Προς τα τέλη της δεκαετίας του 1970, ο αδελφός ενός φίλου μου, που σπούδαζε στην Αγγλία, είχε φέρει ένα LP του Paco de Luci. Ο κιθαρίστας μας ήταν άγνωστος και το LP είχε τίτλο Almoraima. Αυτός ο, διάρκειας τριάντα οκτώ περίπου λεπτών, δίσκος βινυλίου με έκανε να αναθεωρήσω ριζικά τις απόψεις μου για τους κιθαρωδούς.
Οι μέχρι τότε ήρωές μου της ροκ μουσικής έχασαν κάπως την αίγλη τους· οι περισσότεροι τουλάχιστον.
Ο κιθαρίστας και συνθέτης Francisco Gustavo Sánchez Gómez (1947-2014), γνωστός ως Paco de Lucia, είχε γεννηθεί στην πόλη Algeciras της επαρχίας του Cadiz, στην Ανδαλουσία δηλαδή. Από τον Ισπανό κιθαρίστα πατέρα του κληρονόμησε το μουσικό χάρισμα και από την Πορτογαλίδα μητέρα του το καλλιτεχνικό όνομα που τον έκανε παγκόσμια γνωστό. Στον τόπο του, που βρίσκεται στα στενά του Γιβραλτάρ –ή τις στήλες του Ηρακλή– ανάμεσα στον Ατλαντικό και την Μεσόγειο, έχει αφιερώσει μία υπέροχη σύνθεσή του, την ρούμπα Entre dos aguas. Σ' αυτήν ο απειλητικός ωκεανός συναντά αρμονικά την ήρεμη θάλασσα. Ίσως για τον λόγο αυτό περιπλανήθηκε και ο ίδιος ανάμεσα στο φλαμένκο και άλλες μουσικές σχολές. Κατάφερε όμως να υφάνει κομψοτεχνήματα με την μαεστρία του θεού της θάλασσας στις καλές του.
Με την κιθάρα ασχολήθηκε από πολύ μικρός και άρχισε να παίζει επαγγελματικά από τα εφηβικά του χρόνια. Στην ηλικία των είκοσι ετών ήταν πλέον φημισμένος κιθαρίστας. Στα πρώτα του άλμπουμ, των οποίων ο τίτλος έχει για συνθετικό την λέξη «φλαμένκο», παίζει ντουέτο με άλλους βιρτουόζους κιθαρίστες του μουσικού ιδιώματος της Ανδαλουσίας. Έτσι τελειοποιούσε την τεχνική του και προετοιμαζόταν για τα μελλοντικά άλματα. Ένας από αυτούς ήταν ο Ricardo Modrego. Μαζί του, σε ηλικία δεκαοκτώ ετών, είχε ηχογραφήσει, μεταξύ άλλων, το άλμπουμ 12 Canciones de Garcia Lorca para Guitarra. Έτσι μάθαμε ότι ο Lorca ήταν και μουσικός. Ένας άλλος ήταν ο αδελφός του Ramón de Algeciras, με τον οποίο στη συνέχεια συνεργάστηκε για δεκαετίες τόσο σε ηχογραφήσεις όσο και σε συναυλίες.
Η συγκομιδή αυτής της περιόδου αποτελείται από δέκα περίπου άλμπουμ. Άλλα τόσα ηχογράφησε με τον περίφημο τραγουδιστή Camarón de la Isla. Η συνεργασία τους, που κράτησε δεκαπέντε χρόνια, έχει επαινεθεί από κοινό και κριτικούς γιατί έδωσε νέα πνοή στο φλαμένκο: nuevo flamenco το ονόμασαν. Από πολλούς ο ακρογωνιαίος λίθος της συνεργασίας τους θεωρείται το άλμπουμ Como el agua και το ομώνυμο κομμάτι είναι το πιο γνωστό τους. Πάλι με τα ύδατα έμπλεξε. Ο σπουδαίος κιθαρίστας του φλαμένκο Tomatito τους συνοδεύει σε συνθέσεις του αδελφού του Paco, Pepe de Lucia.
Είχε αρχίσει όμως να «ξεπορτίζει», να φλερτάρει με άλλα μουσικά ιδιώματα χωρίς ποτέ να απαρνηθεί τις ρίζες του. Στο άλμπουμ Fuente y caudal, στο οποίο περιλαμβάνεται και η σύνθεση Entre dos aguas, τις δύο κιθάρες συνοδεύουν μπάσο, κρουστά και πολλά παλαμάκια· θεμελιώδες ρυθμικό συστατικό του φλαμένκο.
