Διάλογος με τον Πεσσόα
Απέναντι στο βιβλίο της ανησυχίας
Γιάννη Σμίχελη
Α βρε Μάνο. Εχθές δεν ήταν οι αναμνήσεις, μα η ίδια σου η οπτασία. Ήταν πιο ζωντανή και από την εν ζωή παρουσία. Μάλλον γιατί διαβάζω τον Δον Κιχώτη και πράγματι ταιριάζουμε και οι δύο υπερβολικά στη μυθιστορία του. Εσύ ο ιππότης κι εγώ η ορτινάντζα του. Άλογο πάντως θα μου ήταν πολύ δύσκολο να ιππεύσω αλλά γάιδαρο να καβαλικέψω, δεν λέω, θα μπορούσα να τον κουλαντρίσω. Αποτύχαμε παταγωδώς εξού και η ύψιστη επιτυχία μας. Εσύ πάσχισες να υποκριθείς τον κανονικό και το εξαργύρωσες με ένα εισιτήριο άνευ επιστροφής κι εγώ προσπαθώ ν' ανασάνω στις παρυφές μιας κοινωνίας σε γενική παρακμή και υπό κατάρρευση. Έτσι χάνεται και η τοπολογία του κοινωνικού συνόλου, όλα ανακατεύονται μ' όλα μάταια και ακατάστατα σαν να είμαστε σ' αναμόχλευση ψυχών και προσωπικοτήτων προς εξάντληση μέχρι σπασίματος, ώστε η διάλυση, ανεπανόρθωτη και οριστική, να αποτελέσει άμεσα την αιτία της αρχαιολογικής έρευνας και την κατάταξή μας στην μουσειακή έκθεση των αποτρόπαιων. Πράγματι, είμαστε τόσο ξεπερασμένοι ως κοινωνικό σύνολο, απίστευτα απαρχαιωμένο, ώστε μόνο με την διανοητική σκαπάνη των μελετητών του αρχαίου θα μπορέσουμε ν' αρθρώσουμε έναν λόγο διαμέσου των επιστημόνων. Γιατί ψυχίατροι, κοινωνιολόγοι και πολιτικοί είναι ήδη ξεγραμμένοι εξαιτίας της καλπικότητας των ρόλων τους. Εξ ορισμού με προθέσεις προαγωγού ποτέ δεν θα μπορούσαν να συλλάβουν την αλήθεια που επινόησαν γι' αυτούς τ' αφεντικά τους, κάτι ανθρώπινα θηρία με κοστούμια και αριστοκρατικό ανάστημα στη λίστα του Forbes. Έχουμε απολέσει την ουσία μας που μόνο σπαράγματα έχουν απομείνει από την ανθρώπινη υπόστασή της και ακόμα και ψυχαναλυτές ή κλινικοί ψυχολόγοι –αλλά επίσης και φιλόσοφοι– δεν μπορούν να μας κατανοήσουν, έχουμε ξεφύγει από το άλογο και παράλογο και το παρανοϊκό δεν αρκεί να μας απεικονίσει, και πολτός αν ήμασταν κάτι θα γινόταν, ήδη αποσυντιθέμενοι και παραμορφωμένοι σε ένα δυσοσμίας κι αναγούλας θέαμα παρουσιάζουμε την εικόνα του προϊστορικού της συμβατικής ιστορίας, του κανίβαλου που μόλις έχει επικρατήσει επί του φιλειρηνικού χορτοφάγου και απέναντί του έχει ν' αντιμετωπίσει την οργή του σύμπαντος, της φύσης και της ζωής εξαιτίας της βλάσφημης κι ανόσιας σύστασής του. Γεννηθήκαμε αθεράπευτα τελειωμένοι, κολασμένοι με γήινους όρους, ο αθώος δεν χρειάζεται την επίκληση κανενός θεού, διαθέτει την αυτογνωσία γιατί γεννήθηκε μ' αυτή, είναι ο οίκος της ύπαρξής του και δεν έχει χρεία παρά μόνο να την μετουσιώσει στον κόσμο για να τον μεταμορφώσει από συμπαντικό κόσμημα σε συνειδησιακό αριστοτέχνημα. Εμείς, οι σημερινοί άνθρωποι, ό,τι πιάνουμε όχι μόνο το μαγαρίζουμε –καλά θα ήταν, γιατί θα μπορούσε κάποιος να το απολυμάνει– όχι, εμείς το παραποιούμε, το παραμορφώνουμε, το διαστρεβλώνουμε, το καταστρέφουμε με μια περίτεχνα σατανική ανικανότητα του ανικανοποίητου της κουτοπονηριάς μας. Είμαστε αθεράπευτα παρασιτικοί και βρομίλοι.
