Από πού κι ως πού Γορτυνία, Δημητσάνα, Καρύταινα, Μαίναλο;

Από πού κι ως πού Γορτυνία;

Κατά τη μυθολογία, η περιοχή πήρε το όνομά της από τον ιδρυτή της, τον Γόρτυνα. Κι αυτό είναι το πιο άχρηστο πράγμα που θα μάθετε σήμερα.

Γιατί σήμερα θα ακούσετε διαφημίσεις που παίχτηκαν στην Ελληνική Επανάσταση, θα αναπολήσετε μνήμες αξέχαστες σχετικά με τα αλήστου μνήμης πεντοχίλιαρα και θα ξεσαλώσετε με τις γυναίκες μαινάδες που χοροπηδούσαν στα βουνά της Αρκαδίας.

Ξεκινάμε!

Από πού κι ως πού Δημητσάνα;

Αν υπήρχαν ραδιόφωνα το 1821 να είστε σίγουροι ότι η παρακάτω διαφήμιση θα κυριαρχούσε στα ερτζιανά:

«Το καλύτερο μπαρούτι μόνο στη Δημητσάνα θα το βρείτε! Μπαρούτι για τον μπουρλοτιέρη, μπαρούτι για την γυναίκα που ξέρει να γεμίζει το καριοφίλι του άντρα της, μπαρούτι για τις στρακαστρούκες του γιού, μπαρούτι για τα σχολικά πειράματα της κόρης!

Μπαρούτι για όλες τις χρήσεις!

Παρασκευάζεται σε μοντέρνους μπαρουτόμυλους από αγνά υλικά και θειάφι πρώτης ποιότητας και αποθηκεύεται σε ασφαλείς μπαρουταποθήκες μακριά από τα μάτια Οθωμανών.

Ζητήστε μόνο το αυθεντικό, δημητσάνικο μπαρούτι.

Τιμές εκρηκτικές, ανατινάξεις εγγυημένες!

Επιστρέφουμε στη ροή του προγράμματός μας...»

Γνωστή και ως η μπαρουταποθήκη της Ελλάδας, η Δημητσάνα προμήθευσε τόνους μπαρουτιού την Επανάσταση και βοήθησε στο μέγιστο βαθμό στον αγώνα για την απελευθέρωση.

Η αρχαία ονομασία της ήταν Τεύθις από τον ηγεμόνα κύριο Τεύθη ο οποίος ήθελε να πάρει μέρος στον Τρωικό Πόλεμο αλλά διαφώνησε με τον Αγαμέμνονα και πάνω που έφευγε μπήκε στη μέση η Αθηνά να του αλλάξει γνώμη.

Και τότε αυτός την χτύπησε στον μηρό με το δόρυ!

Ο Τεύθις μετά από αυτό γύρισε πίσω με τις κατάρες της θεάς στις βαλίτσες:

Πού να σου ξεραθεί το τόπος!

Όλη η Αρκαδία ανθοφορούσε και στην Τεύθη ξεραΐλα!

Όταν ο Παυσανίας επισκέφθηκε την Τεύθη είδε το άγαλμα της Αθηνάς με έναν κόκκινο επίδεσμο στον μηρό, προσπάθεια εξιλέωσης των κατοίκων που προφανώς και είχε αποτέλεσμα μιας και πλέον το χωριό βρίσκεται σε μια καταπράσινη πλαγιά, πάνω από το φαράγγι του Λούσιου έχοντας απεριόριστη θέα στην πεδιάδα της Μεγαλόπολης και τον Ταΰγετο.

Γεφύρια, καλντερίμια, πετρόχτιστα αρχοντικά, έξι διατηρητέοι μπαρουτόμυλοι, μύθοι και Ιστορία, όλα αυτά μαζί είναι η εκρηκτική Δημητσάνα!

Μεταξύ 7ου και 9ου αιώνα, με την κάθοδο των σλαβικών φυλών, άγνωστο πώς και γιατί, η πόλη αλλάζει όνομα και γίνεται Δημητσάνα ή Διμιτζάνα, ετυμολογία άγνωστης προέλευσης ακόμα και για τον γλωσσολόγο Max Vasmer ειδικό πάνω στα τοπωνύμια της περιοχής, που δεν την αναφέρει καν!

Στο ΦΕΚ του 1836 αναφέρεται η μετονομασία της σε Θεισόα που τελικά (ευτυχώς) δεν ίσχυσε.

Από πού κι ως πού Καρύταινα;

Βγάλτε όλοι ένα πεντοχίλιαρο τώρα!

Τι πάει να πει δεν έχετε; Σιγά το ποσό!

Α, συγγνώμη, δεν διευκρίνισα.

Μιλάμε για πέντε χιλιάδες δραχμές...

Από τον προηγούμενο αιώνα...

Από τη μία ο Κολοκοτρώνης, από την άλλη μια γέφυρα που οδηγεί σε ένα κάστρο πάνω στο βουνό.

Το θυμηθήκατε τώρα;

Τι;

Δεν είχατε γεννηθεί;

Εντάξει, τι να κάνουμε; Δεν είναι όλοι τέλειοι.

Υπάρχουν κι οι εικοσπεντάρηδες που δεν έχουν ιδέα τι θα πει δραχμή...

Μέχρι και γκραν σουξέ έγινε το 1985 που τραγουδούσε η Γλυκερία:

«Οχ αμάν!

Γιατί τα πεντοχίλιαρα δεν είναι πετσετάκια

Να παίρνω με τη σέσουλα να γράφω ραβασάκια».

