Μια σύγχρονη ποιητική αναβίωση της αρχαίας τραγωδίας
Η πρόσφατη γνωριμία μου, στο πλαίσιο της επαγγελματικής μου δραστηριότητας, με την αξιολογότατη ηθοποιό, τραγωδό και συγγραφέα Θάλεια Αργυρίου, στάθηκε μια εξαιρετική αφορμή για να αναγνώσω το δραματικό στιχούργημά της Παλαμήδης, εμπνευσμένο από την αρχαία ελληνική μυθολογία και την επική ποίηση, το οποίο κυκλοφόρησε σε αυτοέκδοση πριν από μερικά χρόνια.
Προτού προβώ στην τεκμηρίωση της ιδιαίτερης πρωτοτυπίας αυτού του μακροσκελούς ποιητικού συνθέματος, εκτάσεως πενήντα σελίδων, που, όμως, διαβάζονται απνευστί, χάρη στην εύγλωττη εικονοπλασία της συγγραφέως, θεωρώ σκόπιμο να παραθέσω μερικές πληροφορίες για αυτόν τον σπουδαίο, αλλά αφημένο στη σκιά του τρωικού μύθου, ήρωα, οι οποίες θα συμβάλουν στην πληρέστερη και βαθύτερη κατανόηση του έργου.
Ο Παλαμήδης ήταν γιος του Ναυπλίου και της Ησιόνης, εγγονός του Ποσειδώνα και δισέγγονος του Δαναού. Το κάστρο του Παλαμηδίου, λοιπόν, στο Ναύπλιο φέρει το όνομά του. Είχε δύο αδελφούς, τον Οίακα –ο οποίος είναι ένα εκ των προσώπων της σύγχρονης τραγωδίας– και τον Ναυσιμέδοντα. Τα ίδια τα μυθικά ονόματα, αλλά και η συγγενική σχέση με τον τριαινοφόρο θεό μαρτυρούν τη στενή σύνδεση των ατόμων αυτών με τη θάλασσα, καθώς οίακας ονομάζεται το τιμόνι του καραβιού, ενώ ναυσιμέδων σημαίνει κυβερνήτης πλοίου, θαλασσοκράτορας.
Ο δε Παλαμήδης εθεωρείτο, μεταξύ άλλων, εφευρέτης της ναυτιλίας και ήταν ένας πανάρετος άνθρωπος: ψηλός, ευειδής, ευγενικός, συνετός, εύστροφος, τίμιος, σεβαστός και ηθικά ακέραιος. Μαθήτευσε δίπλα στον Κένταυρο Χείρωνα, τον σοφό παιδαγωγό του Πηλίου, μαζί με άλλους μεγάλους μυθικούς ήρωες, όπως ήταν ο Αχιλλέας, ο Ιάσονας, ο Νέστορας και ο Διομήδης. Ο Παλαμήδης διδάχτηκε από τον Χείρωνα την τέχνη του κυνηγιού, τη μουσική, τη μαντική, την αστρονομία, την ιατρική και την τέχνη του πολέμου.
Τα παραπάνω χαρίσματά του, όπως και τις δεξιότητες που απέκτησε, δηλαδή την πνευματική οξυδέρκεια και συνάμα την πρακτική επινοητικότητα, τα αποκαλύπτει το ίδιο το όνομά του, το οποίο προέρχεται, ετυμολογικά, από τρεις πιθανές εκδοχές: πρώτον, από το ρήμα «παλαμάομαι» (εφευρίσκω, υλοποιώ κάτι με επιτηδειότητα), δεύτερον, από τις λέξεις «παλάμη» (τέχνασμα, έξυπνο σχέδιο, δεξιοτεχνία) + «μήδομαι» (σκέφτομαι, μηχανεύομαι) ή τρίτον, από τις λέξεις «παλαίω» (παλεύω, μάχομαι) + «μήδομαι», συνεπώς πρόκειται για κάποιον που στοχάζεται στρατηγικά και δίνει τις κατάλληλες συμβουλές για τη μάχη.
Επιπλέον, η ύψιστη συνεισφορά του Παλαμήδη στα γράμματα, τις επιστήμες και τον πολιτισμό διαφαίνεται από ποικίλα σημαντικά επιτεύγματά του, όπως η συμπλήρωση του ελληνικού αλφαβήτου, η διαίρεση του έτους σε ώρες, μήνες και εποχές, η εφεύρεση των πεσσών (σκάκι), των μέτρων, των σταθμών, των φάρων και της χρήσης των νομισμάτων.
Και στο σημείο τούτο, εύλογα γεννάται η απορία: Γιατί ένας ήρωας τέτοιου βεληνεκούς απουσιάζει από τα ομηρικά έπη και δη από την Ιλιάδα; Για του λόγου το αληθές, το όνομα του Παλαμήδη απαντά για πρώτη φορά στα Κύπρια Έπη, ενώ από μία τραγωδία για αυτόν έγραψαν και οι τρεις κορυφαίοι τραγικοί ποιητές της αρχαίας Αθήνας, με πιο γνωστή την τριλογία του Ευριπίδη Αλέξανδρος - Παλαμήδης - Τρωάδες. Ωστόσο, δυστυχώς, διασώζονται ελάχιστοι στίχοι των τραγωδιών αυτών, τους οποίους έχει ενσωματώσει η Αργυρίου στο ποίημά της, καθώς και μέρη από τον δικανικό λόγο του Γοργία Υπέρ Παλαμήδους απολογία.
