Από πού κι ως πού Ιβηρική χερσόνησος;

Από πού κι ως πού Ιβηρική χερσόνησος και Έβρος;

Σήμερα θα ασχοληθούμε με κάτι τύπους που ζουν στην άλλη άκρη της Ευρώπης σε μια χερσόνησο που ονομάζεται Ιβηρική.

Για το «Ιβηρική» μάλλον φταίει ο ποταμός Έβρος ο οποίος ονομαζόταν ibar που (πιστεύεται ότι) στη γλώσσα των ιθαγενών σήμαινε όχθη ή κοιλάδα.

Οι Έλληνες τον έκαναν Ίβηρ, του έβαλαν και την αρμόζουσα ελληνική κατάληξη, να ο Ίβηρος που από τους Ρωμαίους έγινε Hiberus μέχρι όλη η χερσόνησος να ονομαστεί Hiberia και λίγο αργότερα Iberica στα ισπανικά την ίδια ώρα που ο ποταμός γινόταν Ebro.

Κι αν για τον Ισπανό Έβρο μάθαμε την ετυμολογία του για τον, μισό περίπου σε μήκος, Βαλκάνιο ποταμό αυτό που ξέρουμε είναι ότι ονομαζόταν Ρόμβος μέχρι που ο Έβρος, γιος του Κάσσανδρου, έπεσε και πνίγηκε για να μην τον πνίξει ο ίδιος ο πατέρας του όταν έμαθε ότι πήγε να βιάσει την μητριά του, την Δαμασίππη.

Η οποία ραδιούργα, στραβοδίβουλη και κακιασμένη Δαμασίππη τον είχε διαβάλλει στον Κάσσανδρο επειδή δεν της καθότανε. Μιλάμε για δράμα, μια σαπουνόπερα που από τότε διδάσκεται στα μεγαλύτερα μεξικάνικα κινηματογραφικά στούντιο.

Οι Βούλγαροι τον λένε Марица (Μαρίτσα), άλλος γρίφος αυτός.

Κι ενώ η ρωσική Википедия (μην το παλεύετε, Βικιπαίδεια γράφει) μας λέει ότι Έβρος προέρχεται από το «ευρύς», επειδή ήταν πλατύς ποταμός (καμία άλλη Βίκι, κανείς Μπαμπινιώτης, κουβέντα πουθενά, μόνο οι Ρώσοι!) για τη λέξη Μαρίτσα που περιμέναμε να μας διαφωτίσουν, τσιμουδιά!

Από πού κι ως πού Πυρηναία;

Όταν ο Ηρακλής, στον 10ο άθλο του, έψαχνε τον Γηρυόνη για να του κλέψει τα βόδια έφτασε στη μεσογειακή ακτή της Γαλλίας.

Εκεί γνώρισε τον Γαλάτη βασιλιά Βέβρυκα και τη θυγατέρα του Πυρήνη οι οποίοι του έστρωσαν αμέσως τραπέζι για να χλαπακιάσει. Το τι κατέβασε ο οισοφάγος του δεν λέγεται.

Να τα γουρουνόπουλα, να τα μποζολέ και τα μερλό, να τα βολ-ο-βάν και τα προφιτερόλ, πήγε να σκάσει από το πολύ φαΐ.

Μετά το επιδόρπιο την έπεσε και στην Πυρήνη και μάλιστα την άφησε έγκυο!

Από εδώ και πέρα υπάρχει ένα παράξενο άλμα στην ιστορία και αμέσως μετά βρίσκουμε την Πυρήνη να γεννάει ένα φίδι και τρομαγμένη να τρέχει να κρυφτεί στο δάσος όπου τελικά την κομμάτιασαν τα άγρια θηρία ενώ ο Ηρακλής την θρηνούσε απαρηγόρητος.

Όμως, η αγγλική βερσιόν της Wikipedia καλύπτει το ενδιάμεσο κενό:

Κουβέντα δεν ειπώθηκε την επόμενη μέρα από τον Ήρα που μάζεψε τα μπογαλάκια του και συνέχισε τον δρόμο του αλλά ούτε κι από την Πυρήνη γιατί αν το μάθαινε ο μπαμπάς θα θύμωνε πολύ και θα την τιμωρούσε άσχημα, γιατί «τι θα πει ο κόσμος;», ενώ ο Ηρακλής, ημίθεος αφού, θα την γλύτωνε με τις γνωστές δικαιολογίες «το μποζολέ φταίει», «η μικρή με προκάλεσε», «νόμιζα ότι είναι μέρος της γαλατικής φιλοξενίας», «είμαι γόνος γνωστής οικογενείας»…

Ο Βέβρυξ δεν κατάλαβε τίποτα ακόμα κι όταν η Πυρήνη έμεινε έγκυος!

