Άγιος Νεόπλουτος

Διάλογος με τον Πεσσόα
Απέναντι στο βιβλίο της ανησυχίας

Γιάννη Σμίχελη

Είναι κωμικοτραγικό εν έτει 2024, με την Καρυστιανού να σέρνει τον χορό της Φύσσα και των άλλων γονέων αδικοχαμένων παιδιών –είναι μακρύς ο κατάλογος από τον Γρηγορόπουλο και μετά– να αναπολούμε το παπανδρεϊκό κράτος, το πασοκικό, αυτό των κλαδικών, που ο λαϊκιστής ψευδοηγέτης του ελληνικού σοσιαλιστικού κινήματος των νέων τζακιών, όταν έκτιζε ως κοινωνικό και δίκαιο γνώριζε πως σε τίποτα δεν έμοιαζε με τα δυτικοευρωπαϊκά κι επιπλέον, ως ακαδημαϊκός οικονομολόγος, πως δεν είχε παρά σύντομη ημερομηνία λήξης, όχι λόγω ελλιπούς χρηματοδότησης αλλά εξ αρχής υπερχρέωσης με δημόσιο δανεισμό κάτι που οι οικονομικοί σύμβουλοι της Εθνικής Τράπεζας ξεκάθαρα προέβλεπαν. Όπως ο βασιλογλύφτης μπαμπάκας του, βρετανική μαριονέτα επί πολιτικής σκηνής, έφαγε τον κλότσο από το παλάτι και το γύρισε στον ξεδοντιασμένο ανένδοτο αγώνα δημοκρατίας, κυνηγώντας εντούτοις τους κομμουνιστές που ούτως ή άλλως ήταν ρημαγμένοι και διαλυμένοι· βλέπετε, οι δημοκρατικές του ευαισθησίες ενοχλούνταν από την ΕΔΑ του πιο νόμιμου αριστερού πολιτικού της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας –αναφέρομαι στον Ηλία Ηλιού και του πιο δημοκράτη δολοφονημένου πολιτικού της ειρήνης, μιλώ για τον Γρηγόρη Λαμπράκη– έτσι και ο Αντρίκος, με μοντέρνο look, το περίφημο ζιβάγκο για να κρύβει τα σεξουλιάρικα σημάδια από τα ιδιωτικά του τερτίπια, διακήρυξε τον πανηγυρτζίδικο σοσιαλισμό των σκυλάδικων με τα άπειρα ούφο πιάτα, ως παραβολή των αναδυόμενων τυχοδιωκτών πολιτικάντηδων, που εμφανίζονταν μιλιούνια κι έσπαγαν τις μασέλες τους στα καλά και συμφέροντα των ευνοημένων πατροπαράδοτων οικογενειών της κομπίνας, έτσι ώστε ν' αρκούνται στο γέμισμα της τσέπης με κάμποσα δεκαχίλιαρα, αφού ήταν αναλώσιμα πετσετάκια στα μπούτια αδαμάντινων γκαριγματοποιών. Οι σκυλάδες ήταν άλλη ιστορία, όχι ίσα κι όμοια ο Καφάσης με τα strass. Αυτός ειδικά λαϊκός σκυλάς, καψουροκαβουρδισμένος, δυο φορές λαϊκός. Ναι, ο σοσιαλισμός το ογδόντα είχε γίνει το πολιτικό κολάν για να πλανεύουν με τις γοητευτικές καμπύλες τους οι στημένοι πολιτικοί τους ψηφοφόρους. Κορυφαίος διδάξας