Ο ευφυέστατος γιος του Ναυπλίου, πράγματι, περιέπεσε σε λήθη από τον Όμηρο και, γενικά, εμφανίστηκε ελάχιστα στο επικό αφήγημα της αρχαιότητας, εξαιτίας μιας σφοδρής αντιπαλότητας που είχε αναπτυχθεί ανάμεσα σε εκείνον και στον Οδυσσέα, με συνέπεια ο γιος του Λαέρτη να τον επιβουλεύεται και να φτάσει στο σημείο να μεθοδεύσει την εξόντωσή του. Επομένως, είναι προφανές ότι ο επικός ποιητής δεν επιθυμούσε να εκθέσει μια τόσο αρνητική πτυχή της συμπεριφοράς του Οδυσσέα, αναφερόμενος στον Παλαμήδη.
Η αρχή αυτής της έχθρας ανάγεται στην εποχή πριν τον Τρωικό πόλεμο, τότε που ο Οδυσσέας πήρε χρησμό ότι, εάν συμμετάσχει σε αυτόν, θα ταλαιπωρηθεί και θα αργήσει πολύ να επιστρέψει στην πατρίδα του, οπότε αποφάσισε να υποδυθεί ότι είχε χάσει τα λογικά του, για να αποφύγει την επιστράτευση. Όταν, λοιπόν, ο Παλαμήδης έφτασε στην Ιθάκη, για να τον καλέσει στον πόλεμο, τον βρήκε να έχει ζέψει στο άροτρό του ένα άλογο και ένα βόδι και να σπέρνει το χωράφι του με αλάτι. Πανέξυπνος καθώς ήταν, ανάγκασε τον Οδυσσέα να σταματήσει αυτή την αλλοπρόσαλλη ασχολία και να αποκαλυφθεί, ρίχνοντας μπροστά στο άροτρο τον μικρό Τηλέμαχο, κάτι που δεν του συγχώρεσε ποτέ ο βασιλιάς της Ιθάκης.
Αργότερα, στη διάρκεια του Τρωικού πολέμου, ο Αγαμέμνονας πίστεψε ότι ο Παλαμήδης θα έπειθε τους Έλληνες να κηρύξουν αρχιστράτηγο τον Αχιλλέα και, μαζί με τον Οδυσσέα, άρχισε να σχεδιάζει έναν τρόπο για να τον ξεφορτωθούν. Στήθηκε, έτσι, η εξής σκευωρία: Αιχμαλώτισαν έναν Τρώα δούλο και τον ανάγκασαν να γράψει ένα γράμμα, σταλμένο τάχα από τον Πρίαμο στον Παλαμήδη, το οποίο θα αναφερόταν στη δήθεν προδοτική συνεργασία τους, με αντάλλαγμα ένα μεγάλο χρηματικό ποσό. Έπειτα, εξαγόρασαν έναν δούλο του Παλαμήδη, ο οποίος, κρυφά, τοποθέτησε το γράμμα και ποσότητα χρυσού στη σκηνή του. Αμέσως μετά ζήτησαν από τον ανύποπτο Παλαμήδη να απολογηθεί για τη δράση του. Έκπληκτος, ο γιος της Ησιόνης προσπάθησε να υπερασπιστεί τον εαυτό του, αλλά τα ενοχοποιητικά στοιχεία βρέθηκαν στα πράγματά του, οδηγήθηκε σε δίκη ενώπιον των αρχηγών, κατηγορήθηκε για εσχάτη προδοσία και του επιβλήθηκε η ποινή της θανάτωσης με δημόσιο λιθοβολισμό.
Η φοβερή αυτή πλεκτάνη και ο ατιμωτικός θάνατος του Παλαμήδη, επιβεβλημένος από το ίδιο στράτευμα που ευεργέτησε με την πολύπλευρη προσφορά του, καταδεικνύουν μια θεμελιώδη αντίθεση χαρακτήρων·από τη μία, τη δολιότητα, την κακεντρέχεια, τον πολιτικό κυνισμό και την εκδικητικότητα που επέδειξαν ο Οδυσσέας και ο Αγαμέμνονας και από την άλλη, τη δικαιοσύνη, την ευθύτητα, την ειλικρίνεια και την εντιμότητα του αδικοχαμένου τέκνου του Ναυπλίου.
Εν πολλοίς, ο Παλαμήδης παρουσιάζεται, στον μύθο, ως το ηθικό αντίπαλο δέος του Οδυσσέα, ο οποίος θα υποστεί την αντιπληρωμή των ανομιών του, αλλά και ο ίδιος ο Οδυσσέας κινείται στον αντίποδα του ομηρικού εαυτού του. Τρέπεται, δηλαδή, σε μια αμφιλεγόμενη και «σκοτεινή» μορφή, η οποία πόρρω απέχει από τον εξυμνούμενο ομηρικό ήρωα, που λειτουργεί ως καθολικό πρότυπο επιμονής, αντοχής, αγωνιστικότητας και προσήλωσης στον νόστο, παρά τις αντιξοότητες και τους εκμαυλιστικούς πειρασμούς.
