλώσσα η ρίζα krp σημαίνει κόβω/αρπάζω και είναι αιτία αρκετών λέξεων και φράσεων που ξεπήδησαν από αυτή όπως το ινδικό krpāna (ξίφος) ο ελληνικός καρπός (που κόβεται από το δέντρο), το λατινικό carpe diem (άδραξε, ξεζούμισε τη μέρα) ακόμα και το αγγλικό harvest (θερίζω).

Ένα από τα παράγωγά της ήταν και η πρωτογερμανική λέξη karpa που σήμαινε τραχιά, απότομα βράχια και ίσως σε συνδυασμό με τη λέξη tuff, ασβέστης, να μιλάμε για μεγάλα βράχια από ασβεστόλιθους όταν λέμε στα γερμανικά karpaten στα τσεχικά karpaty, στα ουκρανικά kарпати, ή στα ρουμάνικα carpați.

Φαίνεται τελικά ότι οι Καρπάτες ήταν οι βραχάνθρωποι (έχετε μία ακόμα ευκαιρία να το διαβάσετε σωστά, ΒΡΑΧ, όχι ΒΑΤΡΑΧ, δεν υπηρετούσαν στα Ο.Υ.Κ. εκείνη την εποχή).

Εδώ υπάρχει και η ελληνική εκδοχή του καρπού, εξαιτίας του στρογγυλεμένου σχήματος της οροσειράς.

Στα Καρπάθια παίζει ο μύθος του μοβόρου βοεβόδα με το όνομα Βλαντ Τσέπες, διάσημου παλουκωτή, ανασκολοπιστή και σομελιέ αίματος νεαρών παρθένων για τον οποίο έχουμε πολλά να πούμε σε ένα επόμενο Από πού κι ως πού κόμης Δράκουλας.

Κι επειδή μιλήσαμε για σομελιέ και θα μείνουν παραπονεμένοι οι καλοφαγάδες, έχω να σας πω ότι το περίφημο ωμό κρέας που είναι κομμένο σε λεπτές φέτες και ονομάζεται καρπάτσιο (ή σωστότερα καρπάτσο) ουδεμία σχέση έχει με την ρίζα krp!

Το εφηύρε το 1950 ο Ιταλός Τζουζέπε Τσιπριάνι, που το ετοίμασε για την κόμισσα Αμαλία Νάνι Μοντσενίγο όταν οι γιατροί της σύστησαν να τρώει ωμό κρέας και το ονόμασε έτσι από τον Ενετό ζωγράφο Vittore Carpaccio που συνήθιζε να ζωγραφίζει στους τόνους του κόκκινου όπως ακριβώς το χρώμα του ωμού βόειου κρέατος.

Από τον σομελιέ κόμη δράκουλα στην γκουρμεδιάρα κόμισσα Δρακουλιάρα γιατί τέτοιοι είμαστε...

Γρήγορα επιστρέφουμε στη Μεσόγειο, στη νησάρα που λέγεται Κάρπαθος.

Ο μύθος λέει ότι κάτοικοι της Καρπάθου πήγανε και έκλεψαν, ακούστε τώρα, πήγανε και... ούτε να το πω δεν μπορώ... έκλεψαν, οι αθεόφοβοι, τους θεούς του Ολύμπου!

Δεν ξέρω αν το πιάσατε, δεν έκλεψαν το πορτοφόλι του Δία ή καμιά γοβίτσα της Αφροδίτης, τους σηκώσανε όπως ήταν από τον Όλυμπο και τους έφεραν στο νησί τους!

Τους απήγαγαν, οι αθεόφοβοι! Ή μάλλον όχι αθεόφοβοι, οι Αρπάθεοι, Καρπάθεοι, Καρπάθιοι!

Και δεν έπεσε κανένας κεραυνός να τους κάψει, καμία πλημμύρα, κανένας σεισμός, λιμός ή καταποντισμός! Τίποτα!

Κακά τα ψέματα, καλοκαιράκι, μπανάκια, νησάρα, πρώτο τραπέζι πίστα με θέα τη μισή Μεσόγειο, σου λένε, κάτσε εδώ να ξεχαρμανιάσουμε, κάθε καλοκαίρι Πήλιο και Πήλιο, βαρεθήκαμε...