ο Γκορμπατσόφ που μας τάιζε περεστρόικα και γκλάσνοστ για να τα διαλύσει όλα και να διαφημίζει πίτσες παραδίδοντας στον μεθύστακα Γέλτσιν την θεάρεστη ευθύνη της μεταβίβασης της δημόσιας περιουσίας του σοβιετικού λαού στους Ρώσους γραφειοκράτες ολιγάρχες. Κάπως έτσι αντιλαμβανόμαστε πως το οικοδόμημα του πατερούλη Ιωσήφ έμπαζε, είχε σαθρές βάσεις, κακοτεχνίες, στατικές αδυναμίες κι ότι απουσίαζε ο λαός να το υπερασπιστεί. Άρα, ο ξεπουλημένος Μιχαήλ βρήκε κι έκανε και μέσω της τεθλασμένης οδού αποδεικνύεται πως ο Στάλιν δεν ήταν τελικά και πολύ πειστικός ως εργατοπατέρας, κακομεταχειριζόταν τα παιδιά του – την πολύ πατερναλιστική βία την ζηλεύει και ο τύραννος. Κοντολογίς, η πρώτη φορά σοσιαλισμός στην Ανατολική Ευρώπη είχε πολλά στραβά και η πρώτη φορά σοσιαλδημοκρατία στην Ελλάδα πολλά σκατά. Ενώ ο τρίτος δρόμος του Τίτο κατέληξε στο Μιλόσεβιτς των εθνικιστικών συγκρούσεων. Εμείς λοιπόν μέσα σ' αυτήν την ωραία ατμόσφαιρα για το σοσιαλιστικό κίνημα, διαβάζαμε τα βιβλιαράκια της σύγχρονης εποχής και του στοχαστή περί σοσιαλισμού. Κι ενώ είχαμε φάει τις ήττες του πανταλαιπωριακού από τους νεόκοπους επιχειρηματίες με μεζονέτες, βίλες, σκάφη αναψυχής, μεσογειακά ολοκληρωμένα κομποδέματα και τέσσερα επί τέσσερα στα βαφτίσια των χασισοευχελαίων με προοπτική εκατομμυριούχου (οι δισεκατομμυριούχοι εμφανίστηκαν ως ρωσική πατέντα προς τα τέλη του ενενήντα) ήρθε η φούσκα της Σοφοκλέους να μας λούσει σχεδόν όλους από το σκάσιμό της με ανθοβρομούσα. Αλλά ήταν τόσο μεθυστική η μπόχα ώστε όλοι αποδέχτηκαν πως, αν και έχασαν, αρκετοί έμαθαν τουλάχιστον τον ρόλο του επενδυτή και πήραν προαγωγή από αγροτοϋπαλληλοεργάτες σε μικροαστούς μπιζνεσμέν. Και μετά ήρθαν οι τυφλοπόντικες πάνω στα τρένα για τη φιλία και την ειρήνη του χάλυβα, του μπετόν και του μάρμαρου. Δώσ' του χορούς τα μικρά τρωκτικά, χαρά να δείτε οι γάτες, σαν κουνέλια είχαν γίνει, αλλά υπερβολικά βρόμικα –πάντως ιδανικά για σφάξιμο– και πριν ανοιγοκλείσουν την τύφλα τους άκουσαν τον Γιωργάκη από το Καστελόριζο να τους στέλνει παστέλια, καλτσούνια και τον λογαριασμό της σωτηρίας. Αμήν. Εκεί πλάκωσαν και οι χρυσαυγίτες για το καλό του τόπου. Κύριε ελέησον.

