Με μία προσωπική ανάγνωση της Οδύσσειας, που είναι «το έπος των ατομικών ψυχών και το τραγούδι των μοναχικών καρδιών» (σ. 15), αλλά με σεβασμό στο πρωτότυπο κείμενο, μας μεταφέρει στον μυθολογικό τόπο και χρόνο, ο Γιώργος Μπιλικάς, με αυτό το βιβλίο.
Είναι πρόκληση να καταπιαστεί κανείς με τέτοια διαχρονικά κείμενα, που διδάσκονται στο σχολείο, και αποκτούν ιδιαίτερη σημασία για τον κάθε αναγνώστη. Σε ένα έπος φαντασιακά περιηγητικό, που επικεντρώνεται στο άτομο, ο συγγραφέας εκσυγχρονίζει τα πρόσωπα στην ανάγνωση και ερμηνεία του, τα φέρνει στο μέτρο όσο γίνεται του καθημερινού και προσιτού, διατηρώντας ωστόσο όσα στοιχεία συνθέτουν τόσο τον υπερβατικό χαρακτήρα όσο και το προτυπικό περιεχόμενο των κεντρικών ηρώων, για τους οποίους ο χρόνος, ανάμεσα σε άλλα μεγέθη, μετράει διαφορετικά.
Οι θεοί όλων των βαθμίδων έχουν δύναμη, αδυναμίες, μα και την απόλυτη ικανότητα να παίξουν με τους ανθρώπους, να ορίσουν τον χρόνο τους και να καθορίσουν αν χρειαστεί τις καταστάσεις, ακόμα και στην αρένα των μεταξύ τους συγκρούσεων όπου μαγκώνονται και ταλανίζονται συχνά οι θνητοί. Αφενός εφόσον πλάθονται κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν προβάλλοντας τις ανθρώπινες ιδιαιτερότητες. Αφετέρου εκφράζοντας την όποια υπερβατική διάσταση ξεπερνάει το ανθρώπινο μέτρο και μπορεί να λειτουργήσει είτε εκμηδενιστικά και χαοτικά είτε ως μία εν δυνάμει ανωτέρω παρέμβαση προσφέροντας αφηγηματική λύση ως «από μηχανής θεός».
Ως προς τα βασικά πρόσωπα, ο Οδυσσέας είναι δίκαιος, τετραπέρατος, περιπετειώδης και σκληρός, όταν χρειάζεται, στους ρόλους του άντρα, του συζύγου, του πολεμιστή, του συντρόφου, του βασιλιά και ως ευνοούμενος της θεάς Αθηνάς. Είναι επίσης αυθεντικά ατελής, και αυτό τον κάνει συμπαθή, σε κάθε περίπτωση. Η Πηνελόπη είναι η πιστή γυναίκα και παρουσιάζεται ως απολύτως αφοσιωμένη στα καθήκοντα και τον ρόλο της ως βασίλισσα και μητέρα, ενώ με όσα μέσα διαθέτει αντιστέκεται στην αδικία τού να ορίζεται η μοίρα της από τη θέληση των άλλων, τόσο με θεϊκή βοήθεια όσο και με τη δική της επινοητικότητα. Η θέση των γυναικών, άλλωστε, είναι πάντα επισφαλής και εκδηλώνεται ως συνεξάρτηση στον ανδροκρατούμενο αυτόν κόσμο. Ο Τηλέμαχος, πάλι, κάνει το δικό του ταξίδι ενηλικίωσης στις παρυφές της κεντρικής ιστορίας. Οι φροντιστές και άνθρωποι του παλατιού χωρίζονται σε πιστούς και μη. Οι μνηστήρες λιγουρεύονται τον θρόνο, προσπαθώντας με τεχνάσματα και εκβιασμούς να κερδίσουν χρόνο ή να τον εκβιάσουν. Και στο τέλος οι προδότες τιμωρούνται ανελέητα.
