Οι δύο Οιδίποδες

Είκοσι χρόνια χωρίζουν τον Οιδίποδα Τύραννο από τον Οιδίποδα επί Κολωνώ. Μάλιστα, υπήρχε η φήμη ότι έγραψε ο Σοφοκλής τον δεύτερο Οιδίποδα για να αποδείξει στον γιο του, και κατ' επέκταση σε όλους, ότι είχε απόλυτη διαύγεια πνεύματος σχετικά με την περιουσία του για την οποία ο γιος ισχυριζόταν το αντίθετο.

Οιδίπους Τύραννος

Ίσως η πιο άρτια τραγωδία, σε σύνθεση και γραφή που έχει διασωθεί από την αρχαιότητα. Ο μύθος αφορά τον Οιδίποδα που ψάχνει για βρει τον φονιά του πατέρα του. Αγνοεί όμως ότι είναι ο ίδιος. Σε κανένα άλλο έργο δεν υπάρχει τόσο διάχυτο το στοιχείο της τραγικής ειρωνείας. Ούτε και το πόσο αναπόφευκτο είναι όταν ο άνθρωπος δεν μπορεί να φύγει από το μοίρα του, από το γραμμένο.

Έχουν γραφτεί και ειπωθεί πολλά για το μεγαλείο αυτής της τραγωδίας. Σε μια διάλεξή του, ο Κώστας Γεωργουσόπουλος, αναφέρει ότι ο Σοφοκλής, όταν συνέθετε τον ρόλο, είχε στο μυαλό του τον Περικλή. Τα κύρια χαρακτηριστικά του: αλαζονικός, αυταρχικός, εγωιστής. Ίσως έπρεπε να πληρώσει για αυτά του τα ελαττώματα. Η μοίρα του όμως ήταν γραμμένη πριν γεννηθεί και ως θνητός που ήταν, δεν μπορούσε να κάνει τίποτα για ν' ανατρέψει την πορεία της. Μπορούσε όμως, όπως και έκανε, να έχει την περηφάνεια του και το αγωνιστικό του μεγαλείο, μακριά από τον φόβο. Είναι ίσως το πιο τραγικό πρόσωπο απ' όλες τις τραγωδίες –γιατί τραγωδία δεν σημαίνει πάντα θάνατος– αλλά επιβίωση σε δύσκολες συνθήκες.

Πρωταγωνιστεί ο άνθρωπος με τη μοίρα του. Η σύγκρουση είναι αναπόφευκτη. Δεν μπορεί να την αλλάξει και πολύ περισσότερο να την νικήσει. Οφείλει όμως να την αποδεχτεί και να συμφιλιωθεί μαζί της, όσο σκληρή κι αν είναι και, μέσα από αυτήν τη διαδρομή, να ανακαλύψει τις δυνάμεις του και την ανθρώπινη περηφάνεια. Άλλωστε, ο ίδιος ο ήρωας αναφωνεί «Πως πάντα μου δουλεύω στις πιο μεγάλες συμφορές του κόσμου» ή «εγώ τις συμφορές μου δεν τις έπραξα, τις έπαθα» όπως χαρακτηριστικά λέει ο ίδιος στο επί Κολωνώ.

Δύο λόγια από τον αξέχαστο Κώστα Γεωργουσόπουλο σχετικά με τον Οιδίποδα και τον Περικλή: «Ο Οιδίποδας, παιζόμενος στην αρχή του Πελοποννησιακού Πολέμου, είναι πολύ σωστό όταν λένε ότι συνδέθηκε με την άνοδο στην εξουσία του Περικλή. Έχει έναν ήρωα ο οποίος, από την εποχή του κιόλας, συνδέθηκε με τον χαρακτήρα του Περικλή, με τις καινοτομίες, με τις τόλμες αλλά και με την αλαζονεία της εξουσίας του.».