Όμως όταν ήρθε η ώρα να γεννήσει η Πυρήνη, το μωρό βγήκε φίδι!

Καταλαβαίνοντας ότι δεν υπήρχε πια καμία ελπίδα η Πυρήνη παράτησε το «μωρό» κι έτρεξε ντροπιασμένη να κρυφτεί στο δάσος όπου την έφαγαν τα άγρια θηρία (όπου θηρία ίσως τελικά να ήταν ο κόσμος που την γλωσσόφαγε).

Όταν ο Ηρακλής γύρισε από τον άθλο και έμαθε το θλιβερό συμβάν, γεμάτος τύψεις προφανώς, θέλησε να της φτιάξει ένα μνήμα από μερικά βράχια.

Βέβαια, υπερβολικός όπως πάντα, το παράκανε στις κοτρόνες.

Ρίξε πέτρα, ρίξε κλάμα, στο τέλος χωρίς να το καταλάβει έφτιαξε ολόκληρο βουνό!

Τι βουνό; Βουνάρα!

Τα Πυρηναία ολάκερα!

Από τότε τα Πυρηναία είναι το φυσικό σύνορο της Ιβηρικής χερσονήσου.

Από πού κι ως πού Ισπανία;

Για μερικές ώρες είχα την εντύπωση ότι στα ισπανικά οι Έλληνες λέγονται Ελλάδος. Και η εντύπωση αυτή μου καρφώθηκε όταν (το μακρινό 1990) πήγα με την παρέα μου να πάρω παγωτό από έναν πλανόδιο ο οποίος, μόλις μας είδε, ρώτησε: «Ελλάδος;».

«Σι, Ελλάδος» απαντήσαμε με έκδηλη την απορία αλλά και τον θαυμασμό ότι δεν μας λένε Γκρέκο, Γκρικ ή κάτι παρόμοιο.

Πήραμε τα παγωτάκια μας και φύγαμε ακούγοντας τον πωλητή πίσω μας να φωνάζει: «Αγελάδος!».

Ρε τον μπαγάσα, μας κοροϊδεύει κιόλας…

Λίγες ώρες αργότερα καθίσαμε σε μια καφετέρια και ο σερβιτόρος μας ρώτησε από πού είμαστε.

Εννοείται ότι βιαστήκαμε να του απαντήσουμε «Ελλάδος» και εκείνος κατέβασε το κεφάλι λυπημένος: «Λο σιέντο» (λυπάμαι).

«Τι λυπάσαι ρε μπαγλαμά; Που είμαστε Έλληνες;» του είπαμε σε άπταιστα ελληνικά και παραγγείλαμε «ντος σερβέζας» (Dos Cervezas = δυο μπίρες).

«Ντος Σερβέθας!» μας διόρθωσε με απύθμενο θράσος ο τύπος και μας την είπε κιόλας ότι είμαστε ψευδοί και δεν μπορούμε να πούμε το θου και το σου!

Μόνο όταν του πετάξαμε ότι «ο Θερβάντες έφαγε σπανακοθυμαροκολοκυθόπιτα» και «οι σπανοί Ισπανοί, ζωγράφισαν εις πανί ισπανικό, στρατό ισπανικό εις πανικό» κατάπιε τη γλώσσα του και μας εξήγησε ότι helados είναι τα παγωτά και hay helados (άι ελάδος και όχι αγελάδος) σημαίνει «Εδώ (τα καλά) παγωτά»!

Και μείναμε εμείς παγωτά!

Κατά τ' άλλα η λέξη España προέρχεται από την λατινική Hispania που, κατά πάσα πιθανότητα προέρχεται από τους πρώτους άποικους της περιοχής, τους Φοίνικες, οι οποίοι την ονόμασαν i-shapan.

Εδώ οι απόψεις διίστανται. Άλλοι λένε ότι shapan είναι ο βορράς (λογικό – και shακάτ ο νότος) κι άλλοι λένε ότι είναι η μυγαλή, ένα συμπαθέστατο ζωάκι που ποντικοκουνελοφέρνει αν και είναι θηλαστικό και όχι τρωκτικό.

Έχουμε λοιπόν ή τη γη του βορρά ή τη γη των μυγαλών.

Μπορεί για τους Φοίνικες να ήταν βόρεια η Ισπανία όμως εμείς διαλέγουμε με μια φωνή τις μυγαλές και προτείνουμε να μετονομαστεί άμεσα σε Μυγαλία! (Να μάθουν να μας μπερδεύουν με τα παγωτά!)