Ο συγγραφέας, με μεράκι και χιούμορ, κεντά όλα τα στάδια της περιπλάνησης του Οδυσσέα, με όσα γνωρίσματα προέρχονται έσωθεν, όπως είναι η τόλμη και η περιέργειά του, και με όσα προκύπτουν έξωθεν, όπως είναι η βούληση ή η παρέμβαση των θεών και η ελεύθερη θέληση των θνητών, των συντρόφων του, εν προκειμένω, που συνδιαμορφώνουν τα βήματα και τα πισωγυρίσματα στην πολυδαίδαλη διαδρομή του. Σε αυτό το πλαίσιο, περιγράφεται και η σύγχρονη δράση του ίδιου, σε κάθε στάση και αλλαγή σκηνικού, σε σχέση με τον Τηλέμαχο, ο οποίος αναζητά τα ίχνη του πατέρα του και καταστρώνει πιθανά σχέδια για το μέλλον, σε περίπτωση μη επιστροφής του.
Είναι πετυχημένος ο τίτλος του βιβλίου Οδυσσέας, σκεφτόμουν, καθώς ο κεντρικός ήρωας συμπυκνώνει στην ύπαρξη και στη δράση του το κουκούτσι της ιστορίας και φέρει το ζουμί μίας πορείας που, αν ιδωθεί ως αλληγορία, προσφέρει διαχρονικά στη φανταστική σφαίρα του αναγνώστη έναν αξιομνημόνευτο χαρακτήρα, για να ταυτιστεί.
Ποια, όμως, σημεία του μύθου και του ταξιδιού του Οδυσσέα κατανικούν το πεπερασμένο, παραμένοντας πάντα σχετικά και επίκαιρα ως ήδη φτασμένα ή ως ευσεβείς πόθοι υπεράξιοι, ώστε να καταλαμβάνουν σταθερά στον χρόνο χώρο στο μυαλό; Ορισμένα από αυτά είναι η ανθεκτικότητα, η περιέργεια που τον εξωθεί στην περιπέτεια και την επέκταση, η ζωική σοφία, οι αξίες, οι συμπάθειες και οι φιλίες, οι οποίες μεταφράζονται αφηγητικά ως βοηθοί, και τέλος, το πιο σημαντικό ίσως, η εσωτερική του σταθερά, την οποία συγκροτούν η πίστη στον εαυτό του και η ελπίδα πως πάντα υπάρχει κάτι πέρα από την άκρη του ορίζοντα, αποτελώντας μπούσουλα προσανατολισμού. Ο Οδυσσέας είναι σωματικά και πνευματικά ο αιώνιος ταξιδευτής, που βουτάει στο ρεύμα της ζωής και συνδιαμορφώνει μαζί της εργαλεία και μοτίβα, όχι μόνο επιβίωσης αλλά και αξιοποίησης κάθε ρανίδας της, ώστε να θριαμβεύει σε κάθε πρόκληση με όσα μέσα έχει κάθε φορά διαθέσιμα. Το πιο δυνατό του σημείο το ότι φέρει μέσα του την πατρίδα του όπου κι αν βρεθεί, γεγονός που τον καθιστά ευπροσάρμοστο, ευέλικτο και γι' αυτό ανθεκτικό στο απρόβλεπτο, το υπερ-άνθρωπο ακόμα, το χαοτικό. Παρά τα όσα παράλογα του συμβαίνουν, δεν χάνει ποτέ τη σχέση του με τον εαυτό του και με την κοινή λογική. Και αυτό τον κρατά γειωμένο και λειτουργικό σε όποια συνθήκη.
