Από πού κι ως πού Χαλκιδική;

Σαν την Χαλκιδική δεν έχει!

Πάμε να το αποδείξουμε λοιπόν στοχεύοντας τυχαίες(;) περιοχές στον χάρτη!

Από πού κι ως πού Στρατονίκη;

Στην ανατολική πλευρά της Χαλκιδικής από των αρχαιοτάτων χρόνων υπήρχαν μεταλλεία σιδήρου, αργύρου και μόλυβδου που πρώτοι εκμεταλλεύτηκαν οι Μακεδόνες.

Αργότερα, η περιοχή πέρασε σε ρωμαϊκά χέρια και κατά τον 9ο αιώνα μ.Χ. ονομάστηκε Σιδηροκαύσια μέχρι που ήρθαν οι Τούρκοι και το 1530 ονόμασαν τα 12 χωριά της περιοχής Μαντεμοχώρια από το maden που σημαίνει μέταλλο.

Ο σουλτάνος Σουλεϊμάν ο Α' διόρισε κι έναν Μαντέμ Αγά (Μεταλλάρχη;) να επιτηρεί την στρατολόγηση των εργατών αλλά και για τα απαραίτητα συμπαρομαρτούντα (κάνα μαστιγωματάκι στους απείθαρχους, κανένα ξεροκόμματο για να φυτοζωούν, τα γνωστά…).

Πρωτεύουσα αυτής της συνομοσπονδίας των 12 χωριών ήταν ο Ίσβορος, ένα χωριό στους πρόποδες του Στρατονικού όρους με θέα τον Ακάνθιο κόλπο.

Ίσβορος από το βουλγάρικο Исворо που σημαίνει πηγή.

Η λέξη πηγή είχε διττή έννοια, είτε επειδή είχε νερά είτε επειδή τροφοδοτούσε με εργάτες τα μεταλλεία.

Εμείς πάντως από έγκυρη πηγή ανακαλύψαμε ότι τώρα πια εκεί βρίσκεται η πηγή του πατσά, του κρασιού και του τσίπουρου!

Το χωριό αναπτύχθηκε πολύ εξαιτίας των μεταλλείων και μάλιστα με πολυπολιτισμικό χαρακτήρα καθώς εκτός των Ελλήνων και των Τούρκων συνέρρεαν πολλές και διάφορες φυλές: Βούλγαροι, Αλβανοί, Εβραίοι, Σλάβοι, Κιρκάσιοι και Ρώσοι.

Το 1924, ο Ίσβορος έπρεπε να αλλάξει όνομα και κάααποιος θυμήθηκε ότι κάααποτε ο στρατηγός του Μεγαλέξανδρου Περδίκκας μάααλον είχε χτίσει μια πόλη κάααπου εκεί γύρω που της είχε δώσει το όνομα της αδερφής του Στρατονίκης.

Κι έτσι με συνοπτικές διαδικασίες, το 2024, γιορτάσαμε τα 100 χρόνια της αιωνόβιας Στρατονίκης!

Ανήκει στον Δήμο Αριστοτέλη και πλέον είναι σχεδόν ενωμένη με τα διπλανά Στάγειρα.

Το 1932, η Στρατονίκη και ολόκληρη η Χαλκιδική δοκιμάστηκε σκληρά από τον σεισμό των 7,1 ρίχτερ με πάνω από 200 νεκρούς.

Από πού κι ως πού Ιερισσός;

Η περίπτωση της Ιερισσού είναι απόδειξη ότι κάθε τοπωνύμιο έχει την δική του ιστορία και μεταφέρει στοιχεία που καμιά φορά κρύβονται καλά μέσα στους αιώνες.

Θα περίμενε κανείς ένα ακόμα τοπωνύμιο σε -σσός να έχει προελληνική προέλευση πιθανώς πελασγική όπως η Αλικαρνασσός ή ο Παρνασσός.

Όμως στο σημείο που ξεκινάει το τρίτο πόδι της Χαλκιδικής ιδρύθηκε στα πολύ πολύ παλιά χρόνια από άποικους της Άνδρου η σπουδαία πόλη Άκανθος.

