Πλάσματα λατρείας
Ο παγκόσμιος κύκλος των ιερών ζώων
Η κατανόηση της ζωολατρίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα
Μέρος 13ο [συνέχεια από το προηγούμενο]
Παρά τη σταθερότητα, όμως, του καθημερινού κύκλου του ήλιου, ο ετήσιος κύκλος του δημιουργεί τεράστιες αλλαγές. Το καλοκαίρι το νερό γίνεται όλο και πιο πολύτιμο αγαθό. Ο ανταγωνισμός για τους νερόλακκους του Νείλου εντείνεται. Οι αρσενικοί ιπποπόταμοι γίνονται πολύ επικίνδυνοι, καθώς αγωνίζονται για το ζωτικό τους χώρο. Συχνά μάχονται μέχρι θανάτου. Ο παράδεισος του Νείλου εξαφανίζεται. Οι θηλυκοί ιπποπόταμοι υπερασπίζουν τα μικρά τους. Οι Αιγύπτιοι σέβονται τη γενναιότητά τους και τους λατρεύουν με τη μορφή της Τα-Ουρτ, της θεάς των νεαρών μητέρων. Η θερμοκρασία ανεβαίνει και η ευθύνη βαραίνει τον φαραώ. Ένα πλάσμα όμως του θεού ποταμού Νείλου καλοδέχεται τη ζέστη. Ο γιος της Νηίθ, της θεάς του πολέμου και της δημιουργίας, ο κροκόδειλος, χρειάζεται τη θερμότητα του ήλιου για να διατηρήσει τη σωματική του θερμοκρασία. Δεν απειλείται καθόλου από αυτή την αδυσώπητη εποχή. Μπορεί να καταβροχθίσει τα πάντα. Η ικανότητά του να ευημερεί, όταν οι άλλοι υποφέρουν, εμπνέει δέος στους Αιγύπτιους. Γι' αυτό λατρεύουν τον κροκόδειλο σε ειδικούς ναούς ως τον θεό Σομπέκ. Όσο οι κροκόδειλοι ζουν, απολαμβάνουν περιποιήσεις. Όταν πεθαίνουν, ταριχεύονται και θάβονται σε ιερούς τάφους.
Από το νότο έρχονται σμήνη από ιερές ίβιδες. Οι Αιγύπτιοι γνωρίζουν ότι θα επακολουθήσει πλημμύρα. Ως κήρυκες της πλημμύρας οι ιερές ίβιδες χαίρουν μεγάλου σεβασμού. Καθώς αναζητούν σαλιγκάρια θυμίζουν γραφείς, που βουτούν φτερά σε μελάνη. Γι' αυτό τους αποδίδεται η δύναμη της γνώσης. Είναι όμως σημαντικές για έναν πιο πρακτικό λόγο. Νεκροψίες, που έγιναν σε μούμιες, δείχνουν ότι οι Αιγύπτιοι υπέφεραν από βιλαρζίωση, ένα παράσιτο του ήπατος που έχουν τα σαλιγκάρια του νερού. Οι ίβιδες τρώνε τα σαλιγκάρια, καθιστώντας το νερό ασφαλές για τους χωρικούς. Οι ιερές ίβεις συμβολίζουν τον Θωθ, θεό της σοφίας και της γραφής και κύριο του χρόνου, που αναπαρίσταται με μορφή ή κεφάλι ίβιδας, αλλά συχνά και ως μπαμπουίνος. Ο Θωθ είναι ο θεός της σελήνης και τον αποκαλούσαν «η Γλώσσα». Δε θα αργήσει η στιγμή που ο Θωθ θα παίξει βασικό ρόλο στη μοίρα του φαραώ.