Η Ελλάδα που μεγαλώσαμε μας γέννησε φτύνοντάς μας. Γεννήματα θρεφτάρια ενός τοξικού βούρκου, μιας μεταπολίτευσης με κομματοκρατούμενη δημοκοπική μπαχαλοπολιτοαγυρτεία, που χρησιμοποίησε τις ελάχιστες εξαιρέσεις αγωνιστών κατά της δικτατορίας για βιτρίνα της οργανωμένης της λαϊκοεθνοκαπηλείας της. Δύο αιώνες μας είχαν πείσει οι αστοί της κερδοσκοπίας για τις υποτιθέμενες αξίες της εθνικής παλιγγενεσίας, μόνο και μόνο για να κατασκευάσουν μια παράγκα πολυτελείας δίπλα στα δυτικά μέγαρα και τις επαύλεις, μα επειδή διαπίστωσαν πως δεν μπορούν να την μετατρέψουν σε Ακρόπολη, παρά μόνο το κολαστήριο της Μακρονήσου, αποφάνθηκαν να μας εξαργυρώσουν ως υποβαθμισμένο εμπόρευμα για μια θέση στο πάνθεον του πλούτου, στην υποβαθμισμένη κατηγορία των ξεπεσμένων αριστοκρατών των γαλαζοαίματων κοσμοπολιτών της γκλαμουριάς. Κι όμως, ενώ ο λαός τους πίστευε δίνοντας το αίμα του για την πρώτη επιτυχημένη εθνική επανάσταση ανεξαρτησίας με τα πιο προοδευτικά και ριζοσπαστικά συντάγματα, αυτοί προτιμούσαν να διεξάγουν σαν αρχοντοκαυλόσπυρα εμφύλιους για να υποταχτούν σε μια απόλυτη μοναρχία υποδυόμενοι τους καλοθελητάδες των συναινετικών λύσεων μοιρασιάς κρατικοδίαιτων προνομίων. Κι αφού μόχθησαν στα εθνικά μπουλούκια παίζοντας την έξοδο του Μεσολογγίου με στόμφο και περίσσιο ακίνδυνο ψευτοηρωικό κομπασμό μαζεύοντας τα απαιτούμενα φράγκα με τα ψηφαλάκια του εξαθλιωμένου πόπολου, ξαπέστειλαν την ψωροκώσταινα για να ενδυθούν την σβάστικα. Κι αφού συνέβαλαν τα μέγιστα στην τήρηση του νόμου και της τάξης σχετικά με την πορεία των πεινασμένων, αποστεωμένων προς τον θάνατο, φόρεσαν την αστερόεσσα για να ξεκινήσουν το γλέντι της ανοικοδόμησης στον παγόγυψο, έτσι ώστε τα νεκροταφεία των ανώνυμων αγωνιστών να γίνουν τα εκδοτήρια χρήματος σ' ευρωδολάρια και μες στην τρελή χαρά να κατεδαφίσουν την παράγκα που τους χάλαγε το πρεστίζ κατηγορώντας τους παρακατιανούς για συνενοχή και υπερκορεσμό αδηφαγίας. Τι αχάριστος που 'ναι αυτός ο λαουτζίκος.