Με υπέροχο κρασί αλλά και πλούσια σε γεωργικά και κτηνοτροφικά προϊόντα, η Άκανθος εκμεταλλεύτηκε το μεγάλο λιμάνι της για να αναπτύξει φουλ το εμπόριο και να γίνει διάσημη για την οικονομία και τα πανέμορφα νομίσματά της.

Το όνομά της το πήρε από την άκανθο, ένα φυτό (acanthus mollis) με περίοπτη θέση στον ελληνικό πολιτισμό καθώς τα φύλλα της στάθηκαν πηγή έμπνευσης για τον γλύπτη Καλλίμαχο που δημιούργησε το κορινθιακό κιονόκρανο.

Όταν ήρθαν οι Ρωμαίοι, γύρω στο 200 π.Χ., η Άκανθος τους θύμισε τα αγκάθια του σκαντζόχοιρου ο οποίος στα λατινικά λέγεται ericius -> ερίσιους, που με τον καιρό έγινε Ερισσός, μετά Ерисово (Ερίσοβο) στα βουλγάρικα, ώσπου να μπει τελικά μπροστά το ιερό «Ι» (μιας και είναι και πύλη για το Άγιο Όρος) κάνοντάς την από το 1918 επίσημα Ιερισσό!

Το 1932, ο σεισμός των 7,1 ρίχτερ, που αναφέραμε στην Στρατονίκη με επίκεντρο λίγα μέτρα μέσα στη θάλασσα, ισοπέδωσε την πόλη η οποία ξαναφτιάχτηκε από το μηδέν.

Την σημερινή της εξέλιξη την ξέρετε, κι αν δεν την ξέρετε την φαντάζεστε (Χαλκιδική αφού!): Παραλιάρες, μπιτσομπάρια, φρεσκοψαροταβερνεία, διακοπάρες, ζωάρα!

Από πού κι ως πού Πολύγυρος;

Για την πρωτεύουσα της Χαλκιδικής υπάρχουν χίλιες δυο εκδοχές· άλλωστε είναι και το όνομα που είναι πολυσήμαντο.

Η πρώτη αναφορά είναι σε χρυσόβουλο του 1080 μ.Χ. ως Πολύγηρος.

Το ενδιαφέρον και εξαιρετικά βολικό για την έρευνά μας είναι ότι κανείς κατακτητής δεν του άλλαξε όνομα (Полигирос στα βουλγάρικα, Polyoroz στα τούρκικα).

Το 1793 την πόλη επισκέφτηκε ο Γάλλος πρόξενος Εσπρί Μαρί Κουζινερί και αναφέρει ότι είχε 1500 κατοίκους. (Εντάξει, το παραδέχομαι, αυτή η παράγραφος ήταν μόνο και μόνο για να αναφερθούμε στον μεσιέ Μαρί Κουζινερί – καταπληκτικό όνομα!)

Πάμε στις εκδοχές:

1) Ο νονός ήταν, λένε, ένας γαιοκτήμονας του 1ου αιώνα π.Χ. με το θρυλικό όνομα Θρασύλαος Πολύαρος (μιλάμε για πανδαισία ονομάτων, τέτοια χαρά δεν ματά ξανά πήρα!). Πολύαρος -> Πολύγυρος!

2) Επειδή είναι χτισμένος, λένε, πάνω σε αλλεπάλληλες πλαγιές του Χολομώντα, πολυγέρνει… Πολύγερτος -> Πολύγυρος! Τι άλλο θα ακούσουμε;

3) Λόγω της αμφιθεατρικής του θέσης, λένε, είναι πολύ γύρω γύρω από το βουνό Πολύγυρω -> Πολύγυρος! Γύρω γύρω όλοι!

4) Είναι, λένε, μεγάλος (πολύς) και κάνεις κύκλο (γύρο) για να τον φέρεις βόλτα.

Μεγαλόκυκλος -> Πολύγυρος!

5) Ο μεσιέ Κουζινερί (μα τι υπέροχο όνομα, γιατί δεν το δάνειζε στον Πολύγυρο να γίνει Κουζινερία;) υποστηρίζει ότι ο τόπος είναι πολύ ιερός -> Πολύιερος -> Πολύγυρος.