Στην αρχαία Αίγυπτο ανάμεσα στα ζώα-θεούς σημαντική θέση κατείχε ο ταύρος. Πάμπολλες θεοί-ταύροι τιμώνταν στην κοιλάδα του Νείλου, όπως ο Βούσις (με μαύρο σώμα και λευκό κεφάλι), που θεωρούταν πατέρας του θεού Ήλιου και ο Μνεύης στην Ηλιόπολη (με ολόμαυρο τρίχωμα). Αυτοί οι δύο εκπροσωπούσαν, αντίστοιχα, τον πύρινο θεό του πολέμου Μοντού, που ήταν ο φλογερός υπερασπιστής της σοδειάς και των κοπαδιών και τον Ρα, τον θεό του ήλιου. Μάλιστα, ο Μνεύης εκτός από το θεό-Ήλιο Ρα, συνδεόταν επίσης και με τη σεληνιακή θεότητα Μιν, μια αρχαία θεότητα ανατολικής καταγωγής με επιδερμίδα μαύρη, όπως το χρώμα της γόνιμης λάσπης και σύμβολό της έναν μεγάλο λευκό ταύρο. Ο Μιν μερικές φορές αποτελούσε το ισοδύναμο το ύψιστου θεού και δημιουργού του κόσμου Άμμωνα. Εικονιζόταν με υπερμεγέθη φαλλό, δηλώνοντας ότι το σπέρμα του γονιμοποιούσε τη γη, εξαπολύοντας, όπως οι περισσότεροι ανώτεροι θεοί, κεραυνό, σημάδι των επερχόμενων καταιγίδων. Ο Μιν προηγούταν στις εορτές του θερισμού και το άγαλμά του το περιέφεραν οι ιερείς σε πομπές μέσα από τα χωράφια. Ο φαραώ, η βασίλισσα και ο μεγάλος λευκός ταύρος, το έμβλημα του θεού, ηγούνταν της πομπής. Ο φαραώ έκοβε τα πρώτα στάχυα για να τα προσφέρει στον ταύρο. Επακολουθούσε βασιλική συνεύρεση για τη γέννηση διαδόχου.
Μετά όμως από μια επιδρομή ακρίδων, ο πληθυσμός αποδεκατίζεται. Τα νεκροταφεία γεμίζουν πτώματα. Η οσμή του θανάτου προσελκύει πτωματοφάγους. Μέσα στην απελπισία τους οι άνθρωποι αναζητούν σημάδια ελπίδας. Η φαντασία τους μεταμορφώνει τα αγριόσκυλα και τα τσακάλια, που μαζεύονται στα νεκροταφεία, στον Άνουβι, τον θεό που συνοδεύει τις ψυχές των νεκρών στον κάτω κόσμο και είναι ο προστάτης των ταριχευτών. Επίσης ο Ντουαμουτέφ με κεφάλι τσακαλιού είναι ο προστάτης του στομάχου των νεκρών, ενώ ο Χαπί με κεφάλι μπαμπουίνου είναι ο προστάτης των πνευμόνων των νεκρών και ο Κεμπεσενουέφ με κεφάλι γερακιού είναι ο προστάτης των εντέρων των νεκρών. Ο Άνουβις όμως με το τσακαλίσιο ή σκυλίσιο κεφάλι είναι εκείνος που, κατά την κρίση του νεκρού φαραώ, θα τοποθετήσει την καρδιά του στη ζυγαριά. Ενώπιον των θεών στην αίθουσα της κρίσης ζυγίζεται η καρδιά του φαραώ. Θα ζυγιστεί μαζί με ένα φτερό, σύμβολο της τάξης και της δικαιοσύνης. Αυτές είναι οι δύο αρχές με τις οποίες ο φαραώ έπρεπε να διοικεί τον λαό του.
Ο Θωθ, που είναι ο εξελληνισμένος Ερμής ο Τρισμέγιστος και έχει κεφάλι ίβιδας, περιμένει να καταγράψει το αποτέλεσμα. Ο Όσιρις επιβλέπει την τελετή. Αν η καρδιά του φαραώ είναι βαριά με ανομίες και ανηθικότητα θα εξολοθρευτεί από τον Καταβροχθιστή, τον Αμούτ, ένα τέρας με μορφή κροκοδείλου, λιονταριού και ιπποπόταμου, που κατασπάραζε τις καρδιές των άνομων και ανήθικων νεκρών. Ο αιγυπτιακός λαός θα παραμείνει στο χάος. Ο σκαραβαίος φυλαχτό στο στήθος του φαραώ εξασφαλίζει ότι η καρδιά του δεν θα τον προδώσει. Γι' αυτό ο σκαραβαίος συμβολίζει και την καρδιά (αμπ). Οι Αιγύπτιοι ξέρουν ότι η ζυγαριά ισοζύγισε αν ο Νείλος κάνει για άλλη μια φορά το θαύμα του και πλημμυρίσει. Ο φαραώ τότε κερδίζει πια τη θέση του δίπλα στους θεούς.
Έτσι οι Αιγύπτιοι ανάπτυξαν έναν εκλεπτυσμένο πολιτισμό, όπου ο φυσικός και ο υπερφυσικός κόσμος ήταν άρρηκτα συνδεδεμένοι μεταξύ τους. Η ιστορία της λατρείας των ζώων με αυτήν τη μορφή δεν προχωρά παράλληλα με την ιστορία της θηριομορφικής αντιπροσώπευσης των θεών. Η ζωολατρία εξαφανίστηκε στην ιστορική περίοδο και δεν επανεμφανίστηκε μέχρι το νέο βασίλειο (περίπου 1539-1070 π.Χ.). Επιπλέον, έγινε σημαντική μόνο στη Ύστερη Περίοδο (περίπου 715-332 π.Χ.) όταν συμπεριλήφθηκαν όλα τα είδη στη λατρεία και όχι μόνο τα ζώα των ναών.
