Από τον Λίνο Κόκοτο και τον Μάνο Κατράκη μέχρι τον Αρχάγγελο Ξυλούρη, μια εξομολόγηση για την τέχνη που δεν υπόσχεται ασφάλεια, αλλά σου χαρίζει τα πάντα.
Η Ελένη Τζαγκαράκη, γεννημένη καλλιτεχνικά στη δεκαετία του '80, τότε που το ελληνικό τραγούδι είχε ακόμα βάρος και όραμα, τότε που η μεταπολίτευση ήταν υπόσχεση για έναν καλύτερο κόσμο, έμαθε από νωρίς πως η ποίηση και η μουσική γράφεται από «ανθρώπους άλλου μεγέθους». Από σπουδάστρια στη δραματική σχολή του Πέλου Κατσέλη βρέθηκε να ερμηνεύει Λίνο Κόκοτο και Δημήτρη Λέκκα, να μοιράζεται το μικρόφωνο στο ιστορικό Μπλόκο με τον Αλέξη Μιχελουδάκη και την αφήγηση του Μάνου Κατράκη, να κερδίζει βραβεία ερμηνείας στην Ιθάκη και στη Θεσσαλονίκη. Συνεργάστηκε με τους δωρικούς: Χαλκιά, Παππά, Δημητράτο, Χατζή, Ξυλούρη. Έζησε το θέατρο, την τηλεόραση, το τραγούδι όχι σαν τρεις διαφορετικούς δρόμους, αλλά σαν έναν.
Σε αυτή την μεγάλη εξομολόγηση, μας μιλά για όλα: για το πού τελειώνει ο δημιουργός και πού αρχίζει η ερμηνεύτρια, για το μάθημα που πήρε ακούγοντας τον Κατράκη να μην γίνεται μελό μπροστά στην τραγωδία και για το τίμημα να ζεις μέσα στην τέχνη.
Ελένη, αν σου ζητούσα να γυρίσεις πίσω στην αρχή, πριν ακόμη υπάρξει η ηθοποιός και η τραγουδίστρια που γνωρίζουμε σήμερα, ποιο είναι το πρώτο πράγμα που θυμάσαι να σε οδηγεί προς την τέχνη;
Ελένη Τζαγκαράκη: Αυτό που μπορώ να θυμηθώ είναι πως όταν άκουγα μουσική έφτιαχνα εικόνες και με ταξίδευαν πέρα από αυτά που γνώριζα. Διαβάζοντας ένα ποίημα με γέμιζε με ανάμεικτα συναισθήματα. Η ποίηση και η μουσική, τα βιβλία, οι περιπέτειες, οι άνθρωποι άλλου μεγέθους, ήταν η καλύτερη συντροφιά μου και ήθελα να τους μοιάσω.
Ξεκίνησες μέσα σε μια εποχή που το ελληνικό τραγούδι είχε διαφορετικό βάρος, διαφορετική αισθητική και διαφορετική σχέση με τον κόσμο. Τι θυμάσαι περισσότερο από εκείνα τα πρώτα χρόνια;
Ε.Τ.: Σίγουρα η δεκαετία του '80 ήταν η εποχή που το τραγούδι δημιουργούσε παλμό και όραμα στους νέους αλλά και στους μεγαλύτερους. Η μεταπολίτευση θεωρήθηκε δικαίωση για τον λαό. Εμείς οι καλλιτέχνες λειτουργούσαμε και τραγουδούσαμε για έναν καλύτερο κόσμο. Σπουδαίοι συνθέτες και στιχουργοί.
Η φωνή σου συνδέθηκε με σημαντικούς δημιουργούς και έργα. Πώς βρέθηκες να συνεργάζεσαι με τον Λίνο Κόκοτο και τι σημαίνει για σένα σήμερα εκείνη η περίοδος;
Ε.Τ.: Με τον Λίνο Κόκοτο συναντήθηκα όσο ακόμα ήμουν σπουδάστρια στην δραματική σχολή του Πέλου Κατσέλη. Ξεχώριζε για την απλότητα και την ειλικρίνειά του ως άνθρωπος. Αυτά τα χαρακτηριστικά του μεταδίδονταν στα τραγούδια του, φρέσκα, μελωδικά, διαχρονικά. Ξεχωριστός συνθέτης ο Δημήτρης Λέκκας με εμπιστεύτηκε στον δίσκο «Νύχτα κι άλλη νύχτα» σε στίχους Δημήτρη Βενιζέλου. Η γυναικεία ψυχή γιγαντώνεται, λυρικά, ορμητικά και απεγνωσμένα, μέσα στη μουσική και στους στίχους.
Όταν τραγουδάς ένα τραγούδι που έχει γράψει κάποιος άλλος, πού τελειώνει ο δημιουργός και πού αρχίζεις εσύ ως ερμηνεύτρια;
Ε.Τ.: Ως ερμηνεύτρια αφουγκράζομαι τον δημιουργό του τραγουδιού και ο στίχος είναι ο πυλώνας...