Από πού κι ως πού Βαρκελώνη;

Η δυναστεία των BRQ (όσοι διαβάσατε BBQ να πάτε να φάτε κανένα μπριζολάκι, σας περιμένουμε) ήταν ξακουστή στην Καρχηδόνα.

Ιδρυτής τους ήταν ο HMLQ (ή κάπως έτσι, συγχωρέστε με αλλά τα καρχηδονιακά μου είναι λίγο αδύναμα) και πιο διάσημος της φαμίλιας ήταν ο γιος του HNBL.

Κι εσείς τώρα θα αναρωτιέστε τι σχέση έχουν όλα αυτά με την Βαρκελώνη.

Πάμε να τα αποκωδικοποιήσουμε.

Ο HMLQ BRQ για τον οποίο μιλάμε, στα λατινικά ονομάστηκε Hamilcar Barca και εξελληνισμένος έγινε Αμίλκας Βάρκας. (Όχι Αιμίλιος Βράκας μωρέ, πιείτε μια γουλιά καφέ πριν διαβάσετε!) Γιός του ήταν ο Hannibal (όχι ο Lecter…) πιο γνωστός σε μας ως Αννίβας Βάρκας.

Ο Αμίλκας Βάρκας (barca σημαίνει κεραυνός στα καρχηδονιακά), αυτός ο φοβερός και τρομερός στρατηλάτης που ηγήθηκε της Καρχηδόνας εναντίον της σπουδαίας Ρώμης κατά τη διάρκεια του 1ου Καρχηδονιακού Πολέμου, πριν πεθάνει κατάφερε να επεκτείνει την κυριαρχία του βασιλείου μέχρι την Ισπανία όπου και ίδρυσε, το 230 π.Χ., το λιμάνι του Barcino που αργότερα θα γίνει η πόλη της Βαρκελώνης.

Κάπου εδώ έρχονται οι Ρωμαίοι και λένε: «Όοοοοχι κύριοι Καρχηδόνιοι, ο αυτοκράτορας Οκταβιανός Αύγουστος ίδρυσε το Barcino (Μπαρτσίνο, εξελληνισμένα Βαρκινώνη) το 10 π.Χ.».

Αφήνουμε τις ρωμαιο-καρχηδονιακές αντιπαραθέσεις και πάμε σε μια άλλη εκδοχή που αναφέρει την ιβηρική πόλη Barkeno ως προϋπάρχουσα στην περιοχή. Δυστυχώς τα ιβηρικά μου δεν είναι σε τόσο καλή κατάσταση (όσο τα καρχηδονιακά) οπότε δεν θα σας μεταφράσω τη λέξη.

Και, επιτέλους, φτάσαμε στην ελληνορωμαϊκή εκδοχή. (Ελληνικός μύθος ειπωμένος από Ρωμαίους, το φόρτε μου!)

Ο Ηρακλής, λέει, ταξιδεύοντας με εννέα πλοία στη Μεσόγειο για να βρει το χρυσόμαλλο δέρας, έχασε σε μια καταιγίδα το ένατο πλοίο και τελικά το βρήκε ναυαγισμένο στην ακτή της Καταλονίας. Μαγεμένος από την ομορφιά του τοπίου ίδρυσε την πόλη που της έδωσε το όνομα του ναυαγισμένου πλοίου: Βάρκα Νόνα, το ένατο πλοίο.

Όσο κι αν φουσκώνουμε από εθνική περηφάνια, δεν μπορούμε παρά να παραδεχτούμε ότι

είναι όλα λάθος σ' αυτή την εκδοχή,

O Ηρακλής μπορεί και να απουσίαζε από την Αργοναυτική εκστρατεία, αλλά και αν τελικά πήρε μέρος, είχε έξι καράβια (στην πολιορκία της Τροίας) και προφανώς δεν μιλούσε λατινικά για να τα ονομάσει βάρκα ούνα, βάρκα ντούε κ.λπ. Και στο κάτω κάτω, πόσο στραβά αρμένιζε το πλοίο που ξεκίνησε για ανατολή και έπιασε τέρμα δύση;

Η Βαρκελώνη είναι μια πόλη απίθανη, μια πόλη που σέβεται τον κάτοικο, τον τουρίστα, τον ανάπηρο, τον ποδηλάτη, τον πεζό, μια πόλη-κόσμημα, ένα διαμάντι με καταπληκτική ρυμοτομία, τεράστια ιστορία, εξαιρετικό φαγητό, με μοναδικά έργα τέχνης φτιαγμένα κυρίως από τον ανεπανάληπτο Γκαουντί αλλά και με αριστοτεχνικές πινελιές από Νταλί, Πικάσο και Μιρό.