Με τον Μάνο αυτό που μας έδενε περισσότερο από όλα ήταν ο τρόπος βίωσης του έρωτα. Με τα φρένα σπασμένα όπως λέει και ο Πάριος στο Τρελό φορτηγό του. Η κύρια διαφορά μας ήταν η ηλικιακή φάση της ερωτικής κατάστασης του καθενός μας. Εκείνος την πέρασε στην εφηβεία, εγώ στα τριάντα. Ουσιαστικά αυτή η διαφορά τού έδινε το πλεονέκτημα της ενστάλαξης και της αυτοσυνείδησης, κάτι που σε μένα συνέβη στα πενήντα. Αυτός ήταν έτοιμος καλλιτέχνης από τα είκοσί του. Άλλωστε σε μικρή ηλικία εισήχθη στην Σχολή Καλών Τεχνών Αθηνών και χάρη στην πρόωρη ωρίμανση της προσωπικότητάς του αναδείχθηκε τόσο ως φοιτητής με εξαιρετικές επιδόσεις, –μαθήτευε δίπλα στον Τέτση– όσο και ως συνειδητοποιημένος πολιτικά νέος με πολύ ενεργητική παρουσία στον φοιτητικό συνδικαλισμό – εκλέχτηκε πρόεδρος του φοιτητικού συλλόγου. Μέσα του καλλιεργείτο η διττή φύση του ζωγράφου και δασκάλου. Όμως πρωταρχική θέση είχε η δημιουργία, ακριβώς γιατί μπορούσε να παρουσιάσει την φυσική αισθητική που έφερε ως άνθρωπος, σαν να είχε βγει ως σωματική και ψυχοσυναισθηματική οντότητα από ένα ζωικό καλούπι ομορφιάς. Ήταν όμορφος, όχι μόνο στην εμφάνιση αλλά πρωταρχικά στους τρόπους και στην ενέργεια που εξέπεμπε. Όμως, ο μοιραίος έρωτας της εφηβείας, που τον ώθησε να επικεντρωθεί στην εικαστική τέχνη, του είχε στραπατσάρει αυτό τον εσωτερικό του κόσμο με τρόπο ώστε χρειαζόταν ειδική μεταχείριση το τραύμα για να εκφραστεί ο ίδιος ουσιαστικά ως καλλιτέχνης. Και από ένα σημείο και μετά ήταν τόσο μπλοκαρισμένος ώστε απαιτείτο μια άλλη αντιμετώπιση του σκοταδιού του για να το μετατρέψει από πηγή έντασης, πόνου και ντροπής σε έμπνευσης. Επειδή λοιπόν δεν τόλμησε ή δεν ήθελε να κάνει το επόμενο επαναστατικό βήμα για να απελευθερώσει τον καλλιτέχνη από μέσα του, συμβιβάστηκε με τον μικροαστικό τρόπο ζωής του διανοούμενου, υποδυόμενος τον ρόλο του καθηγητή, κάτι που έβαζε ταφόπλακα στη δημιουργική του πτυχή κι αυτή η τελευταία ήταν τόσο αυθεντική και ατίθαση ώστε να γυρίσει εναντίον του και να τον εκδικηθεί. Ο Μάνος πρόδιδε τον επανάσταση εφηβικό εαυτό του, τα πιο αυθεντικά του θέλω, ήταν γεννημένος για να ζωγραφίζει και βιωματικά διαμορφωμένος για την ασύμβατη ζωή του καλλιτέχνη, συνθηκολογώντας όμως με τις κοινωνικές συμβάσεις του περίγυρού του υπέγραψε την καταδίκη του. Η αξιοπρεπή, αξιοσέβαστη, μετρημένη, κομμένη ραμμένη ζωούλα με κουλτούρα, οικογένεια, συμβατικές ευγένειες και αναζήτηση της μεσαίας οδού με μετριότητες και καθωσπρεπισμό που απέκλειε την καλλιτεχνική ακρότητα, ασυμβίβαστο και περιθωριακό, ήταν ένας κλοιός που έπνιγε τη φύση του και του επιτέθηκε στο ίδιο του το σώμα. Τα αυτοάνοσα νοσήματα φέρουν μια ψυχογενή αιτία από τα άδυτα των αδύτων των εσώψυχων του ατόμου, η οποία αντιμετωπίζεται με ειδική θεραπεία και πολύ συγκεκριμένο ασύμβατο με τους μέσους όρους τρόπο ζωής. Ο Μάνος, ενώ επαναστάτησε στις μικροαστικές νόρμες της οικογένειάς του για να γίνει ζωγράφος, κομμουνιστής και ελεύθερος άνθρωπος, συνθηκολόγησε στη θέα των εμποδίων και υιοθέτησε όσα απέρριπτε με αποτέλεσμα να επαναστατήσει η ίδια του η φύση στον οργανισμό που ταυτιζόταν με την συντηρητική προσωπίδα. Συνέχισε η επανάστασή του ερήμην κι επιτέθηκε στην κοινωνική καρικατούρα που βρήκε μπροστά της. Το όνειρο έγινε εφιάλτης. Και ο πρόωρος χαμός του ένα κενό που απαιτεί περιεχόμενο.