Το πείραμα συνεχίστηκε και στο Almoraima, το επόμενο άλμπουμ στο οποίο έχουμε ήδη αναφερθεί. Στην ομώνυμη σύνθεση παίζει και το ανατολίτικο ούτι! Σ' αυτό περιλαμβάνεται και η γνωστότερη ίσως σύνθεσή του, η ρούμπα –και πάλι– Rio Ancho. Θα επανέλθουμε όμως στο κομμάτι αργότερα.
Η μεγάλη έκπληξη ήταν η συμμετοχή του στο θρυλικό Guitar Trio. Οι άλλοι δύο ήταν ο John McLaughlin και ο Al Di Meola. Πριν τον τελευταίο, μέλος ήταν για λίγο και ο Larry Coryell. Κιθαρίστες ολκής όλοι τους με σπουδαία καριέρα στο ενεργητικό τους. Έχουν παίξει διάφορα ήδη μουσικής, jazz, jazz rock, fusion jazz, world music και άλλα διάφορα. Ο δε McLaughlin μέχρι και ινδική μουσική με το σύνολο Shakti με το οποίο έχει ηχογραφήσει πολλά άλμπουμ. Αυτά όμως είναι άλλες ιστορίες.
Τρεις μουσικοί, οι οποίοι φαινομενικά δεν είχαν πολλά κοινά σημεία μεταξύ τους ούτε τις ίδιες ρίζες, μας καθήλωσαν με τα τρία άλμπουμ τους και μας μάγεψαν με τις δύο ζωντανές εμφανίσεις τους στο θέατρο του Λυκαβηττού. Δεν ήταν μόνο οι αδιαμφισβήτητες δεξιοτεχνίες τους αλλά και ο τρόπος που τις προξένευαν και τις πάντρευαν. Καθιστοί και ψύχραιμοι προκαλούσαν μουσικές θύελλες. Εμείς από κάτω παραδέρναμε μέσα στους αέρηδες και τα κύματα.
Ο Al Di Meola και ο Paco de Lucia είχαν ήδη συνεργαστεί στη σύνθεση του πρώτου Meriterrenean Sundance που περιλαμβάνεται στο άλμπουμ του Elegant Gypsy. Παίζοντας πια στο τρίο δημιούργησαν με την αλχημιστική φιλοσοφική λίθο τους, το χρυσάφι του Medierranean Sundance/Rio Ancho, που αποτελεί το σήμα κατατεθέν του τρίο. Τα δικά μου λόγια περιττεύουν, μία ακρόαση θα σας πείσει, αν και δεν θα είναι αρκετή.
Πρόσφατα κυκλοφόρησε και μία ζωντανή ηχογράφησή τους που θεωρούνταν χαμένη. Saturday night in San Francisco, την επόμενη νύχτα της έκρηξης του Friday night in San Francisco.
Μερικοί από μας είχαμε την ευτυχία να παρακολουθήσουμε τους τρεις μουσικούς στην Αθήνα (Ηρώδειο, Λυκαβηττός, Μέγαρο Μουσικής, Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας) και με διαφορετικά μουσικά σχήματα. Τον δε Al Di Meola έχουμε ακούσει και στο άλμπουμ Latin του Γιώργου Νταλάρα.
Μιας και λέμε για ζωντανές εμφανίσεις, θυμήθηκα ότι ο Paco είναι ο καλλιτέχνης που έχω απολαύσει, με τα διάφορα σχήματά του, στη σκηνή τις περισσότερες φορές· πέντε για την ακρίβεια. Ακόμα τον θυμάμαι καθισμένο σταυροπόδι και σχεδόν ακίνητο να παίζει αυτά τα ασύλληπτα πράματα αλλά και να σιωπά. Μόνο τα άνω άκρα φαινότανε να συμμετέχουν.
Παράλληλα! Είχε δημιουργήσει το Paco de Lucia Sextet. Μαζί με τ' αδέλφια του Ramón de Algeciras και Pepe de Lucia συμμετείχαν μουσικοί που έπαιζαν φλάουτο, σαξόφωνο, μπάσο και cajón, Το τελευταίο είναι κρουστό προερχόμενο από το Περού και το εισήγαγε στο φλαμένκο το σεστέτο. Στη συνέχεια έγινε διάσημο.
Στις ζωντανές εμφανίσεις τους εμφανιζόταν καμιά φορά κι ένας χορευτής φλαμένκο· για να μην ξεχνάμε και τις ρίζες. Σ' αυτές φυτρώνει ο κορμός της μουσικής του σεστέτου. Τα κλαριά όμως και τα φύλλα τα κυματίζει αεράκι από πολλές μουσικές κατευθύνσεις.