Ένα παράδειγμα από τη λατρεία των ιβίδων καταδεικνύει την πραγματική έκταση της αιγυπτιακής ζωολατρίας: η τεράστια νεκρόπολη στη Σακκάρα περιείχε μούμιες τεσσάρων εκατομμυρίων περίπου ιβίδων. Από αυτό το παράδειγμα μπορούμε να καταλάβουμε γιατί δόθηκε τόσο πολλή προσοχή στη λατρεία των ζώων από την κλασική λογοτεχνία.
Η εκ νέου αναβίωση της ζωολατρίας, το 715 π.Χ., σύμφωνα με τους Smelik και Hemelrijk: «συμφωνεί με τη γενική τάση σε αυτή την περίοδο που ευνόησε την αποκαλούμενη λαϊκή θρησκεία σε βάρος του κράτους - θρησκείας, δεδομένου ότι η ζωική λατρεία μπορεί να θεωρηθεί ως πτυχή της αιγυπτιακής λαϊκής θρησκείας. Η πτώση της λατρείας των επίσημα εγκεκριμένων θεών συσχετίζεται πιθανότατα με την ανεπιτυχή πορεία, με την οποία η αιγυπτιακή ιστορία είχε κυλίσει σε αυτή την περίοδο. Από την εμφάνιση των Ασσυρίων είχε γίνει εμφανές επανειλημμένως ότι η Αίγυπτος δεν ήταν πλέον σε θέση να διατηρήσει την ανεξαρτησία της. Αυτό πρέπει να είχε υπονομεύσει την πίστη στους παλαιούς θεούς του κράτους και να είχε καταστήσει τη λατρεία άλλων θεών ελκυστικότερη. Εντούτοις, αυτή η τάση δεν αποτελεί σπουδαίο λόγο για την αναγέννηση της ζωολατρίας».
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
Το δοκίμιο του Χρήστου Ντικμπασάνη Πλάσματα λατρείας: Ο παγκόσμιος κύκλος των ιερών ζώων: Η κατανόηση της ζωολατρίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα δημοσιεύθηκε σε μέρη, από τις 17 Σεπτεμβρίου 2025, στο koukidaki.gr. Ξεκινήστε από την αρχή.
Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε έργο της Barbara Kroll.
Βιβλιογραφία:
Schlichting Robert, Lexikon der Ägyptologie, τόμος IV, σ. 392-394,
Brovarski Edward, Lexikon der Ägyptologie, τόμος V, σ. 995-1031,
NILE (Video), BBC, Prooptiki, Media Dream-DUD Premastering,
Otto Eberhard, Lexikon der Ägyptologie, τόμος I, σ. 874-875,
Kákosy Lászlo, Lexikon der Ägyptologie, τόμος IV, σ. 165-167,
Azara Pedro, Ο ταύρος στον μεσογειακό κόσμο: Μύθοι και λατρείες, Institut de Cultura: Museu D'Història de la Ciutat & Υπουργείο Πολιτισμού: Οργανισμός Προβολής Ελληνικού Πολιτισμού Α.Ε., ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ 2001-2004, σ. 30,
Gundlach Rolf, Lexikon der Ägyptologie, τόμος IV, σ. 136-140,
Altenmüller Brigitte, Lexikon der Ägyptologie, τόμος I, σ. 327-333,
Eggebrecht Arne, Lexikon der Ägyptologie, τόμος I, σ. 1150-1151,
Kahane Henry and Renee, The Encyclopedia of Religion, Vol. 1, σ. 194,
Griffith John G., Lexikon der Ägyptologie, τόμος IV, σ. 623-633,
Baaren Th. P. Van, The Encyclopedia of Religion, Vol. 1, σ. 119,
Ηρόδοτος, Ιστορίες ΙΙ.
Σημείωση συντάκτη:
Το 450 π.Χ. περίπου ο Έλληνας ιστορικός Ηρόδοτος πραγματοποίησε ένα ταξίδι στην Αίγυπτο και έγραψε μια ιστορική αφήγηση για τη χώρα του Νείλου, περιγράφοντας με μεγάλη ακρίβεια τις παραδόσεις, τα έθιμα και τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των Αιγυπτίων. Επίσης περιέγραψε αναλυτικά τη λατρεία των ζώων στην Αίγυπτο, αναφέροντας ότι όλα τα ζώα λατρεύονταν στη χώρα του Νείλου ακόμη και τα κατοικίδια.