6) Μια άλλη άποψη λέει ότι αν κάθεσαι εκεί, λόγω του καλού κλίματος, είσαι πολύ πολύ γερός και θα γίνεις και πολύ πολύ γέρος -> Πολύγερος -> Πολύγυρος.

7) Τέλος, η δική μας, ταπεινή, άποψη είναι ότι εδώ τα γυράδικα (σουβλατζίδικα για κάποιους) βάζουν πολύ γύρο στο σάντουιτς (σουβλάκι για μερικούς…)! Ούτε καλαμάκι ούτε σουβλάκι! Να σταματήσουν επιτέλους οι αιώνιες διαμάχες! Μόνο πίτα (ή γκουχ… σάντουιτς) με πολύ γύρο παρακαλώ! Χοιρινό, κοτόπουλο, δεν μας ενδιαφέρει. Μόνο γύρο στον Πολύγυρο!

Από πού κι ως πού Νέα Ρόδα Χαλκιδικής;

Εδώ θα χρειαστεί να ξεκαθαρίσουμε για τι είδους ρόδα μιλάμε.

Μιας και είναι πληθυντικός ουδετέρου σίγουρα δεν μιλάμε για ρόδα ποδηλάτου. Και σίγουρα θα αναγκαστούμε να γυρίσουμε πίσω στον χρόνο για να δούμε πού είναι τα παλαιά Ρόδα.

Τα (παλαιά) Ρόδα βρίσκονταν (και βρίσκονται ακόμα ως Narlı) στο καταπράσινο ακρωτήρι που βρίσκεται μέσα στη θάλασσα του Μαρμαρά, στην Προποντίδα. Ήταν πολύ εύφορη περιοχή και πλούσια σε αλιεύματα ενώ η τοποθεσία τους ήταν σε τέτοιο σημείο που ευνοούσε το εμπόριο με την Κωνσταντινούπολη.

Η τουρκική ονομασία Narlı που σημαίνει «γεμάτη ρόδια» είναι πολύ πιο ξεκάθαρη ενώ και η ιστοσελίδα Index Anatolicus την αναφέρει ως πρώην Ροδιά.

Μάλλον, λοιπόν, τα ρόδια κι όχι το ρόδο ή η ρόδα είναι υπεύθυνο για την ονομασία.

Το 1922, με τον φόβο της σφαγής από τους Τούρκους, οι κάτοικοι αναγκάστηκαν να φύγουν για την Μυτιλήνη κι από εκεί για την Χαλκιδική όπου έψαξαν την καινούργια πατρίδα τους.

Και την βρήκαν στη θέση Πρόβλακας…

Εδώ θα μπορούσαμε να σταθούμε για λίγο.

Προ-βλάκας…

Ο βλάκας που προηγείται όλων;

Μήπως Pro-βλάκας;

Ο επαγγελματίας βλάκας;

Κι όμως, θα μπορούσε και τα δύο!

Ποιος ήταν αυτός ο πρωτοπόρος, επαγγελματίας βλάκας;

Μιλάμε για τον Ξέρξη, τον βασιλιά των Περσών που, το 480 π.Χ., θέλοντας να φτάσει στην Ελλάδα με τα πλοία του και για να μην πάθει την καταστροφή που είχε πάθει ο Μαρδόνιος δέκα χρόνια νωρίτερα, έβαλε και μαστίγωσαν τα νερά στην Προποντίδα και την έδεσαν με αλυσίδες (τη θάλασσα) για να μην τολμήσει να του κουνηθεί (η θάλασσα).

Μετά, στο τρίτο πόδι της Χαλκιδικής του ήρθε άλλη φλασιά για να γλυτώσει τον περίπλου του Άθω. Άνοιξε αυλάκι (διώρυγα) για να περάσουν τα πλοία από την ξηρά μη τυχόν και του κάνει κανένα κολπάκι (η θάλασσα) και του βουλιάξει τον στόλο.

Λεφτά υπήρχαν, σκλάβοι να σκάβουν και να σέρνουν καράβια υπήρχαν, η (pro-)βλακεία ήταν δεδομένη και τελικά στην περιοχή της έμεινε το όνομα Πρόβλακας (που, για να σοβαρευτούμε και λιγάκι, τέρμα το μπούλινγκ στον Ξέρξη, σημαίνει «προ του αύλακα», πριν το αυλάκι).