Για του λόγου το αληθές αρκεί –αν και δεν φτάνει– ν' ακούσουμε το δωδεκάλεπτο Alta Mar από το ανεπανάληπτο άλμπουμ One summer night. Οι τυχεροί είχαμε ζήσει μία παρόμοια καλοκαιρινή νύχτα και στο Ηρώδειο αρκετά χρόνια αργότερα. Έχουν ηχογραφήσει τρία άλμπουμ κι αν προσθέσουμε το Zyryab, στο οποίο παίζουν κι άλλοι μουσικοί όπως ο Chick Corea, τέσσερα. Όσα και το τρίο δηλαδή. Είναι πάντως κρίμα που η εμβληματική μορφή του Paco επισκιάζει, εκτός από τ' αδέλφια του, και τους άλλους εξαιρετικούς μουσικούς του σχήματος. Αναρωτιέμαι πώς θα ακουγόταν το Alta Mar χωρίς το σαξόφωνο του Jorge Pardo στο καταιγιστικό δεύτερο μέρος του κομματιού.
Όπως, όμως έχουμε ήδη κατανοήσει, μουσικά ήταν πολύ άστατος. Καταπιάστηκε, με τον ακαταμάχητο τρόπο του, και με την κλασική μουσική της πατρίδας του. Πρώτα με τον Manuel de Falla, το 1978, στο άλμπουμ Paco de Lucia interpreta a Manuel de Falla. Σ' αυτό συμμετείχαν και μερικοί από τους μουσικούς οι οποίοι, στη συνέχεια θα αποτελούσαν το σεστέτο.
Δεκατρία χρόνια αργότερα είχε έρθει η σειρά των Joaquin Rodrigo και Isaac Albeniz με το Concierto de Aranjuez του πρώτου και τρία μέρη από την σουίτα Iberia σε μεταγραφή για τρεις κιθάρες του δεύτερου. Στο άλμπουμ αυτό έχουμε αναφερθεί σε πρόσφατο σχετικό άρθρο. Έχουμε επίσης ακούσει την Iberia, με τους ίδιους κιθαρίστες του άλμπουμ στον Λυκαβηττό.
Ο Paco de Lucia έχει στο ενεργητικό του αμέτρητες ηχογραφήσεις, όχι πάντα στο ίδιο μήκος κύματος μεταξύ τους. Έτσι για την ιστορία αναφέρω ότι μόνο το 1981 είχε ηχογραφήσει τρία άλμπουμ με μουσικά σχήματα που έπαιζαν μουσική προερχόμενη από διαφορετικές σχολές ή αισθητικές. Solo quiero caminar (με το σεστέτο), Friday night in San Francisco (με το τρίο), Castro Marin (προσωπικό αλλά με καλεσμένους όπως ο John McLaughlin και ο Larry Coryell). Απορώ πώς και δεν μπερδευότανε!
Μια ζωή την πέρασε στο πάλκο, λοιπόν, αλλά και για λίγο στην οθόνη του σινεμά. Στην ταινία του Carlos Saura Carmen υποδύεται τον Paco· όντως περίεργη «σύμπτωση»! Παίζει βέβαια και κιθάρα. Ανεξάρτητα όμως από την «σύμπτωση» αυτή είναι μία ταινία που αξίζει να την δει κανείς. Άλλο πράμα από την όπερα του Georges Bizet ή το ομώνυμο μπαλέτο. Την παράσταση του κλέβει πάντως η Laura Del Sol· καιρός ήτανε!
Μετά από τις τόσες περιπλανήσεις επέστρεψε στις ρίζες με το τελευταίο άλμπουμ του Canción Andaluza, που κυκλοφόρησε λίγο μετά τον θάνατό του. Αποδίδει λαϊκά τραγούδια της Ανδαλουσίας ως φόρο τιμής στη μουσική της πατρίδας του. Δεν ήξερε βέβαια ότι θα ήταν ο έσχατος.
Ο Paco de Lucia ήθελε –σύμφωνα με την ομώνυμη σύνθεσή του– να περπατάει μόνος. Δεν τα κατάφερε όμως. Τον συνόδευσαν, κατά καιρούς, δεκάδες μουσικοί και τον απολαμβάνουν εκατομμύρια ακροατές. Ανάμεσα σ' αυτούς κι εμείς.
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
Σημείωση: Concierto de Aranjuez (Ιούλιος 2026)