Η Μπάρτσα της καρδιάς μας!

Από πού κι ως πού Πορτογαλία;

Να ξεκαθαρίσουμε ορισμένα πράγματα πριν πάμε στην ετυμολογία.

Η Πορτογαλία ΔΕΝ είναι μεσογειακή χώρα ούτε έχει σχέση με την Γαλλία. Άλλωστε αν είχε θα έπρεπε για όλο τον κόσμο, εκτός των ελληνόφωνων, να ονομάζεται Πορτοφραγκία. (ή Πορτοαφραγκία)

Επίσης, επειδή ξεκινάει από τη λέξη πόρτο δεν σημαίνει ότι έχει σχέση με ό,τι πορτοφέρνει, π.χ. τα μανιτάρια πορτομπέλο, τα πορτοφόλια, τα πορτοπαράθυρα ή τα πορτοκάλια. (ουπς! Βάλτε έναν πορτοκαλί αστερίσκο εδώ.*)

Μία πόλη, στις όχθες του ποταμού Ντούρο που ονομάστηκε Cale ήταν η αιτία που πήρε το όνομά της ολόκληρη η χώρα.

Αν και κάποιοι υποστηρίζουν ότι ονομάστηκε «Κάλλος» από τους Έλληνες λόγω της ομορφιάς του τοπίου, το πιθανότερο είναι να ονομάστηκε Gale (από την ίδια ρίζα με τις περιοχές Γαλίθια - Galicia και Γαλατία - Gaul) από τους πρώτους κατοίκους, τους Κέλτες.

Όταν ήρθαν οι Ρωμαίοι, η πόλη είχε ήδη επεκταθεί προς τη θάλασσα δημιουργώντας το λιμάνι του Cale, που στα λατινικά έγινε Portus Cale, που σημαίνει ζεστό λιμάνι – λογικό εξαιτίας των θερμών ρευμάτων του #Ατλαντικού ωκεανού.

Με τον καιρό το λιμάνι υπερίσχυσε της παλιάς πόλης και σύντομα η κοιλάδα του Ντούρο ονομάστηκε Πορτοκάλε και αργότερα ολόκληρη η χώρα των Λουζιτανών, Πορτοκαλία.

ΠορτοKαλία;

Στα λατινικά δεν υπήρχε πάντα σαφής διαχωρισμός του C από το G. Αν λοιπόν ισχύει η Κέλτικη εκδοχή, Gale, ήταν Πορτογκαλία. (Και να που τελικά έχει σχέση με την Γαλατία - Γαλλία!)

Η άλλη εκδοχή είναι να έχει μπει ελληνικός δάκτυλος!

Πού;

Η παλιά Cale με τον καιρό παρήκμασε από τις επιδρομές των Μαυριτανών και όταν πια απελευθερώθηκε, το 1035 μ.Χ., ονομάστηκε Vila Nova de Gaia. Νέα πόλη της Γκάια, όπου Γκάια είναι η Γαία, η αρχαία ελληνική θεότητα.

Κι έτσι, η διπλή πόλη της Πόρτο Κάλε και της Βίλα Νόβα ντε Γκάια έγιναν Πόρτο και Γκάια, Πορτογκάια!

Ααα, κι ο αστερίσκος που λέγαμε:

Αν και πλέον υπάρχουν κι αλλού πορτοκαλιές που κάνουν πορτοκάλια, η Πορτογ(κ)αλία είναι η πρώτη χώρα που εισήγαγε πορτοκάλια από την Ασία.

Οι Ιταλοί τα ονόμασαν arancio di Portogallo, που στην ουσία σημαίνει πορτοκάλι Πορτογαλίας κι εμείς στην λαϊκή γλώσσα της λαϊκής, το απλοποιήσαμε από «Πάρτε κυρίες μου, ζουμερά πορτοκαλί πορτογαλικά πορτοκάλια!» σε πορτογκάλι -> πορτοκάλι!

Γιώργος Ζώτος

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Πρώτη δημοσίευση

Η ευθυμογραφική σειρά του Γιώργου Ζώτου Από πού κι ως πού; δημοσιεύτηκε στο koukidaki.gr κάθε Κυριακή από τις 13 Ιουλίου 2025. Ξεκινήστε από την αρχή.

Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε πίνακα Θανάση Λάλα [Εndurance of the heart, metal and plexi glass]