Μία εκδοχή για την ονομασία της Καρπάθου είναι αυτή που συναντήσαμε στην Καρπασία (με το λινάρι carpathum) χωρίς να αποκλείεται και η εκδοχή των Καρπαθίων μιας και τα ασβεστολιθικά βράχια αποτελούν τον πυρήνα του νησιού. Μπορούμε να προσθέσουμε και την, πιο απίθανη, εκδοχή του αγριοκάτσικου –κάπρας (Capra aegagrus)– και να ονομάστηκε Κάπραθος αρχικά.

Διαλέγετε και παίρνετε. Μέχρι να αποφασίσετε ας πάμε σε ένα γειτονικό χωριό.

Από πού κι ως πού Μενετές Καρπάθου;

Η μενετή είναι η υπομονετική, από το ρήμα μένω. Το γεγονός ότι η αρχική ονομασία του πανέμορφου χωριού της Καρπάθου ήταν Αι Μενεταί δείχνει ότι πιθανώς να μιλάμε για πολλές υπομονετικές ψυχές; Γυναίκες;

Ο ποιητής Βάσος Γεραπετρίτης, γέννημα θρέμμα Μενετιάτης, έχει την δική του εξήγηση:

Μια παλαιά παράδοση, άγραφη αναφέρει

από γενιά σε γενεά και από χέρι χέρι.

Πως την πλαγιά του Αϊ-Λιά μόλις την επερνούσαν,

κάποιος φωνάζει δυνατά ΜΕΝΕΤΕ, τον ακούσαν.

Μένετε, ΄δώ τους έλεγε, μένετε, τους προστάζει,

μένετε ΄δώ, πιο δυνατά, πάλι ξαναφωνάζει.

Κι έτσι εμείναν κι άρχισαν τα σπίτια τους να σιάζουν

κι όλοι μαζί, να μείνετε, άρχισαν να φωνάζουν.

Από την άλλη, ο μύθος μας λέει για τον Τιτάνα Μενοίτιο που στην τιτανομαχία ο Δίας τον έστειλε για βρούβες στα Τάρταρα και το μόνο που απέμεινε από αυτόν ήταν ένας ο τιτάνιος βράχος που τώρα ακροβατούν αγέρωχα οι Μενετές χαρίζοντας απίθανη θέα της πρωτεύουσας του νησιού.

Άλλωστε το ιστορικό χωριό ανέκαθεν ήταν βράχος αντίστασης και σύμβολο πατριωτισμού.

Ίσως μια πιο δόκιμη ονομασία του να ήταν «δεν μένετε» καθότι ήταν η πρώτη περιοχή των Δωδεκανήσων από την οποία οι κατακτητές ξεκουμπιζόντουσαν. Γι' αυτό και συχνά αναφερόταν ως το Σούλι της Καρπάθου!

Συνεχίζουμε ακόμα πιο ορεινά.

Από πού κι ως πού Όλυμπος Καρπάθου;

Είπαμε ότι ο μύθος έλεγε ότι κάτοικοι της Καρπάθου έκλεψαν τους θεούς του Ολύμπου! Κι οι θεοί αποφάσισαν να βγάζουν το καλοκαίρι τους εκεί.

Για να μην νιώθουν όμως ότι παίζουν εκτός έδρας, ονόμασαν το βουνό και τη νέα κατοικία τους Όλυμπος.

Θηλυκό για να μην υπάρχουν παρεξηγήσεις, η Όλυμπος!

Και την φτιάξανε θεϊκή! Γραφική, αμφιθεατρικά χτισμένη στο όρος που τώρα λέγεται Προφήτης Ηλίας, με μαγευτική θέα, απομονωμένη και αθέατη όσο πρέπει από τους κοινούς θνητούς!

Γιατί στην κυριολεξία δεν την έχει ακουμπήσει ο χρόνος!

Δεν είναι μόνο ότι στο χωριό κυριαρχούν οι ξυλόφουρνοι και οι ανεμόμυλοι, ακόμα και οι κάτοικοι κυκλοφορούν με τις παραδοσιακές, πολύχρωμες φορεσιές και διατηρούν αναλλοίωτα τα έθιμα όπως και την ντοπιολαλιά τους.

Η Όλυμπος είναι ο παράδεισος των θεών!

Γιώργος Ζώτος

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Πρώτη δημοσίευση

Η ευθυμογραφική σειρά του Γιώργου Ζώτου Από πού κι ως πού; δημοσιεύτηκε στο koukidaki.gr κάθε Κυριακή από τις 13 Ιουλίου 2025. Ξεκινήστε από την αρχή.

Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε πίνακα Θανάση Λάλα [Εndurance of the heart, metal and plexi glass]