Στη δίνη του 1922, που στιγμάτισε μια για πάντα τη Σμύρνη, ανθίζει δειλά δειλά ένας έρωτας. Το έδαφος δεν είναι πρόσφορο, μα ο έρωτας δεν στέκει σε λεπτομέρειες. Άπαξ και φυτεύτηκε στις καρδιές νέων, φυτρώνει, θεριεύει και κατακλύζει κάθε τους κύτταρο.
Αυτό συνέβη και στους ήρωες της σημερινής μας ιστορίας. Ο έρωτας τους σημάδεψε και παρά τον συρφετό του πολέμου μα και των γεγονότων που τον ακολούθησαν, εκείνος ακάθεκτος τριβέλιζε τις καρδιές τους και ενάντια στις πράξεις τους έκανε συνεχώς αισθητή την παρουσία του.
Πριν σας διηγηθώ την ιστορία θα ήθελα να επισημάνω πως το βιβλίο είναι μεστό σε ιστορικά γεγονότα. Πολλά ιστορικά γεγονότα επωάζουν στις σελίδες του, αναμοχλεύονται με τα πρόσωπα και κρατώντας γερά τη σκυτάλη, οδηγούν τις ζωές τους.
Η Φιλίτσα ή Φιλή, στα 21 της θα γίνει διερμηνέας και νοσοκόμα, προσφέροντας απλόχερα τη βοήθειά της σε όσους την έχουν ανάγκη. Είναι δοτική, συναισθηματική, μορφωμένη με έφεση στα μαθηματικά και τη λογοτεχνία, γράφει ποίηση και αβίαστα γίνεται μια «μαμά» για τα ορφανά του πολέμου. Ανήκει σε μια φιλοπατρική οικογένεια της Σμύρνης και επιλέγει, χωρίς δεύτερες σκέψεις, να συνδράμει τον Έιζα Τζένινγκς. Είναι ένας Αμερικάνος ιεραπόστολος, ταπεινός και πρωτεργάτης του εθελοντισμού. Προσφέρει σε όλους, έρχεται ενάντια πολλές φορές στον κατακτητή, μα συνεχίζει να προσφέρει. Η Φιλή πλάι στον Έιζα ζει τη ζοφερή πραγματικότητα του πολέμου, έρχεται αντιμέτωπη με τον θάνατο και την καταστροφή, μα σφίγγει τα δόντια, ανοίγει την αγκαλιά της και αφιερώνεται στο όραμά του μέντορά της να σώσουν όσους περισσότερους κατατρεγμένους μπορούν.
Στον αντίποδα της ιστορίας, βρίσκεται ο Νικόλας. Είναι ένας ψηλός νέος με καστανά μάτια. Είναι έξυπνος, άδολος και συνάμα τολμηρός. Είναι στρατιώτης, μεταβαίνει στη Σμύρνη για να υπερασπιστεί τους εκεί Έλληνες, έχει όνειρα για την πατρίδα του και πολεμάει για τα ιδανικά του.
Η Φιλή και ο Νικόλας θα συναντηθούν κάτω από αντίξοες συνθήκες, μα προείπα πως ο έρωτας δεν έχει τέτοιου είδους φραγμούς. Οι δυο τους θα ερωτευτούν, θα δειλιάσουν, θα πονέσουν, θα χαθούν, θα αλλάξουν ρότα στη ζωή τους, μα πάντα μέσα τους κάτι θα σιγοκαίει.
Πού να στρέψει κανείς το βλέμμα του και να μην πονέσει;
Την αυλαία θα ανοίξει ένα νεογέννητο και μικροσκοπικό κοριτσάκι το οποίο βλέπει μπροστά του τη λαίλαπα του πολέμου, τις στάχτες και τα αποκαΐδια, ένα σκουλαρίκι σκαλωμένο σε αμπέχονο, η συνεργασία της Φιλής με τον ιεραπόστολο και η άτακτη φυγή της πρωταγωνίστριας προς την Ελλάδα και το φιλόξενο σπίτι της θείας της.