Από πού κι ως πού Αμμουλιανή;

Στον κόλπο του Αγίου όρους, αυτόν που βρίσκεται ανάμεσα στο δεύτερο και το τρίτο πόδι της Χαλκιδικής υπάρχει ένα ονειρεμένο, καταπράσινο νησάκι, το μοναδικό κατοικημένο στη Χαλκιδική, που ακούει στο όνομα Αμμουλιανή.

Από πού πήρε το όνομά της;

Η απλή και εύκολη εκδοχή μάς λέει επειδή περιτριγυρίζεται από άμμο λιανή, λεπτή. Αλήθεια μεν, πολύ ρηχή εκδοχή δε για να μας καλύψει.

Η περίπλοκη και μακράν συναρπαστικότερη εκδοχή λέει ότι ένας Ρωμαίος διοικητής, κάποιος Αιμίλιος, γοητεύτηκε από τη ομορφιά του νησιού και έχτισε το παλάτι του εκεί. Μετά, ονόμασε και ολόκληρο το νησί Αιμιλιανή, που αργότερα, με τη βοήθεια της άμμου και της ελληνικής προφοράς, έγινε Αμμουλιανή.

Ρίχνοντας κι άλλο λάδι στη φωτιά της ίντριγκας, ο μύθος αναφέρει και την κόρη του Αιμίλιου, την Τριγώνα, η οποία ύφαινε σ' έναν χρυσό αργαλειό που δεν βρέθηκε ποτέ! Όπως καταλαβαίνετε αυτός ο αργαλειός βρίσκεται ακόμα κάπου εκεί, στο βορεινό κομμάτι του νησιού, στον λόφο της Τριγώνας.

Αν σας αρέσουν οι ιστορίες με μυστήριο και κρυμμένους θησαυρούς να πάτε να ψάξετε τον αργαλειό της Τριγώνας.

Κι αν δεν τον βρείτε μην σκάσετε, θα έχετε ανακαλύψει το πραγματικό διαμάντι της ιστορίας που ονομάζεται Αμμουλιανή!

Γιατί, σαν την Αμμουλιανή, δεν έχει!

Έχει;

Από πού κι ως πού Ουρανούπολη;

Ένα νόμισμα που βρέθηκε σε μια ανασκαφή στην περιοχή και χρονολογείται περίπου από το 315 π.Χ. ήταν η αιτία της ονομασίας της πόλης της Χαλκιδικής.

Το νόμισμα, που απεικονίζεται και στη Χάρτα του Ρήγα, έχει από την μία πλευρά το οκτάκτινο αστέρι κι από την άλλη μία «γυνή επί σφαίρας» όπως αναφέρεται, πιθανόν την Ουράνια Αφροδίτη ή τον ίδιο τον Ουρανό όπως διατείνονται σήμερα οι μελετητές.

Η επιγραφή του νομισματοκοπείου «ΟΥΡΑΝΙΔΩΝ ΠΟΛΕΩΣ» ήταν καθοριστική για να μιλάμε τώρα για την αρχαία πόλη που ίδρυσε ο Αλέξαρχος, γιος του Αντίπατρου, στρατηγού του Μεγαλέξανδρου.

Παρότι από τον 10ο αιώνα είχαν αρχίσει να χτίζονται μοναστήρια στην χερσόνησο του Άθω, έφτασε ο 14ος αιώνας μέχρι να χτιστεί από τη Μονή Βατοπεδίου, ένας πύργος με σκοπό την προστασία του μετοχιού.

Είτε επειδή ήταν προσφορά της μονής, είτε επειδή αποτελούσε πρόσφορο έδαφος για την είσοδο στον Άθω, ο πύργος ονομάστηκε Προσφόριον, όνομα που κράτησε και ο οικισμός που ιδρύθηκε το 1926 από πρόσφυγες που ήρθαν κυρίως από την Προποντίδα.

Μαζί με τους πρόσφυγες, το 1928, ήρθε κι ένα ζευγάρι Αυστραλών κουακέρων, η Τζόις Νανκίβελ και ο Σίντνεϊ Λοχ, με πλούσια ανθρωπιστική βοήθεια στο ενεργητικό τους, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν στον πύργο (κι από τότε και ο οικισμός ονομάστηκε Πύργος).