Δεν γινόταν να μην ερωτευτώ τον άνθρωπο που μου εμφύσησε το ενδιαφέρον για την αισθητική ως τρόπο ζωής, τον σύντροφο καθοδηγητή μου στον χώρο της κομμουνιστικής αριστεράς, τον πιο οξυδερκή και υπομονετικό συνομιλητή μου στους κοινούς μας στοχασμούς και, τέλος, τον άνθρωπο με κοινό τρόπο εσωτερίκευσης του ερωτικού πάθους για τις γυναίκες. Η μόνη μας διαφορά ήταν στον χαρακτήρα, εκείνος πάντα ήρεμος, ανεκτικός, ευγενικός ακόμα και με τους πιο δύστροπους· ακριβώς για τον λόγο αυτό δεν είχε εχθρούς. Αντίθετα εγώ ανυπόμονος, εκρηκτικός, χειμαρρώδης, επιθετικός, όπου πηγαίνω έχω την τάση να δοκιμάζω τις αντοχές των άλλων, του συστήματος, της ομάδας, της οργάνωσης και λειτουργίας, μια ορμή από μέσα μου να θέλει όλα να τα αλλάξει, να διαπιστώνω πως όλα είναι όχι απλώς ελλιπή αλλά λάθος, στρεβλά, παρηκμασμένα, ξεπερασμένα, φυλακές αόρατες, δεσμοί σκουριασμένοι, σχέσεις τοξικές. Ναι, η μετωπική σύγκρουση με όλα και όλους μ' έμαθε να ζω πρώτα από όλα με τον εαυτό μου, αφού τον βρήκα, τον συνειδητοποίησα όπως είναι και ταυτίστηκα μαζί του. Κι έφτασα στο ίδιο συμπέρασμα που ο Μάνος είχε, έστω ενστικτωδώς, καταλήξει. Είμαστε ο άλλος, ο ξένος, ο άγνωστος και όχι απλά ο διαφορετικός. Αυτό δεν συνεπάγεται ότι απλώς μέσω της διαφορετικότητας με σημείο αναφοράς τον απέναντι μας, υιοθετώντας συγκρίσεις, διαμορφώνουμε την προσωπικότητά μας. Αυτό θα ήταν εύκολο. Επίσης, δεν φτάνει να λέμε πως φαντάζομαι ότι βρίσκομαι στη θέση σου για να σε κατανοήσω. Είναι ένα βήμα μπροστά αλλά απαιτούνται περισσότερα. Η χριστιανική αγάπη προς τον πλησίον, έστω ακόμα κι αν ισχύει, δεν οδηγεί στην αγάπη προς αλλήλους εφόσον θέτει ως προϋπόθεση τον ομόθρησκο. Στην καλύτερη να επικρατεί ο αμοιβαίος σεβασμός και η ειρηνική συνύπαρξη των αλλόθρησκων στο πλαίσιο της ανεξιθρησκείας. Ουσιαστικά εννοώ την ταύτιση με τον άλλο, όχι συνολικά –τούτο είναι απάτη ή στην καλύτερη αυταπάτη– αλλά στην επίτευξη των στόχων του άλλου με τον πιο ενδεδειγμένο τρόπο στην προσωπικότητά του. Ο Μάνος εφάρμοσε αυτή την αρχή ακυρώνοντας τον καλλιτέχνη εντός του και το πλήρωσε με τη ζωή του, εγώ ακολούθησα το ίδιο και το αντίτιμο ήταν μια επιχειρηματική χρεοκοπία, μία προσωπική πτώχευση, ένα πολιτιστικό ξερίζωμα όπως αποφάνθηκε η κλινική ψυχολόγος και μια κατάθλιψη με αυτοκτονικές τάσεις. Εντούτοις, όλη αυτή η διαδρομή με κατεύθυνε προς τη φροντίδα και την κοινωνική εργασία και τη διαρκή ροή σύνταξης ποιητικού συμπυκνωμένου λόγου. Ο Μάνος, πεθαίνοντας, σαν να επέστρεψε στον νεαρό εαυτό του, που είχε παραμελήσει και δια του αόρατου σώματός μου, να δημιουργεί ξανά ζωγραφίζοντας ποιήματα. Μέσα μου καταστάλαξα πως θα εργάζομαι στις κοινωνικές υπηρεσίες και θα συγγράφω ασταμάτητα λογοτεχνικά κείμενα σε διάφορες μορφές με βασική πηγή έμπνευσης τη ζωγραφική, αναμειγνύοντας ιμπρεσιονιστικά, εξπρεσιονιστικά, σουρεαλιστικά, ρεαλιστικά, ονειρικά, αφαιρετικά· γράφω σύμφωνα με τη ζωγραφική αισθητική γνώση που μου μεταλαμπάδευσε ο Μάνος γιατί κείμενα αποκλείεται να έχω διαβάσει παρά ελάχιστα και αποσπασματικά. Ένα ολόκληρο βιβλίο επ' ουδενί μέχρι σήμερα. Άλλωστε, το όμορφο, όσο κι αν διδάσκεται ή μελετάται, δεν επιτυγχάνεται παρά μόνο δρώντας στις πιο αιχμηρές στιγμές του καθημερινού βίου με τον πλέον ηθικά απελευθερωτικό τρόπο.