Στο βιβλίο ανθίζει η αλληλογραφία. Γράμματα θα ανταλλάσσονται μεταξύ της Φιλής και του Έιζα, μεταξύ της Φιλής και του Νικόλα και όχι μόνο. Αυτή η ανταλλαγή θα λειτουργεί σαν βάλσαμο στις ψυχές τους, θα συνοδεύεται με συναισθηματικό φορτίο, με πληροφορίες αλλά και γεγονότα τα οποία θα αφήνουν αιχμές για τις ζωές τους αλλά και για την ιστορία της εποχής.
Θα διαβάσουμε για μια αδιανόητη απόφαση παρασυρόμενη από τα κοινωνικά κατάλοιπα, για μια ακόμα απόφαση ανάγκης με γνώμονα την αρρώστια, για την κομβικής σημασίας γνωριμία με τον Νίκο Καζαντζάκη, για την κλοπή 13 ημερών, αλλά και για τη μαντάμ Ζαν και τη στενόχωρη αποκάλυψή της.
Ο καιρός περνάει, οι πολιτικές εξελίξεις τρέχουν, οι νέοι της ιστορίας μας απομακρύνονται, νέα πρόσωπα εισβάλλουν στις ζωές τους και η μοίρα ακολουθεί τον δικό της δρόμο ενόσω δεν έχει πει την τελευταία της λέξη. Ακόμα κλώθει και περιπλέκει το μέλλον τους, ακόμα μπερδεύεται στα πόδια τους, ακόμα κρατά δέσμιες τις καρδιές τους.
Ο Μανώλης θα προσφέρει ελπίδα στον Νικόλα με μια στροφή από το ποίημα Κατάδυση. Μια ένωση ξέχειλη ένταση θα προσφέρει τη θέση της στο απόλυτο κενό. Η θεία Ρίκα θα ανοίξει την αγκαλιά της και το σπίτι της στο Φάληρο για τις δυο αδερφές και τη συνοδεία τους. Η έντονη πολιτική κατάσταση δεν θα αφήσει κανέναν ανεπηρέαστο και ένας περίπατος στην παραλία, θα αλλάξει προς στιγμή το πρόσημο της ιστορίας.
Ο έρωτας δεν είναι ούτε βάσανο ούτε παράδεισος, είναι φυσική ανάγκη...
Πολλά πραγματεύεται τούτο το βιβλίο. Το δράμα της προσφυγιάς και τον θάνατο. Γάμους, εγκυμοσύνες και μανάδες χωρίς παιδιά. Το γαλλικό Μανιφέστο του σουρεαλισμού, τη μικρή Αθανασία που φωτίζει τις ζωές τους μια πιότερο εκείνη της Ζωής, μια χριστουγεννιάτικη γιορτή που θα αγαλλιάσει τις καρδιές των ηρώων, αλλά και μια αποβίβαση σε πλοίο η οποία σκορπά θλίψη... θα παραχωρήσουν τη σκυτάλη στους τίτλους τέλους, με την ελπίδα να γραφτούν με φωτεινά γράμματα.
Επέλεξα να μην αναφερθώ σε περισσότερα πρόσωπα, πλην εκείνων που για τους δικούς μου λόγους κέντρισαν το ενδιαφέρον μου. Η φίλη Ευτέρπη, η Μαρίνα, ο Μιλτιάδης, η Αριάδνη, ο Αριστοτέλης, η Μαρία, η Ελένη και κάποιοι ακόμα κρατούν στα χέρια τους κομμάτια από το παζλ της ιστορίας και δίνουν το δικό τους στίγμα στις εξελίξεις.
Από τα βιβλία που διαβάζω, επιλέγω μια φράση που μου κίνησε το ενδιαφέρον για να την μοιραστώ μαζί σας. Από το βιβλίο των Δενδρινού Άννας και Καΐρη Μάρκου, ένα σύντομο βιογραφικό των οποίων θα βρείτε στο τέλος του άρθρου, επέλεξα την παρακάτω:
Μη φοβάσαι τις δίνες των συναισθημάτων σου. Κάποτε η καρδιά οδηγεί πιο σωστά από τη λογική.
Λίγο πριν πέσει η αυλαία, μια μυστηριώδης βαλίτσα και ένα χρυσαφικό κλείνουν τον κύκλο της Φιλής και του Νικόλα, εναποθέτουν φόρο τιμής και αφήνουν τις ψυχές τους να ηρεμήσουν, να καταλαγιάσουν και να περάσουν στην αιωνιότητα.