Ναι, πράγματι, μέσα στην κρίση την οικονομική μπορούμε να διακρίνουμε καλύτερα την στρατηγική και συμπεριφορά της ελίτ. Κατά την ταπεινή μου άποψη τα μικροαστικά στρώματα στην Ελλάδα σχηματοποιήθηκαν και παγιώθηκαν μετά τον Εμφύλιο Πόλεμο, και λόγω του νόμου της νομιμοφροσύνης μέσω των πολιτικών φρονημάτων βρισκόμενα πάντα σ' εξάρτηση από την κρατική γραφειοκρατία της αυταρχικής ελληνικής πολιτείας. Τουτέστιν, ναι μεν εθνικός διχασμός το '17 μεταξύ βασιλοφρόνων φιλογερμανών και αστών μεταρρυθμιστών βενιζελικών, φιλικά προσκείμενων στην Entente, αλλά επουδενί να σηκώσουν κεφάλι οι άκληροι, ακτήμονες και εργάτες. Το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ ήταν εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα με κύριο άξονα την λαϊκή εξουσία, κι επειδή η κυριαρχία του κάλυψε σχεδόν ολόκληρη την επικράτεια τρόμαξαν οι γηγενείς ελίτ και στράφηκαν στον πιο συντηρητικό πόλο άσκησης της εξουσίας, την βασιλική οικογένεια, η οποία χάρη στην γερμανική καταγωγή της και την συγγένεια της με τον βρετανικό βασιλικό οίκο συσπείρωσε γύρω της τους συνεργάτες των κατακτητών και τους φιλοβρετανούς και φιλοαμερικάνους αστούς. Κι ενώ οι Αμερικανοί και Βρετανοί χρησιμοποιούσαν τον ΕΛΑΣ κατά των Ναζί, συνεννοούνταν με τους τελευταίους ώστε οι Έλληνες αντάρτες να διώκονται και αφανίζονται συστηματικά. Ο διπλός πράκτορας στην ελληνική περίπτωση ήταν οι σύμμαχοι. Και με την πρώτη ευκαιρία ενεργοποίησαν τους ελληνικούς παραστρατιωτικούς μηχανισμούς των συνεργατών των κατακτητών ώστε να εξαπολύσουν μια ανηλεή καταδίωξη μέχρι εξοντώσεως κατά των νικητών. Γνώριζαν τα επιτελεία πως η ηγετική ομάδα του ΕΑΜ ήταν αμφιταλαντευόμενη, είχαν ήδη γίνει οι συνεννοήσεις για την χάραξη των συνόρων και το μοίρασμα του κόσμου, άλλωστε ο κόκκινος στρατός αν ήθελε θα μπορούσε να καταλάβει την βόρεια Ελλάδα, εφόσον είχε πρόθεση να στηρίξει τον δημοκρατικό στρατό. Αλλά ακριβώς σ' αυτό το χωροχρονικό πλαίσιο φανερώθηκαν όλες οι υποκρισίες των δυο αντίπαλων στρατοπέδων. Ο Στάλιν δεν ενδιαφερόταν για τη διάδοση του σοσιαλισμού στον κόσμο, μήτε για την στήριξη των σοσιαλιστικών επαναστάσεων, γιατί αν ήθελε με την παρέμβασή του ο ελληνικός Εμφύλιος θα μπορούσε να μετατραπεί σε σοσιαλιστική επανάσταση στα βόρεια. Αυτό καταδεικνύει ότι ενδιαφερόταν πρωτίστως για την ρωσική κυριαρχία μέσω της αναγκαστικής σοσιαλιστοποίησης πολλών χωρών γύρω από την Ρωσία, που δεν διέθεταν ισχυρό σοσιαλιστικό κίνημα, γιατί το λενινιστικό πνεύμα της αυτοδιάθεσης των λαών είχε πάει περίπατο χάρη στην προώθηση του μεγαλορωσικού ιδεατισμού. Ο πατερούλης ήταν ένας εθνικιστής αυταρχικός ηγέτης μιας κρατικομονοπωλιακής μεγάλης δύναμης. Ο λενινισμός έγινε το ιδεατό των αστεριών και ο τροτσκισμός η διαρκής εκτέλεση όχι απλώς των αντιφρονούντων και διαφωνούντων αλλά της κάθε λογής διαφορετικότητας. Η σταλινική αντιμετώπιση της τέχνης και το κυνηγητό των δημιουργών ήταν όμοιο και χειρότερο από εκείνο που βίωσαν οι Έλληνες κομμουνιστές συγγραφείς και καλλιτέχνες από τις ξεπουλημένες ελληνικές κυβερνήσεις.
Ουσιαστικά γράφω με την οπτική του αιώνιου εαυτού μου, αυτού που διαπλάθηκε μέσω των συζητήσεων και δραστηριοτήτων με τον Μάνο. Αυτή η διάσταση του αιώνιου έφηβου κι επαναστάτη, του ακούραστου εξερευνητή του ανθρώπου, της φύσης, της κοινωνίας, του περιβάλλοντος και του σύμπαντος σε μια αμοιβαία σχέση αυτονομίας, αυθυπαρξίας, διάδρασης και συστημικής συνύπαρξης. Η δυστοπία, που είναι ήδη παρούσα, με τα σημάδια της να είναι εξόφθαλμα στις ανεπτυγμένες περιοχές του κόσμου, στις οποίες η κουλτούρα της υποκουλτούρας, της ασχήμιας, του χυδαίου, της διαστροφής, της ωμής βίας και της επιβολής του πιο αιμοβόρου και τοξικού έχει επικρατήσει ως κύριο ρεύμα διασκέδασης ντοπαρισμένων, και οι μαφιόζοι του Κόπολα και Σκορτσέζε φαντάζουν ρομαντικοί serial killer με αιτία και δικαιολογία. Πράγματι, η ανεπτυγμένη Δύση τραβά τον δρόμο της ταινίας των Σόδομων του Παζολίνι και του Καλιγούλα του Τίντο Μπρας κι όλο πιο πολύ αναρωτιέμαι πως αν η κρίση βαθύνει σε ανάλογα επίπεδα μ' εκείνη του 1929 τότε οι Πούτιν και Σι Τζινπίνγκ θα φαντάζουν σαν εξευγενισμένοι αυτοκράτορες, σαν τους πεφωτισμένους ηγεμόνες πριν την Γαλλική Επανάσταση μπροστά στα νεοχιτλερικά καπρίτσια του δυνάστη, δικτάτορα, τυράννου με το επιστημονικό κύρος της τεχνητής νοημοσύνης.