Είναι ξεκάθαρο πως κάποιοι άνθρωποι για έναν συγκεκριμένο λόγο έχουν εκ γενετής και επίκτητα αναπτύξει μια κλίση σε κάτι. Δεν ξέρω αν ο καθένας έχει αυτή τη δυνατότητα που μπορεί να εξελίξει σε ικανότητα. Για να χαρακτηριστεί κάποιος χαρισματικός οφείλει να το αποδεικνύει στην πράξη επαρκώς, κι ενώ ο Μάνος ξεκίνησε να το πράττει, από μία στιγμή και μετά, απλά διέκοψε. Όσο τραγικός και ειρωνικός, πιθανόν, φαίνεται ο αδόκητος χαμός του με τον τρόπο που συντελέστηκε, υπονοείται μια υποχώρηση από το αυτονόητο της ύπαρξης. Μας εκδικείται η ουσία μας αν δεν την σεβόμαστε στο ελάχιστο. Εφόσον ταυτιστούμε μ' αυτήν τότε είμαστε υποχρεωμένοι να βαδίζουμε ακολουθώντας το σώμα μας ως φορέας της, αντί για τη λογική, τις αντιλήψεις ή νοοτροπίες που κηδεμονεύουν την πλειονότητα των ανθρώπων. Αν έλεγα με κάθε τίμημα θα ήταν μεγάλη κουβέντα, συνεπώς με ευλάβεια στο βαθύτερο είναι μας. Ναι, σίγουρα και θα συγκρουστούμε με τον περίγυρο και τους κύκλους που βρεθήκαμε ενταγμένοι για χι ή ψι ή ωμέγα λόγους. Μια φορά ζούμε έτσι όπως γεννιόμαστε. Η διαισθητική απάντησή μου είναι πως ανεξάρτητα των κύκλων ζωής μιας ύπαρξης, έκαστος είναι μοναδικός σε κάθε γέννηση. Βέβαια, αν εμφανιζόταν ένας Όμηρος, Ντα Βίντσι, Ντοστογιέφσκι σε άλλη εποχή και κοινωνία από την δική τους, θα ήταν άραγε δημιουργικοί αναλογικά με όσο ήταν στον βίο τους; είναι το ερώτημα που εξαρτάται από τον αστάθμητο παράγοντα του τυχαίου, αλλά νομίζω πως η θέληση τέτοιων προσωπικοτήτων είναι πολύ δυνατή και επικεντρωμένη. Πάντως, ο φίλος μου διέθετε την ποιότητα και εμβέλεια ώστε ακόμα και συμβιβασμένος εξέπεμπε την ανεξίτηλη ενέργεια στους άλλους. Άφησε το στίγμα του έστω και με αυτόν τον τραγικό τρόπο.