Έχεις βρεθεί δίπλα σε σπουδαίες φωνές του ελληνικού τραγουδιού. Υπάρχει κάποια συνεργασία ή κάποιος άνθρωπος από εκείνη την εποχή που κράτησες μέσα σου περισσότερο απ' όσο ίσως φαντάζονται οι άλλοι;
Ε.Τ.: Οι τραγουδιστές που συνεργάστηκα είχαν τον θαυμασμό και την εκτίμησή μου. Πώς να ξεχάσω τον Λάκη Χαλκιά που τον χάσαμε πρόσφατα, τον Λάκη Παππά, ένα αερικό! Η Ελπίδα, τραγουδίστρια με εξαιρετικές δυνατότητες και άνθρωπος ατόφιος. Τον Νίκο Δημητράτο, άλλο μέγεθος. Ο Κώστας Χατζής, σπουδαίος και αναντικατάστατος. Η δωρικότητα του Λάκη Χαλκιά με δίδαξε, ο Νίκος Ξυλούρης, δίκαια τον ονομάζουν Αρχάγγελο, ψήλωνε σαν ανέβαινε στη σκηνή να τραγουδήσει άμεσος, αυθεντικός. Ο Νίκος Δημητράτος για μένα υπήρξε σπάνιο είδος ερμηνευτή.
Στο Μπλόκο, με τον Μάνο Κατράκη και ένα έργο με τόσο έντονο ιστορικό και πολιτικό φορτίο, πρέπει να υπήρχε μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα. Τι θυμάσαι από εκείνη την ηχογράφηση;
Ε.Τ.: Ο συνθέτης Βασίλης Αρχιτεκτονίδης συνέθεσε σε στίχους του ποιητή Γιάννη Κακουλίδη το Μπλόκο. Σε εκείνη την ηχογράφηση πήρα ένα σπουδαίο μάθημα. Κατάλαβα πως ένας ηθοποιός πρέπει να ανιστορεί τραγικές στιγμές δίχως να γίνεται μελό, παρά μόνο να εκφράζει με την αφήγησή του, το μέγεθος των γεγονότων και των λέξεων. Ο δάσκαλος Πέλος Κατσέλης μάς το τόνιζε αυτό το στοιχείο. Σαν άκουσα τον Μάνο Κατράκη να αφηγείται φωτίστηκε μέσα μου αυτή η διδαχή. Στο Μπλόκο τραγουδήσαμε ο Αλέξης Μιχελουδάκης κι εγώ.
Το 1982 συμμετείχες στο Φεστιβάλ Ελληνικού Τραγουδιού Θεσσαλονίκης. Τι ήταν για σένα τότε ένα φεστιβάλ; Και τι θα έλεγες σήμερα στη νέα Ελένη που ανέβαινε εκείνη τη σκηνή;
Ε.Τ.: Το 1985 συμμετείχα στο Φεστιβάλ Ελληνικού Τραγουδιού Θεσσαλονίκης. Μια εμπειρία που την έζησα όμορφα με το τραγούδι ενός νέου δημιουργού, του Κώστα Γεωργίου. «Σ' είδα στα σύννεφα να πετάς» ήταν ο τίτλος. Αν γύριζα τον χρόνο πίσω θα ήθελα να ανέβω πάλι σε εκείνη τη σκηνή με τους υπέροχους μουσικούς στην ορχήστρα.
Ο σεβασμός και η αποδοχή ήταν κύρια χαρακτηριστικά του τότε Φεστιβάλ. Το βραβείο ερμηνείας ήταν το δεύτερο που μου δόθηκε. Το πρώτο βραβείο ερμηνείας το είχα κατακτήσει στο Φεστιβάλ Ιθάκης με τραγούδι του Σταύρου Παπαδόπουλου, νέου δημιουργού επίσης.
Η μετάβαση από το τραγούδι στην υποκριτική είναι μεγάλη. Τι σου έδωσε το ένα που δεν μπορούσε να σου δώσει το άλλο;
Ε.Τ.: Ποτέ δεν ένιωσα τη μετάβαση. Ήξερα πως και οι δύο ιδιότητες ηθοποιού και τραγουδίστριας συμπλήρωνε η μια την άλλη. Στο θέατρο ένιωθα ασφάλεια που μπορούσα να ακούω το κείμενο, ως μουσικός.
Υπάρχει ένας ρόλος που σε άλλαξε ως άνθρωπο, όχι απλώς ως ηθοποιό;
Ε.Τ.: Όχι δεν μπορώ να πω πως υπάρχει ρόλος να με έχει αλλάξει ως άνθρωπο, αλλά είναι γοητευτικό και διδακτικό να ανακαλύπτεις μέσα από ρόλους άλλους ανθρώπους με διαφορετική σκέψη και άλλη προσέγγιση στα γεγονότα.