Έχοντας πια κλείσει το βιβλίο, έχοντας μελετήσει από πολλές πλευρές την ξέχειλη ιστορικών γεγονότων ιστορία, θα σταθώ στα μοτίβα των πολυσχιδών χαρακτήρων των ηρώων. Κάποιοι με πείσμα και δυναμισμό, άλλοι με φόβο και τα κοινωνικά «πρέπει», σαν κρίματα στον λαιμό τους, λοξοδρόμησαν, δείλιασαν μα και τόλμησαν. Κέρδισαν; Έχασαν; Θα ρωτήσει κάποιος και θα απαντήσω πως το κέρδος τους ήταν σε στιγμές, σε μνήμες, σε πόνο και σε αναμνήσεις.
Η Φιλή έχασε πολλά, όμως πάλεψε και κέρδισε. Ο Νικόλας έχασε κι εκείνος πολλά με κάποια απώλεια να του βαραίνει τη συνείδηση, έζησε με ένταση και πάθος και κέρδισε εξίσου. Τώρα πια, οι επόμενες γενιές τους κοιτάζοντας πίσω θα μνημονεύουν το θάρρος τους, τον πόνο τους, μα και τον έρωτά τους.
Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Έξη.
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
Το οπισθόφυλλο του βιβλίου αναφέρει:
Μάιος 1919. Ο ελληνικός στρατός αποβιβάζεται στη Σμύρνη. Οι Έλληνες συρρέουν στην προκυμαία για να υποδεχθούν τους ελευθερωτές τους. Ανάμεσά τους και η Φιλίτσα, μια νεαρή Σμυρνιά, γεμάτη όνειρα και ελπίδες. Αλλά και ο Νικόλας, ένας Έλληνας στρατιώτης που για πρώτη φορά, γεμάτος συγκίνηση, πατάει το πόδι του στα μικρασιατικά παράλια. Αυτό το πρώτο αντάμωμα θα αποδειχθεί καθοριστικό.Σεπτέμβριος 1922. Το τέλος της Πόλης φαινόταν αναπόφευκτο. Ο τακτικός στρατός του Κεμάλ και τα άτακτα σώματα των Τσετών είχαν ξεκινήσει την εισβολή. Το άσβεστο μίσος των τελευταίων χρόνων εξαφάνισε κάθε ηθικό φραγμό, αφάνισε κάθε ανθρώπινη αρετή.Ποια είναι η θέση της Φιλής και του Νικόλα μέσα σε αυτόν τον ταραγμένο κόσμο; Πώς ο κύκλος των γεγονότων κλείνει δεκαετίες αργότερα μέσα από ένα ταξίδι;Από τον Έιζα Τζένινγκς τον Αμερικανό ιεραπόστολο, που με την επιμονή του και τις παράτολμες αποφάσεις του σώζει εκατοντάδες χιλιάδες ζωές Ελλήνων της Μικράς Ασίας, μέχρι τον Νίκο Καζαντζάκη, τον Κώστα Καρυωτάκη και τη Μαρία Πολυδούρη, αλλά και πολιτικούς όπως τον Ελευθέριο Βενιζέλο, οι εθνικές τραγωδίες, οι κοινωνικές αναταραχές ο κόσμος του περιθωρίου διαπλέκονται με τις προσωπικές ιστορίες των ηρώων, με τον έρωτα, τα πάθη, τις διαψεύσεις, τις προδοσίες.Μήπως τελικά εκείνο που μένει είναι ο χρόνος του έρωτα, εκείνος που κερδήθηκε με θυσίες;
Η Άννα Δενδρινού και ο Μάρκος Καΐρης αποτελούν ένα ζευγάρι της πραγματικής αλλά και της συγγραφικής ζωής. Έχοντας ως βάση τους την Αθήνα, μοιράζουν τον χρόνο τους μεταξύ διαφορετικών χωρών, γλωσσών και εποχών. Έχουν συγγράψει μυθιστορήματα, φιλοσοφικές πραγματείες, ιστορικές μελέτες, με αυτά και άλλα ονόματα. Το βιβλίο Σμύρνη 1922: Ο χρόνος του έρωτα βασίζεται σε μια πραγματική ιστορία που με ένα μαγικό τρόπο στοίχειωσε τη ζωή τους.
