Από πού κι ως πού Σάμος;

Μια νησάρα σας έχω για σήμερα που δεν είναι από τα πρώτα ονόματα γι' αυτό και προς το παρόν παραμένει αυθεντική.

Σαμιώτισσα, Σαμιώτισσα,

πότε θα πας στη Σάμο;

Από πού κι ως πού Σάμος;

Σάμος σημαίνει «υψηλή» ή «ψηλό βουνό», ή «ύψωμα δίπλα στην ακτή» και περιγράφει πολύ καλά τη γεωμορφολογία του νησιού.

Φυσικά υπάρχει πάντα και η μυθολογική εκδοχή κατά την οποία ο κύριος Σάμος, γιος του κύριου Αγκαίου, ήταν ο πρώτος οικιστής του νησιού.

Ας προχωρήσουμε όμως και στα ενδότερα.

Από πού κι ως πού Πυθαγόρειο;

Δεν είναι τυχαίο ότι το Πυθαγόρειο ήταν η αρχαία πρωτεύουσα της Σάμου και το λιμάνι είναι το αρχαιότερο τεχνητό λιμάνι της Μεσογείου!

Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι εκεί βρίσκεται το Ευπαλίνιο όρυγμα, ένα από τα σημαντικότερα έργα στην ιστορία της μηχανικής!

Οι Ιταλοί το ονομάσανε Dogana (Ντογκάνα σημαίνει τελωνείο και δαγκάνα σημαίνει εφορία, όλοι το ξέρουν αυτό).

Με τον καιρό το Ντογκάνα έγινε Τηγάνα => Τηγάνι...

Επιτρέπεται τώρα τέτοια κατάντια; Από τον Ευπαλίνο στην τηγάνα;

Όχι βέβαια, δεν επιτρέπεται!

Κι έτσι, το 1955 οι κάτοικοι του Τηγανιού, οι Τηγανίτες δηλαδή, αντάλλαξαν το τηγάνι με το Πυθαγόρειο θεώρημα.

Έτσι η πόλη πήρε το όνομα του Πυθαγόρα και τώρα πια στους Πυθαγορίτες, πρώην Τηγανίτες, αντανακλώνται η μόρφωση και οι ρίζες του μεγάλου μαθηματικού.

Ωστόσο οι φήμες λένε ότι οι Πυθαγόριοι - Πυθαγορίτες, φέρονται ολίγον υπεροπτικά...

Σε καλωσορίζουνε με κουβέντες όπως: «Είμαστε τα σπασικλάκια του Αιγαίου!», ενώ το παίζουν εξυπνάκηδες στους τουρίστες: «Αν θες να πας στο Καρλόβασι πάρε την υποτείνουσα!».

Ας πάρουμε λοιπόν την υποτείνουσα για να βρεθούμε στο Καρλόβασι...

Από πού κι ως πού Καρλόβασι;

Μια φορά κι έναν καιρό, το μακρινό 1550 ήταν ένα Καρλόβασι πάνω στο βουνό που το έλεγαν και Πανοχώρι, μετά έφτιαξαν κάτι καλύβια στο καμπίσιο Καρλόβασι που το έλεγαν και Μεσοχώρι κι έπειτα ήρθε και το Καρλόβασι, το θαλασσινό, που το είπαν Νεοχώρι.

Και κάποια στιγμή όλα αυτά τα πάνω, κάτω, μέσο, παλιά και νέα Καρλοβάσια ενωθήκανε και έκαναν το Νέο Καρλόβασι που υπάρχει μέχρι τις μέρες μας.

Από πού όμως πήρε αυτό το υπέροχο, εξωτικό και συνάμα μυστηριώδες όνομα;

Εκδοχή 1η, η τούρκικη:

Από το τούρκικο karlı ovası που σημαίνει... χιονισμένη πεδιάδα. Ότι κάποιος Τούρκος έφτασε στη Σάμο, είδε την πεδιάδα, ούτε καν το βουνό, μέσα στα χιόνια λες και είχε πατήσει Γροιλανδία ξερωγώ και τη βάφτισε έτσι...