Ζαλίζουν οι σκέψεις. Παρασέρνουν, στροβιλίζουν, αποσυντονίζουν, φυγόκεντρες δυνάμεις αναπτύσσονται και το κορμί διαμελίζουν, διότι η κάθε μία τους κυριεύει και διαφορετικό όργανο, ή σωματική περιοχή ή τμήμα του γίνεται η αποικία της, η πηγή της και το λιβάδι της, θάλασσα, ένα κομμάτι ουρανός, η ιδιοκτησία της επιβεβαίωσης και η αυτοκαταστροφή της. Βαθιά και βαθύτερα κι όλο πιο βαθιά, μα το σώμα δεν έχει πάτο, αυτή είναι η ανθρώπινη αυταπάτη, συγκεκριμένα της συνείδησης, τα όρια είναι οι συμβάσεις της κοινωνίας για την επίτευξη των λειτουργικών της σκοπών, από αυτή την άποψη μόνο οι ασκητές, αποκλειστικά αυτοί, μήτε παπάδες, διανοούμενοι, πνευματικοί και δαιμόνια, μπορούν να τα καταφέρουν, αλλά αποκλειστικά οι άνθρωποι με ασκητικό βίο, ή τρόπο εντός αυτού. Είναι αποκλειστικά οι μοναδικοί με την ικανότητα σύλληψης του αέναου, της συνέχειας, ασυνέχεια έχει μόνο η επιστήμη, η κυριαρχία και ο πλούτος, αλλά όχι η ζωή, η ύπαρξη και η ουσία. Ο ελληνικός λαός με τους αντάρτες του, τους πραγματικούς αντιστασιακούς του, τους ελασίτες και μόνο αυτούς, όταν εξωθήθηκε λόγω της απόγνωσης, της πείνας, του εξευτελισμού της ρατσιστικής υποβάθμισης, στην έξοδο των βουνών, αποδείκνυε πως δεν υπάρχουν χωράφια, δεν έχουν σημασία οι αγοραπωλησίες, οι εκτελέσεις, οι βαναυσότητες και το οργανωμένο έγκλημα των κατακτητών με την υποστήριξη των συνεργατών τους, και όλα να του τα έπαιρναν και να τον αφάνιζαν και να του εξαφάνιζαν τα ίχνη του, η ζωή διαθέτει την ικανότητα και την αυτογνωσία να τον αναγνωρίσει όχι μόνο γιατί εκ γενετής είχε το απαραβίαστο εξασφαλίσει της ύπαρξης, αλλά και με τη δράση της απελπισίας του είχε με το σύμπαν ενωθεί. Άρα είχε τον κόσμο ως οντότητα και ως αρχή αρμονίας και ομορφιάς μέσα του και σύμμαχό του. Δεν είναι ζήτημα απλά αποκατάστασης της αλήθειας, απόδοσης δικαιοσύνης, αναγνώρισης της συμβολής στον ανθρωπισμό και στα ανθρώπινα ιδανικά, είναι ο ίδιος ο συστατικός κανόνας της ζωικής εξέλιξης, αφού επικρατεί πάντα ο ικανότερος, εκείνος που επιθυμεί να ζήσει με όλη του τη ζωική δύναμη, σε όλη την υπαρξιακή του διάσταση ανάλογη του κοσμολογικού στερεώματος και του αδιάλειπτου της ατέρμονης συνέχειας της ζωής. Όταν οι κοινωνίες, μέσω των μηχανισμών οργάνωσης και λειτουργίας περιχαρακώνουν, επιτείνουν την εκμετάλλευση, αποκλείουν από τα στοιχειώδη της ύπαρξης δια μέσου της στέρησης μέσων επιβίωσης, απαγόρευσης τρόπων έκφρασης και δημιουργίας τότε γίνονται κοινωνικά σύνολα του θανάτου και της αυτοκαταστροφής. Λεηλατώντας τη ζωή ελαττώνουν τη δυνατότητα της αναπαραγωγής τους και αποκλείουν την ομαλή μετάβαση σε μια νέα μορφή και περιεχόμενο, έστω στην ειρηνική αυτοδιάλυση. Αντίθετα στρέφονται