Έχεις περάσει από το θέατρο στην τηλεόραση και από διαφορετικές εποχές της ελληνικής τηλεοπτικής μυθοπλασίας. Πώς άλλαξε ο τρόπος με τον οποίο δουλεύει ένας ηθοποιός μέσα στα χρόνια;
Ε.Τ.: Έχω την αίσθηση πως σήμερα υπάρχει βιασύνη να φτάσει κάποιος στο αποτέλεσμα. Ποιο είναι το αποτέλεσμα; Για κάποιους η γρήγορη αναγνωρισιμότητα, για άλλους το «εγώ μπορώ καλύτερα και θα το κάνω γρήγορα». Το αποτέλεσμα χρειάζεται γνώση, τεχνική, υπομονή, επιμονή και διαρκή εξάσκηση. Πάντα υπάρχει το καλύτερο και το διαφορετικό.
Έχεις αισθανθεί ποτέ ότι η καλλιτεχνική σου διαδρομή θα μπορούσε να είχε πάρει έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο;
Ε.Τ.: Αν ξεκινούσα θα προσπαθούσα να είμαι περισσότερο ετοιμόλογη με τις συνεργασίες μου, χωρίς να είμαι αγενής και θα διεκδικούσα με περισσότερο θάρρος.
Ποιο είναι το μεγαλύτερο τίμημα που πληρώνει ένας άνθρωπος όταν επιλέγει να ζήσει μέσα στην τέχνη;
Ε.Τ.: Το τίμημα για τους ανθρώπους της τέχνης είναι να μάθουν να ζουν με την ανασφάλεια. Ειδικά σήμερα που ο ανταγωνισμός είναι μεγαλύτερος, χρειάζεται γερό στομάχι. Δεν μπορούν όλοι να γίνουν οι μάνατζερ του εαυτού τους. Όσοι το μπορούν χάνουν από δημιουργικότητα. Αυτή βέβαια είναι η δική μου άποψη.
Και ποιο είναι το μεγαλύτερο δώρο που του επιστρέφει η τέχνη;
Ε.Τ.: Το μεγαλύτερο δώρο που σου επιστρέφει η τέχνη είναι πως ταξιδεύεις δίχως εισιτήριο. Σπουδαίο ταξίδι με το μυαλό και τις αισθήσεις.
Υπάρχει κάτι που δεν έκανες και θα ήθελες ακόμη να προλάβεις να κάνεις;
Ε.Τ.: Πολλά θα ήθελα να κάνω. Τα όνειρα δεν τελειώνουν.
Και τελικά, όταν σβήσουν τα φώτα της σκηνής, κλείσουν οι κάμερες και μείνει μόνο η Ελένη χωρίς κανέναν ρόλο να υποδυθεί, ποια είναι η γυναίκα που μένει;
Ε.Τ.: Μένει η Ελένη, που έχει πάθει και έχει μάθει, και ξέρει πως τίποτα δεν είναι δεδομένο, και στις στιγμές της σιωπής εύχομαι να μη συμβαίνουν άσχημα γεγονότα.
Τελικά, ίσως αυτό να είναι το μυστικό της διαδρομής της. Σε μια εποχή που τρέχει να προλάβει το αποτέλεσμα, την γρήγορη αναγνωρισιμότητα, εκείνη επιμένει να μιλά για γνώση, τεχνική, υπομονή και διαρκή εξάσκηση. Σε μια εποχή που ζητά από τον καλλιτέχνη να γίνει μάνατζερ του εαυτού του, εκείνη υπερασπίζεται το δικαίωμα να χάνει σε πρακτικότητα για να κερδίζει σε δημιουργικότητα. Γιατί η Ελένη Τζαγκαράκη δεν κυνήγησε ποτέ το να γίνει κάποια άλλη. Ήθελε μόνο να μοιάσει σε εκείνους τους «ανθρώπους άλλου μεγέθους» που την ταξίδευαν όταν ήταν παιδί. Και τελικά, μέσα από τραγούδια όπως το Σ' είδα στα σύννεφα να πετάς, το κατάφερε, γιατί ναι, η Ελένη Τζαγκαράκη, είναι ένας «άνθρωπος άλλου μεγέθους».
Το μεγαλύτερο δώρο της τέχνης, λέει, είναι πως ταξιδεύεις δίχως εισιτήριο, και ακούγοντάς την, καταλαβαίνεις πως το εισιτήριο το έχει ήδη πληρώσει – με ανασφάλεια, με επιμονή και με αγάπη. Και το ταξίδι, ευτυχώς, συνεχίζεται.
Ελένη, σε ευχαριστώ για τον χρόνο σου.
Ε.Τ.: Κι εγώ ευχαριστώ θερμά Γιώργο!
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
Η συνοδευτική φωτογραφία της Ελένης Τζαγκαράκη είναι από την παράσταση Η φωνή της εξουσίας σε σκηνοθεσία της ίδιας.