Εκδοχή 2η, η τούρκικη αλλιώς:

Άλλος Τούρκος, πιο ανοιχτομάτης, είδε έναν ποταμό που τον έλεγαν Καρκλίκ στην πεδιάδα (το ovası σταθερή αξία) κι έχουμε Καρκλικόβασι... Car-click-of-a-sea! (Βρε μπας κι ήταν κανένας Εγγλέζος κάγκουρας που του έκανε κλικ κανένα αυτοκίνητο; Λέτε να ανακαλύψαμε την αγγλική εκδοχή;)

Εκδοχή 3η, η ελληνική:

Εδώ έχουμε τους Ικαριώτες που αποβιβάστηκαν στη Σάμο. Κι εδώ θέλει μεγάλη φαντασία και μακρύ γλωσσολογικό ταξίδι για να φτάσεις από τους Ικαριώτες => Καριώτες => Καριόβα => Καριόλ... (ντροπή και μόνο που το σκεφτήκατε) => Καρλόβα!

Εκδοχή 4η, η βολική:

Ένας λεβέντης, ο Καρλόβας με τ' όνομα, αγνώστων λοιπών στοιχείων, έδωσε το όνομά του στο χωριό.

Εκδοχή 5η, η Από πού κι ως πού:

Από το νησί σίγουρα θα πέρασαν και κάποιοι Κάρολοι μιας και το κατέκτησαν και Γενοβέζοι και Ενετοί. Ίσως κάποιος Κάρλο να είχε τη βάση του εκεί και να έκανε εξορμήσεις για τις σταυροφορίες. Ίσως αυτός ο Κάρλο απλώς να ήταν ταυτόχρονα και φύλακας μιας και στα τούρκικα «vası» είναι ο κηδεμόνας/φύλακας.

Τρεχούμενα νερά, αιωνόβια πλατάνια, γραφικά, πέτρινα αρχοντικά και επιβλητικά, νεοκλασικά κτήρια –που δυστυχώς πολλά έπαθαν μεγάλες ζημιές από τον σεισμό του 2020– δημιουργούν μια γοητευτική κωμόπολη που μαγεύει τον επισκέπτη από την πρώτη στιγμή.

Από πού κι ως πού Μαραθόκαμπος Σάμου;

Στην Ελλάδα της γκουρμεδιάς και των εκπομπών μαγειρικής με τόσους σούπερ-γκράντε-αρχιμάστερ- σεφ απορώ πως επιτρέπεται ακόμα η λέξη μάραθος που, στο κάτω κάτω, προέρχεται από το απαισιόδοξο ρήμα «μαραίνω» αντί για το ιταλοφερμένο, ντελικάτο και σκαμπρόζικο φινόκιο!

Από την άλλη το Φινοκιόκαμπος είναι λίγο γλωσσοδέτης· εν μέρει τους δικαιολογώ τους Μαραθοκαμπίτες.

Οι φήμες λένε ότι με την κατάληψη της Πελοποννήσου από τους Τούρκους ήρθαν πρόσφυγες από το Μαραθονήσι, το νησάκι απέναντι από το Γύθειο και κόλλησαν στο όνομα του κάμπου τον μάραθο.

Λες και δεν έχει η Σάμος μάραθο, έπρεπε να κάνουν και εισαγωγή.

Στα μέσα του 16ου αιώνα οι πρώτοι που έφτασαν στην περιοχή ήταν Χιοσάμιοι (Χιώτες με καταγωγή από Σάμο) με ηγέτη κάποιον Λουκά που ίδρυσε τα Λουκέικα. Στην αρχή ο Λουκάς έφτιαξε τον οικισμό στην παραλία, δεν είχε υπολογίσει όμως τους πειρατές που εκείνη την εποχή δεν αστειεύονταν.

Κι έτσι, μερικά χρόνια αργότερα αναγκάστηκαν να ανεβούν στην πλαγιά του βουνού Φτεριάς, στο χωριό, που πήρε το όνομά του από τον κάμπο, που πήρε το όνομά του από τον μάραθο, που αφθονούσε στον κάμπο!

Στον κόλπο του Μαραθόκαμπου έμεινε μονάχα η Σπηλιά (σημερινός Όρμος) στην οποία ναυπηγούνταν τα πολύ γερά πλοία που έσκιζαν τις θάλασσες.

Από εκεί πάνω δεν τους ξέφευγε τίποτα!

Η θέα έφτανε το μισό Αιγαίο μέχρι Πάτμο, Φούρνους, Λέρο και βάλε!

Κι έτσι στο ντέρμπι της εποχής οι πειρατές γινόντουσαν αντιληπτοί από χιλιόμετρα (Μαραθοκαμπιακός - Α.Ο. Πειρατών 1-0 με γκολ από τα αποδυτήρια) κι αφού ανέβαιναν σκασμένοι την ανηφοριά (2-0 με καθαρό πέναλτι) έπεφταν μέσα στο χωριό με τα στενά, λαβυρινθώδη σοκάκια, εκεί που οι ντόπιοι έπαιζαν στο δικό τους γήπεδο.