Οι λέξεις αποκτούν ένα περιεχόμενο εξαιτίας του βλέμματος, σαν να ίπτανται σε καιρικές συνθήκες απελπισίας, δίχως να εκπέμπουν sos, αλλά με την πλήρη σημασία τους σε σκηνή ξεγυμνώματος. Δεν εκπληρώνονται, αλλά αποκαλύπτονται. Η δύναμή τους είναι πάντα παρούσα, ωστόσο φτιασιδωμένες και ενδεδυμένες από κοσμήματα, ταμπού και υφάσματα ξεπερασμένων κοσμοαντιλήψεων, παραγνωρίζονται, παρερμηνεύονται, παραστρατούν. Οι λέξεις έχουν γυμνά σώματα αλαβάστρινα σαν αρχαιοελληνικά αγάλματα και σχίζουν τους αιθέρες της συνείδησης ώστε να γίνεται η τελευταία λωρίδες κουρελιών που καταλήγουν στο έδαφος για να σαπίσουν. Σαν εισέλθεις στο ποιητικό πεδίο δεν υπάρχει επιστροφή. Ο προορισμός δεν ορίζεται. Όλες οι σκέψεις, ακόμα κι αυτές που δεν σκεπτόμαστε, είναι ανεπαρκείς. Η γραφή δεν έχει καμία σχέση με γραφιά, όπως κάποιοι εντέχνως υποβαθμίζουν την σημερινή λογοτεχνική παραγωγή επειδή δεν ανταποκρίνεται στα δεδομένα του Μεσοπολέμου. Καμία ιδεολογία δεν φτουράει, όλες έχουν δοκιμαστεί στην πολιτική δράση κι έχουν φθαρεί ανεπανόρθωτα. Τα πολιτικά συστήματα που γεννήθηκαν από αυτές έχουν καταρρεύσει. Οι λέξεις από μόνες τους πασχίζουν ν' αποδώσουν την αξία τους στην έμπνευση των ποιητών. Όμως, αυτή η τελευταία έχει μόνο ως πηγή τη διαίσθηση και ενσυναίσθηση. Στο χάος των διάσπαρτων ερειπίων η δεύτερη υφαίνει ένα πηγαίο πλέγμα σχέσεων και η πρώτη συνθέτει μια προσωπική ταυτότητα. Η σημερινή λογοτεχνία δεν έχει κατευθυντήριες γραμμές, ο προσανατολισμός της ορίζεται από την εσωτερικότητα του δημιουργού, τη φιλολογική του επάρκεια στις γλώσσες σ' επίπεδο καθημερινότητας και στον ατομικό εμπλουτισμό των αξιών του. Βασικά, η φαντασία οφείλει να οργιάζει αφού οι πεπατημένες έχουν εξαντληθεί ή καταπατηθεί. Όλα είναι επιτρεπτά σε σχέση με μια γόνιμη αυθαιρεσία. Επικό, λυρικό, μινιμαλιστικό, υπερβολή, πολυπλοκότητα και πληθωρικότητα, έμμετρο, ελεύθερο, ομοιοκαταληξία κατά τη βούληση του συγγραφικού οίστρου. Ο θεός είναι ό,τι επινοεί το φαντασιακό με όρους απελευθερωτικούς από την σήψη.

Copyright © Γιάννης Σμίχελης All rights reserved

Πρώτη δημοσίευση

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε πίνακα του Θανάση Μυλωνά.

Το πεζογράφημα αποτελεί απόσπασμα του βιβλίου του Γιάννη Σμίχελη Άγιος Νεόπλουτος: Διάλογος με τον Πεσσόα - Απέναντι στο βιβλίο της ανησυχίας, που δημοσιεύτηκε σε 42 μέρη στο koukidaki.gr από τις 25 Απριλίου 2025 και κάθε Παρασκευή. Ξεκινήστε την ανάγνωση από εδώ ή συνεχίστε στο επόμενο.