Οιδίπους επί Κολωνώ

Γέρος πια και τυφλός, ο Οιδίποδας, άστεγος και πένης, φτάνει στο άλσος των Ευμενίδων με την κόρη του Αντιγόνη και ζητάει από τον ξένο να μάθει πού βρίσκεται. Στην συνέχεια ζητάει από τον χορό, που αποτελείται από γέροντες Αθηναίους, να μείνει. Αφού το επιτρέπει ο Θησέας, βρίσκει καταφύγιο στον ήπιο Κολωνό. Τόσα έχει ζήσει και έχει πάθει κι όμως «η καρδιά του είναι αλύγιστη» όπως λέει ο ίδιος και μπορεί ακόμα να θυμίζει τον παλιό του εαυτό όπως ήταν στον Τύραννο, με το να καταριέται τον γιο του, τον Πολυνείκη. Μπορεί όμως να είναι και στοργικός πατέρας και να απλώνει τα χέρια του για να αγκαλιάσει την Ισμήνη και την Αντιγόνη, τις πολυαγαπημένες του κόρες.

Ο θάνατος είναι το λιγότερο που θα απασχολούσε τον Οιδίποδα. Αυτό που έχει σημασία για αυτόν δεν είναι ο φόβος για το άγνωστο αλλά να μην τον είχε ελευθερώσει ο βοσκός και έτσι να μην γεννιόταν. «Τόση δεν θα 'φερνα συμφορά σε μένα και σε άλλους» ή «άλλος ποιος θα 'ναι από μένα πιο θεομίσητος;» είναι κάποιοι από τους στίχους που αποκαλύπτουν τα αισθήματα πικρίας και απογοήτευσης που τον διακατέχουν. Κι όμως, το εξωτερικό περίβλημα στον επί Κολωνώ δεν έχει την τραγικότητα που υπάρχει στον Τύραννο. Άλλα όπως ήδη ειπώθηκε, τραγωδία δεν θα πει θάνατος. Να μην μπορείς να δεις παιδιά σου, να μην έχεις προκαλέσει συνειδητά όλη τη δυστυχία που γέννησες σε σένα και σε άλλους, να υπάρχει η πτώση από τον καιρό που ήσουν βασιλιάς να φτάνεις στην απόλυτη εξαθλίωση... Χωρίς όμως να χάνεις το ψυχικό σου σθένος και τις αντοχές σου. Ίσα ίσα, να αυξάνονται αυτές όσο αυξάνουν και οι δυστυχίες σου. Να κρατάς την περηφάνεια σου, έστω κι αν ξέρεις πως η πάλη σου με τη μοίρα είναι άνιση. Σκοπός του Οιδίποδα δεν είναι να νικήσει τη μοίρα του αλλά όσο μπορεί να την υποτάξει. Δεν έχει χάσει τίποτα από το ψυχικό του σθένος και την επιβλητική μορφή του. Κάτι που παρατηρεί ο ξένος, ο πρώτος άνθρωπος που τον βλέπει στον Κολωνό: «Γιατί με όλη σου τη δυστυχία, φαίνεσαι να είσαι από γενιά.».

Η αξιοπρέπεια, η δύναμη ψυχής είναι πολύ πιο ψηλά από τη ζωή και απ' όλα τα προβλήματα που αυτή φέρνει. Γιατί ο Οιδίποδας δεν έχασε τίποτα από το ανθρώπινο μεγαλείο του. Έγινε σύμβολο της ανθρώπινης περιπέτειας και της ψυχικής αντοχής.

Μάνος Καραβασίλης

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε τον Αλέξη Μινωτή ως Οιδίποδα με Αντιγόνη την Όλγα Τουρνάκη [αρχείο του Εθνικού Θεάτρου].

Οι πληροφορίες αντλήθηκαν από το ετήσιο περιοδικό Θέατρο του Θεόδωρου Κρίτα καθώς επίσης και από το περιοδικό Θέατρο του Κώστα Νίτσου.