Όπως καταλαβαίνετε οι πειρατές έχαναν 3-0 στο ημίχρονο.

Το χωριό διατηρεί αναλλοίωτη για πολλούς αιώνες την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική με εξαιρετικά νεοκλασικά κτήρια, όπως το υπέροχο δημοτικό σχολείο από το 1920, στενά καλντερίμια, γραφικές καμάρες, περίτεχνες βρύσες, πέτρινα πλυσταριά και ιστορικές εκκλησίες.

Αναλλοίωτη είναι και η μοναδική θέα του κάμπου με τις άπειρες ελιές αλλά και οι απέραντες παραλίες που πλέον κάνουν την περιοχή ανερχόμενο τουριστικό θέρετρο.

Μόνο οι πειρατές λείπουν πια...

Από πού κι ως πού Μυτιληνιοί Σάμου;

Καλά δεν θέλει και πολύ μυαλό για να καταλάβει κανείς πώς ονομάστηκε Μυτιληνιοί το ορεινό χωριό της Σάμου.

Μυαλό φαίνεται ότι είχαν οι Μυτιληνιοί που, μετά την ερήμωση της Σάμου εξαιτίας των πειρατών, ήρθαν στο νησί και ο Κιλίτς Αλί Πασάς (kılıç = σπαθί) τους άφησε να διαλέξουν μόνοι τους την περιοχή που θα έχτιζαν.

Κι αυτοί εδραιώθηκαν αμφιθεατρικά, ανάμεσα σε τρεις λόφους, ώστε να μην φαίνονται από τη θάλασσα και να αποφεύγονται τα κακά συναπαντήματα με τους πειρατές.

Έτσι ακριβώς δημιουργήθηκε το πρώτο αγροτικό κέντρο της Σάμου. Απλώθηκαν στην καταπράσινη κοιλάδα που πιάνει από το Πυθαγόρειο μέχρι το Κοκκάρι, βρήκαν άφθονο νερό και καλλιέργησαν κρασί, φρούτα, λαχανικά, καπνό, τα πάντα όλα.

Ίσως να καλλιέργησαν και μπόλικο κοκκάρι αφού...

Από πού κι ως πού Κοκκάρι Σάμου;

Ο Σάμιος λόγιος Επαμεινώνδας Σταματιάδης είναι βέβαιος ότι το επίνειο των Μυτιληνιών ονομάστηκε έτσι επειδή βγάζει εκείνα τα μικρά κρεμμύδια που παράγονται από κόκκους, (κοκκάρι = μικρός κόκκος) σε αντίθεση με το κρεμμύδι που παράγεται από το κοκκάρι, δηλαδή τον βολβό.

Ο λαογράφος Νίκος Δημητρίου ισχυρίζεται ότι ιδρυτής του, στις αρχές του 19ου αιώνα, ονομαζόταν Κοκκάρης (ή μήπως Κόκκας;).

Εδώ το θέμα μας δεν είναι αν το χωριό παράγει κοκκάρια για στιφάδο την στιγμή που έχει απίστευτες παραλιάρες, μάλιστα η μία είναι διπλή, έχει βλάστηση που φτάνει μέχρι τη θάλασσα, έχει παραδοσιακά πολύχρωμα σπίτια και στενά σοκάκια, έχει μοντέρνα μπιτσόμπαρα αλλά και αυθεντικά ταβερνάκια πάνω στο κύμα και φυσικά έχει αρχίσει και γεμίζει από ένα σωρό τουριστικά μαγαζιά που ξεφυτρώνουν παντού.

Το Κοκκάρι διεκδικεί τον τίτλο της πιο τουριστικής, της πιο ροκ και της πιο τρέντι πλευράς αυτού του αδιανόητου νησιού που ονομάζεται Σάμος.

Αυτά για σήμερα, μια μεγάλη, σαμιώτικη, πολύχρωμη, κυριακάτικη καλημέρα!

Γιώργος Ζώτος

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Πρώτη δημοσίευση

Η ευθυμογραφική σειρά του Γιώργου Ζώτου Από πού κι ως πού; δημοσιεύτηκε στο koukidaki.gr κάθε Κυριακή από τις 13 Ιουλίου 2025. Ξεκινήστε από την αρχή.

Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε πίνακα Θανάση Λάλα [Εndurance of the heart, metal and plexi glass]