Πάμε να δούμε λοιπόν γιατί απ' όλα τα χωριά της Ελλάδας να μπει σε ένα τόσο σημαντικό χαρτονόμισμα το χωριό που ο Καζαντζάκης χαρακτήρισε ως «Τολέδο της Πελοποννήσου... με το κάστρο έρημο, σταχτόμαυρο σα γεράκι, σηκώνεται στην κορφή και βιγλίζει...»

Το 1209 οι Φράγκοι σταυροφόροι δημιούργησαν την Βαρονία της Καρύταινας (γαλλ. Caraintaine, ιταλ. Caritena, συνεπώς ορθότερο θα ήταν να γράφεται Καρίτενα – πολλά ζητάω, το ξέρω...)

Ο βαρόνος Γοδεφρείδος Ντε Μπριέλ ήταν αυτός που έχτισε το εντυπωσιακό κάστρο και το πέτρινο γεφύρι του πεντοχίλιαρου.

Από κει και πέρα τα λιθόκτιστα σοκάκια, τα πέτρινα κτήρια, τα βυζαντινά εκκλησάκια, το έντονο υδάτινο στοιχείο και το ατέλειωτο ελατοδάσος του Μαινάλου συνεισφέρουν στην μαγεία του ευλογημένου αυτού τόπου που λέγεται ορεινή Αρκαδία.

Σας χρωστάω και μια ετυμολογία, μην ξεχνάμε και την τέχνη μας.

Ο Vasmer αναφέρει δύο εκδοχές:

Η πρώτη ότι κάποιος γοητεύτηκε από τις καρυδιές της περιοχής, χλούμπωσε και την κατάληξη της ευρύτερης περιοχής, Γόρτυνα και έγινε Καρύδυνα => Καρύταινα.

Η δεύτερη και πιο πιστευτή εκδοχή μιλάει για κάποια Χαριτίνη (λατινικά Charitina, γαλλικά Caretene) εκ Φραγκίας, όνομα πολύ κοινό εκείνη την εποχή.

Το 1833 μετονομάστηκε επισήμως σε Γόρτυνα που, όπως καταλαβαίνετε, ποτέ δεν ίσχυσε.

Από πού κι ως πού Μαίναλο;

Το ρήμα μαίνομαι στην αρχή είχε την έννοια του σκέπτομαι. Με τον καιρό όμως (και την επίδραση της λέξης μένος όπως λέει ο Μπαμπινιώτης) δηλώνει ακραίες ψυχοσωματικές καταστάσεις, διακατέχομαι από μανία, συμπεριφέρομαι σαν μαινόμενος ταύρος, πνέω μένεα, οργίζομαι ασυγκράτητα, στην καλύτερη περίπτωση παραληρώ από άκρατο ενθουσιασμό.

Στην αρχαιότητα οι Μαινάδες ήταν οι γυναίκες που αποτελούσαν τη συνοδεία του θεού Διόνυσου στις οποίες είχε εμφυσήσει την μυστικιστική τρέλα κι όποτε έβρισκαν ευκαιρία έκαναν τα παλαβά τους.

Εξοπλισμένες με θεϊκή δύναμη και υστερική μανία, οι Μαινάδες ξερίζωναν δέντρα, άλλαζαν τον ρου των ρυακιών, μετακινούσαν βράχους κι έφτιαχναν γκρεμούς, μέχρι που θήλαζαν τα άγρια θηρία!

Πού το έκαναν αυτό;

Στο όρος Μαίναλο φυσικά, στην Αρκαδία, στην καρδιά της Πελοποννήσου.

Κάπως έτσι δημιουργήθηκε αυτό το θεϊκής ομορφιάς βουνό με πυκνά ελατοδάση, οργιώδη βλάστηση, κατάφυτες πλαγιές, κελαριστά ρυάκια και άγρια φαράγγια.

Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν δημιουργήσει ένα μονοπάτι για να αποφεύγουν τις κακοτοπιές και για να μπορούν να επικοινωνούν και να μεταφέρουν τα εμπορεύματά τους ανάμεσα στους οικισμούς του βουνού.

Και τώρα;

Το μονοπάτι έχει εξελιχθεί, ονομάζεται Menalon trail και στα 75 του χιλιόμετρα συνδέει τα παραδοσιακά χωριά της περιοχής όπως την Στεμνίτσα, την Δημητσάνα, την Ελάτη, την Βυτίνα και τα Λαγκάδια!

Αυτό όμως που είναι πιο αξιοθαύμαστο είναι η σύνδεση του με διαφορετικές εποχές καθώς ο ταξιδιώτης περνάει από πέτρινα γεφύρια και δεξαμενές, αλώνια και μπαρουτόμυλους της Επανάστασης, κρήνες και αρχαίες ακροπόλεις, μεσαιωνικές εκκλησίες και ασκηταριά αλλά και σύγχρονους ξενώνες, εστιατόρια και καταστήματα πώλησης παραδοσιακών προϊόντων!

Το Μαίναλο είναι το μέρος που θα σας κάνει να μαίνεστε, με την καλή την έννοια, να παραληρείτε από ενθουσιασμό!

Σι γιου νεξτ Σάντεϊ!

Γιώργος Ζώτος

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Πρώτη δημοσίευση

Η ευθυμογραφική σειρά του Γιώργου Ζώτου Από πού κι ως πού; δημοσιεύτηκε στο koukidaki.gr κάθε Κυριακή από τις 13 Ιουλίου 2025. Ξεκινήστε από την αρχή.

Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε πίνακα Θανάση Λάλα [Εndurance of the heart, metal and plexi glass]