Οι Λόχ αγόρασαν αργαλειούς και δημιουργήσαν μια βιοτεχνία υφαντών και χαλιών βοηθώντας τους πρόσφυγες, κυρίως τις γυναίκες, να βρουν δουλειά και να αποκτήσουν ένα εισόδημα ενώ παράλληλα διατηρούσαν μία άτυπη κλινική με ιατρικά βοηθήματα για τους χωρικούς.

Το 1960 έγινε η Ουρανούπολη, που πλέον ξέρουμε, η πύλη για το Άγιο Όρος και την μοναδική Αμμουλιανή, τις πεντακάθαρες παραλίες, την παράδοση και την απίστευτη φυσική ομορφιά.

Αρκετά ασχοληθήκαμε όμως με παραλίες με γαλαζοπράσινα νερά, μακροβούτια, μπανάνες, γουότερ σπορ και γουότερ τάβλι.

Χαλκιδική έχει και στην ενδοχώρα. Και κάπου εκεί υπάρχει ένα βουνό που παλιά το λέγανε Υψίζωνος γιατί ήταν –και εξακολουθεί να είναι– ζωσμένο μέχρι την κορυφή με κάθε είδους βλάστηση. Οι Βούλγαροι το υποβάθμισαν πολύ, το είπαν хълм (χουλμ) που σημαίνει λόφος. Ε, όχι και λόφος τέτοια βουνάρα!

Ποια βουνάρα;

Από πού κι ως πού Χολομώντας;

Από την υποβάθμιση των Βούλγαρων όμως, επικράτησε ο λόφος Χουλμόν μέχρι που κάποιος μοναχός (ο οποίος πρόφερε το χίγμα σαν τον Ντόναλντ Ντακ) θυμήθηκε τον χυνονόματο βαχιλιά Χολομώντα και ξάφνου ο λόφος έγινε βουνό και μάλιστα ιερό (αγγλιστί χόλι μάουντεν -> Χολιμάουντεν -> Χολομάουντας) δημιουργώντας ακόμα ένα πυκνό μυχτήριο γύρω από την ονομαχία του.

Τελικά, τι ακριβώς είναι; Βουνό ή λόφος; Ιερό ή βασιλικό; Ειλικρινά δεν μας ενδιαφέρει!

Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι ότι:

Προσφέρει εκπληκτική θέα και στα τρία πόδια,

Μπορεί κάποιος να δοκιμάσει και να προμηθευτεί τα μοναδικά τοπικά προϊόντα, όπως τον τραχανά, τα γλυκά του κουταλιού, τα λικέρ, τις μαρμελάδες ή τις χυλοπίτες,

Μπορεί κάποιος να περπατήσει στα μονοπάτια του παρατηρώντας την απίστευτη πανίδα και χλωρίδα χαμένος μέσα στο μαγευτικό δάσος,

Μπορεί κάποιος να μαζέψει μανιτάρια, τσάι, ρίγανη και κάθε λογής βότανο που στην κυριολεξία οργιάζουν στην περιοχή.

Κι αν όλα αυτά σας φαίνονται βουνό (και όχι λόφος), υπάρχει πάντα και η Χολομώντεια λύση:

Την αράζεις σε μια από τις πολλές παραδοσιακές ταβέρνες που υπάρχουν διάσπαρτες στο βουνό και καταβροχθίζεις χωρίς αύριο τ' αγριογούρουνά σου, τα στιφάδα σου, τα ντόπια λουκάνικα, τις ξεροψημένες πίτες με τα αγριομανίταρα, πίνεις τις κρασάρες σου, απολαμβάνεις τη φύση, αναπνέεις άφθονο οξυγόνο και νιώθεις σαν βασιλιάς.

Σαν Χολομώντας!

Γιώργος Ζώτος

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Πρώτη δημοσίευση

Η ευθυμογραφική σειρά του Γιώργου Ζώτου Από πού κι ως πού; δημοσιεύτηκε στο koukidaki.gr κάθε Κυριακή από τις 13 Ιουλίου 2025. Ξεκινήστε από την αρχή.

Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε πίνακα Θανάση Λάλα [Εndurance of the heart, metal and plexi glass]