Αναδεικνύονται, πιο συγκεκριμένα, με κάθε τρόπο η αναμέτρηση του κεντρικού ήρωα με αντι-ήρωες διάφορους και η τελική επικράτησή του, με τη συνδρομή του μυαλού του και των συμμάχων. Μπορεί να είναι κοινοί θνητοί, όπως οι μνηστήρες του θρόνου, με μοναδικό προτέρημά τους την απουσία του. Στη σύγκριση, εξάλλου, με τον απόλυτο ήρωα, που φέρει και το βίωμα της Τροίας στην εμπειρική του παρακαταθήκη, βγαίνουν κατά κράτος νικημένοι. Μπορεί να είναι ο χρόνος ως μέγεθος αντι-ήρωας, που λιγοστεύει ή κάνει άλματα. Μπορεί να είναι κάποιος ολύμπιος θεός, όπως ο Ποσειδώνας, ακόμα, που έχει διαφορές μαζί του, αλλά διαρκώς λείπει –η απουσία αποτελεί μόνη της ένα μέγεθος σε αυτό το έργο−, και τον αντισταθμίζουν, με θετικό πρόσημο, η Αθηνά και όσοι υποστηρίζουν τον Οδυσσέα. Μπορεί να είναι πλάσματα που φέρουν θεϊκή πνοή και διογκωμένα ή εξω-αθρώπινα χαρακτηριστικά, όπως ο Πολύφημος, η Σκύλλα και η Χάρυβδη, οι Σειρήνες και διάφορα τέρατα μυθολογικά, που παρουσιάζονται στο διάβα του για να τον εμπλουτίσουν, μέσα από δοκιμασίες, και να οξύνουν τις ικανότητές του.
Σε κάθε περίπτωση, βρίσκει εκείνος λύση ή με βοήθεια άνωθεν και με κάποιο τίμημα συνήθως, εφόσον αθετηθεί κάποια συμφωνία, είτε ευθύνεται ο ίδιος είτε όχι −κλασικά παραμυθιακά μοτίβα− και κατόπιν οδηγείται στην έξοδο από τον κάθε λαβύρινθο, ο οποίος στο τέλος είναι ένας, χωρισμένος σε κεφάλαια. Η λύση ως γεγονός προσφέρει ελπίδα, καθώς ο Οδυσσέας, παρ' όλα τα εμπόδια, τις αναποδιές, τους κινδύνους και τις καθυστερήσεις, ξεπερνάει εντέλει τις δυσκολίες και υπερισχύει. Είναι ένας πολυμήχανος και προικισμένος θνητός που επιβεβαιώνει διαρκώς τη θέση του στον κόσμο και βρίσκει ή επινοεί τον δρόμο του μέσα στο χάος: «Τειρεσία, το νόημα της σοφίας θα το βρω μόνος μου. Εσύ βοήθησέ με να βρω τον δρόμο για τον γυρισμό.» (σ. 76).
Ολοκληρώνοντας, τα βαθύτερα κίνητρα του Οδυσσέα, που λειτουργούν παράλληλα και ως αιτίες στο σύνθετο πλέγμα των επιλογών του, είναι ο νόστος −η νοσταλγία για την πατρίδα του και η διακαής επιθυμία επαναπατρισμού− καθώς και η λαχτάρα του για την οικογένειά του. Εξυψώνονται σε ιδέες και αξίες που διατηρούνται στη μνήμη του αναμφισβήτητες και άφθαρτες, διασφαλίζοντάς του το «κάρβουνο» και τη δύναμη να επιμένει, να υπομένει, να συνεχίζει και να ελπίζει, χωρίς να εγκαταλείπεται στην απόγνωση. Και αυτό γιατί, αποτελώντας σταθερά σημεία αναφοράς, λειτουργούν ως εσωτερική πυξίδα. Εκεί εντοπίζω το πιο δυνατό σημείο του κεντρικού χαρακτήρα και συνεπώς του βιβλίου, στη δυνατότητα ταύτισης με έναν ήρωα εξαιρετικό και ανθρώπινο ταυτόχρονα, που δημιουργεί μία εσωτερική πατρίδα ως προστατευτικό κέλυφος στο χάος, ικανό να τον προσανατολίζει κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες, κι έτσι καταφέρνει να κάνει τη διαφορά. Στην αναγνωστική συνείδηση, εδραιώνεται τελικά ως σύμβολο ελπίδας για όποιον δοκιμάζεται από όσες μικρές και μεγάλες οδύσσειες χαράζουν, ενάντια στο ρεύμα, ένα πλούσιο σε εμπειρίες ζωικό ταξίδι, παραμένοντας πάντα επίκαιρο.
Ιουλία Λυμπεροπούλου
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
Το βιβλίο του Γιώργου Μπιλικά Οδυσσέας κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Άλλωστε (Αθήνα 2021)
Επίσης: Οδυσσέας
Απόσπασμα: Οδυσσέας και Πηνελόπη