Το ανωτέρω μυθολογικό πλαίσιο περιβάλλει οργανικά τη νεοτραγωδία της Αργυρίου, η οποία ξεκινά από την παραγνωρισμένη σκηνή της τρωικής εκστρατείας, όπου εξυφαίνεται η μηχανορραφία σε βάρος του αθώου Παλαμήδη και στήνεται η εκτέλεση της θανατικής του καταδίκης, με ηθικούς αυτουργούς τον βασιλιά των Μυκηνών και τον βασιλιά της Ιθάκης.
Στην περίπτωση της Αργυρίου, ο Παλαμήδης δεν έχει απλώς μια χαλαρή συγγένεια με την αρχαία τραγωδία, αλλά αποτελεί νεωτερικό έμμετρο δραματικό λόγο, που συγκροτείται με όρους θεατρικής επιτέλεσης. Ουσιαστικά, μέσω του έργου αυτού, επιχειρείται η επαναφορά του αρχαίου δράματος στον σύγχρονο θεατρικό χώρο, τόσο θεματικά όσο και μορφολογικά.
Χαρακτηριστικό είναι ότι η δημιουργός αξιοποιεί δομικά στοιχεία του αρχαίου τραγικού κειμένου, όπως είναι η Πάροδος, ο Χορός, που εκπροσωπεί το πλήθος και το κοινό αίσθημα, οι σκηνικές οδηγίες, τα γνωμικά, ο ποιητικός ρυθμός, το υψηλό και γλαφυρό ύφος, ο Κομμός, δηλαδή ο γοερός θρήνος του Οίακα για τον χαμό του αδελφού του, ο Αγγελιαφόρος, που κομίζει τη λυτρωτική ανακοίνωση της τιμητικής ταφής του Παλαμήδη, η από μηχανής Φωνή και η Έξοδος. Επίσης, η δολοφονία του Παλαμήδη πραγματοποιείται στο πίσω μέρος της σκηνής και όχι ενώπιον των θεατών, κατά τις επιταγές της αρχαίας σκηνικής τέχνης.
Βέβαια, όπως είναι φυσικό, υπάρχουν και αποκλίσεις από την κλασική αττική τραγωδία, όπως η παρουσία διττού Χορού (Αχαιοί στρατιώτες, Ενάλιες κόρες). Επιπλέον, ο εν λόγω Παλαμήδης έχει γραφτεί στη νέα ελληνική, δεν διέπεται από αυστηρή μετρική, ενώ διαπνέεται από μια πιο εξελιγμένη και ανθρωποκεντρική φιλοσοφική αντίληψη.
Ακόμη, αξίζει να σημειωθεί ότι στο εσώφυλλο της έκδοσης, εύστοχα, αποθησαυρίζονται τα εξής λόγια από την Απολογία Σωκράτους του Πλάτωνος, με τα οποία ο καταδικασμένος γιος της Φαιναρέτης εύχεται την επικείμενη συνάντησή του στον Άλλο Κόσμο, με τον Παλαμήδη, τον Αίαντα τον Τελαμώνιο και με άλλους παλαιότερους αδίκως θανόντες:
ὁπότε ἐντύχοιμι Παλαμήδει καὶ Αἴαντι τῷ Τελαμῶνοςκαὶ εἴ τις ἄλλος τῶν παλαιῶν διὰ κρίσιν ἄδικον τέθνηκεν
Στον Παλαμήδη της Αργυρίου αφουγκραζόμαστε την ύστερη ανάσα του σοφού ανθρώπου, που φέρει στο σώμα του χαραγμένο το τραύμα του φθόνου και της πολιτικής σκοπιμότητας της εξουσίας. Αυτό το μοτίβο της θυματοποίησης και της καταστροφής ενός αθώου εξαιτίας της συλλογικής τύφλωσης προσομοιάζει αρκετά στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το «τραγικό» στον Σοφοκλή.
Συγκεντρωτικά, θα λέγαμε ότι η ποίηση της Αργυρίου καθιστά ηχηρή τη φιμωμένη κραυγή ενός αφανούς ήρωα, που πασχίζει μάταια να δικαιώσει τον εαυτό του, έχοντας απέναντί του ένα διεφθαρμένο κατεστημένο που τον κατατρέχει. Σε όλες τις εποχές, εξάλλου, από τον Σωκράτη, τον Παλαμήδη και τον Προμηθέα έως τον Κολοκοτρώνη και τον Καποδίστρια, φανερώνεται η διαχρονική τάση των κοινωνιών να στρέφονται με σκληρότητα και αγνωμοσύνη ενάντια σε εκείνους που τις ωφέλησαν.
Μαρία Βηλαρά
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
Το βιβλίο της Θάλειας Αργυρίου Παλαμήδης αποτελεί αυτοέκδοση [Αθήνα 2015], ISBN: 978-618-81945-0-2
