Οι τέσσερις Ηλέκτρες

Αν κοιτάξει κανείς σε όλες τις αρχαίες τραγωδίες, που έχουν διασωθεί, θα βρει ότι ο ρόλος της Ηλέκτρας υπάρχει σε τέσσερις τραγωδίες. Είναι διαφορετικά γραμμένος ο χαρακτήρας τους και βλέπουν τις εξελίξεις με άλλη ματιά.

Για πρώτη φορά, η ηρωίδα αυτή παρουσιάζεται στην Ορέστεια του Αισχύλου, συγκεκριμένα στις Χοηφόρες. Μάλιστα είναι η πρώτη και μοναδική φορά που ηρωίδα αρχαίου δράματος εισέρχεται στην σκηνή με τον χορό. Η δεύτερη φορά, που υπάρχει σε αρχαία τραγωδία, είναι στην Ηλέκτρα του Σοφοκλή, ακολουθεί η Ηλέκτρα του Ευριπίδη και ο Ορέστης του Ευριπίδη. Το σημαντικό είναι ότι δεν έχουν γραφτεί με τον ίδιο τρόπο, δεν σκέφτεται η μία όπως η άλλη και είναι εντελώς διαφορετικές ως θεατρικοί χαρακτήρες.

Στην Ορέστεια η Ηλέκτρα δεν έχει την τόλμη και τη γενναιότητα που χαρακτηρίζουν κυρίως τους τραγικούς ήρωες. Της λείπει το θάρρος και η αποφασιστικότητά. Κάτι που αποκτάει στις άλλες τραγωδίες.

Στην Ηλέκτρα του Σοφοκλή, η ηρωίδα έχει το θάρρος να κατηγορήσει τη μάνα της για την Κλυταιμνήστρα, καθώς και τον Αίγισθο για τη δολοφονία του πατέρα της Αγαμέμνονα. Εδώ είναι πολύ πιο αποφασιστική και γενναία.

Στην Ηλέκτρα του Ευριπίδη συναντάει τον Ορέστη που τον νομίζει για απεσταλμένο του αδελφού της. Όταν καταλαβαίνει –με τη βοήθεια του παιδαγωγού– ποιος είναι, καταστρώνουν μαζί σχέδιο για τη δολοφονία της Κλυταιμνήστρας και του Αίγισθου. Εδώ, ο τραγικός ποιητής την έχει πλάσει πολύ πιο αποφασιστική και γενναία. Όταν βλέπει τον αδελφό της να διστάζει να θέσει σε εφαρμογή το σχέδιο, τότε του θυμίζει τον όρκο που είχαν δώσει για τον πατέρα τους, τον Αγαμέμνονα. Στο τέλος, την σκοτώνουν με ένα μαχαίρι στο λαιμό.

Στον Ορέστη του Ευριπίδη την βλέπουμε να φροντίζει τον άρρωστο πια αδελφό της Ορέστη και να φοβάται ότι ο λαός των Αργείων θα θελήσει τον θάνατο τον δικό της και του αδελφού της, για τη δολοφονία της Κλυταιμνήστρας και του Αίγισθου. Πράγματι, ο φόβος της βγαίνει αληθινός. Όμως, αντιδράνε σε αυτή την απόφαση και στο τέλος καταφέρνουν ν' απαλλαγούν από την εφαρμογή της. Η Ηλέκτρα παντρεύεται τον Πυλάδη.

Υπάρχει και άλλη μια Ηλέκτρα στην χαμένη τραγωδία του Σοφοκλή Αλήτης όπου, σύμφωνα με τους μελετητές της αρχαίας τραγωδίας, η Ηλέκτρα πηγαίνει στους Δελφούς όταν μαθαίνει πως ο αδελφός της και ο Πυλάδης έχουν πεθάνει, από την αδελφή τους, την Ιφιγένεια. Έτσι αποφασίζει να την εκδικηθεί, τυφλώνοντάς την ενώ στην συνέχεια, μαζί με τον Ορέστη, σκοτώνουν τον Αλήτη και η Ηλέκτρα παντρεύεται τον Πυλάδη.

Ως πρόσωπο αρχαίας τραγωδίας, όπως φαίνεται, απασχολούσε όλους τους μεγάλους τραγικούς ποιητές και τους ενέπνευσε να γράψουν για αυτήν. Ο καθένας την παρουσίασε διαφορετική, αλλιώτικη αλλά σε όλες τις εκφράσεις της απόλυτα τραγικά δυνατή ή μέσα από τη δύναμή της ή μέσα από την αδυναμία της. Είναι ταυτισμένη με την οικογένειά των Ατρειδών γιατί εκεί ανήκει. Νιώθει ότι δεν μπορεί να ξεφύγει από την μοίρα της, από τα γραμμένα, αλλά καταλήγει ελεύθερη να κάνει αυτό που προστάζει η ψυχή της. Στο τέλος έρχεται η δικαίωση, η κάθαρση. Μόνο και μόνο επειδή τόλμησε.

Από την διστακτική κοπέλα στις Χοηφόρες μέχρι την αποφασιστική και γενναία γυναίκα στις Ηλέκτρες του Σοφοκλή και του Ευριπίδη αλλά και στον Ορέστη του Ευριπίδη καταφέρνει να γίνεται ένας ρόλος που έχει συναρπάσει ηθοποιούς, σκηνοθέτες και κοινό επειδή είναι από τις αρτιότερες καταθέσεις ηρωίδων της αρχαίας τραγωδίας. Το πώς την χειρίστηκαν δραματουργικά οι τραγικοί ποιητές, με την τόσο έντονη αλλαγή του χαρακτήρα και της διάθεσής της, την ώρα των μεγάλων αποφάσεων, είναι ένα ακόμα δώρο των αρχαίων τραγικών για εμάς. Η Ηλέκτρα πάντα συγκινεί!

Μάνος Καραβασίλης

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε την Άννα Συνοδινού ως Ηλέκτρα το 1961 [αρχείο Εθνικού Θεάτρου]. Στη διανομή και οι Θάνος Κωτσόπουλος, Κάκια Παναγιώτου, Θεόδωρος Μορίδης, Στέλιος Παπαδάκης, Έλλη Βοζικιάδου, Βασίλης Κανάκης, Πίτσα Καπιτσινέα κ.ά.

Οι πληροφορίες αντλήθηκαν από τα θεατρικά προγράμματα των παραστάσεων καθώς επίσης και από το ετήσιο περιοδικό Θέατρο του Θεόδωρου Κρίτα και το περιοδικό Θέατρο του Κώστα Νίτσου.