προς τον αυτοβασανισμό, την αυτοπροδοσία, την καταδίκη στην δαντική κόλαση της αυτοκαταδίκης τους. Το ελληνικό κράτος εγκλημάτησε κατά της ίδιας της υπόστασής του όταν εκτελούσε, φυλάκιζε, βασάνιζε, απέκλειε τους ελασίτες, τους στρατιώτες του δημοκρατικού στρατού και το πληρώνει ήδη πολύ ακριβά ακολουθώντας μια ηγετική ομάδα τρομερά διεφθαρμένη, σε τέτοια βαθιά σήψη που μόνο διαφορετικά είδη καρκίνων μπορεί να παράξει γιατί το οξυγόνο της είναι η τοξικότητα και ο θάνατος των ικανών. Έτσι, απομένει μόνο η διεργασία της υγειούς αντίδρασης εκείνων που αγαπάνε και αντλούν δύναμη από τη ζωή αλλά και η αυτοθυσία τους ώστε να επιτευχθεί η συνέχεια. Ανάμεσα στις επενδύσεις του ολέθρου (οπλικά συστήματα), της αλλοτρίωσης (οργουελικοί μηχανισμοί παρακολούθησης) και της αναγέννησης (ουτοπία του οικολογικού κομμουνισμού) δηλαδή θανάτου, μιζέριας ή ελευθερίας, αλλιώτικα αυτοκαταστροφής, μεσαιωνικής παρακμής ή ενεργειακής ανάπτυξης ειδικά όπως είναι σήμερα το ελληνικό κράτος, έχει ήδη υπογράψει την παταγώδη αποτυχία του. Μόνο, σε ευρύτερο πλαίσιο νέου πολιτειακού μορφώματος αποκλείοντας την Ευρώπη και τα Βαλκάνια, την Ρωσία και Τουρκία με ενδεχόμενα σωτήρια επιλογή την ένωση με την Αφρική και την αναβίωση των πολιτιστικών καναλιών επικοινωνίας και αρμών δημιουργίας. Γιατί, σε τελική, έχει υποστεί ο ελληνικός λαός την αποικιακή συμπεριφορά όλων των μεγάλων και είναι ο μόνος από τους ευρωπαϊκούς που, μαζί με τους αφρικανικούς, επευφημείται για τον πολιτισμό του, και ακριβώς γι' αυτό λεηλατείται η πολιτιστική κληρονομιά του –βλέπε Έλγιν–, υποτιμάται ως προς την σύγχρονη ικανότητα αυτοπροσδιορισμού του και είναι αντικείμενο αυθαιρεσιών κι εκμετάλλευσης σε ακραίο επίπεδο είτε με την επιβολή μοναρχίας υπό ξενόφερτο επικεφαλής είτε με δυσβάσταχτο δανεισμό και απαράδεκτους όρους, όπως τα επαναστατικά δάνεια, τα ναζιστικά και της πτώχευσης του 21ού αιώνα, ή με εγκλήματα γενοκτονίας, Ποντίων, Μικρασιατών, πείνας του χειμώνα του '41, και πάντα –μα πάντα– μια υποτακτική, ξενόδουλη, παρασιτική και ωμή ελίτ να δρα κατά της λαϊκής βούλησης. Οι σύγχρονοι λαϊκοί ηγέτες –όπως Βελουχιώτης, Πλουμπίδης, Μπελογιάννης, Σαράφης, Λαμπράκης, Παναγούλης– είχαν όλοι την τύχη του Πατρίς Λουμούμπα. Κι αυτό λέει πολλά. Μα παρά πολλά.
Copyright © Γιάννης Σμίχελης All rights reserved
Πρώτη δημοσίευση
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε πίνακα του Θανάση Μυλωνά.
Το πεζογράφημα αποτελεί απόσπασμα του βιβλίου του Γιάννη Σμίχελη Άγιος Νεόπλουτος: Διάλογος με τον Πεσσόα - Απέναντι στο βιβλίο της ανησυχίας, που δημοσιεύτηκε σε 42 μέρη στο koukidaki.gr από τις 25 Απριλίου 2025 και κάθε Παρασκευή. Ξεκινήστε την ανάγνωση από εδώ
