Πλάσματα λατρείας
Ο παγκόσμιος κύκλος των ιερών ζώων
Η κατανόηση της ζωολατρίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα
Μέρος 5ο [συνέχεια από το προηγούμενο]
Ας σημειωθεί, αν και ήδη έχουμε κάνει μία νύξη γι' αυτό, ότι στην αρχαία Αίγυπτο λατρευόταν από τους προϊστορικούς ακόμa χρόνους και η Τα-Ουρτ, ένα υπερμέγεθες τέρας σε κατάσταση εγκυμοσύνης, ορθωμένη στα πίσω πόδια της. Απεικονίζεται ως ιπποπόταμος με ράχη κροκόδειλου, πόδια λιονταριού και ανθρώπινα χέρια. Είναι η προστάτρια των ετοιμόγεννων γυναικών και των μητέρων που θηλάζουν, αν και η πλευρά της τρομερής μητέρας είναι αρκετά φανερή. Αργότερα, ως Χεσαμούτ, συσχετιζόταν με τον αστερισμό της Άρκτου, της οποίας τα μητρικά χαρακτηριστικά είναι πολύ γνωστά.
Άλλο ένα τέρας της Αιγύπτου, το οποίο σχετίζεται με τη Μεγάλη Μητέρα, είναι η Αμούτ ή Αμάμ ή Αμ-μίτ. Δίπλα στη ζυγαριά που ζυγίζει τις καρδιές στην Κρίση των Νεκρών κάθεται το τέρας αυτό και καταβροχθίζει τους νεκρούς. Όσοι νεκροί δεν περνούν τη δοκιμασία, καταβροχθίζονται από αυτό το «θηλυκό τέρας» και εξαφανίζονται για πάντα. Αυτή που καταβροχθίζει τους νεκρούς είναι η τρομερή Μητέρα του θανάτου και του κάτω κόσμου, αν και όχι στη λαμπρή της αρχική μορφή. Το τέρας αυτό έχει ένα πολύ περίεργο σχήμα: Το μπροστινό του μέρος είναι κροκόδειλος, το πίσω ιπποπόταμος και το μεσαίο λιοντάρι.
Στην Αίγυπτο, η θεϊκή καταγωγή του βασιλιά φαίνεται να προέρχεται από μια πανάρχαια λατρεία σε τοτεμικό πλαίσιο, όπου το τοτέμ πιθανότατα εκπροσωπούσε τον μυστικό γενάρχη, ο οποίος γονιμοποιεί μυστικά τις γυναίκες και τα θηλυκά ζώα της φυλής. Ο Ηρόδοτος αφηγείται ότι στον νομό της Μένδης λατρευόταν ο τράγος και οι γυναίκες συνευρίσκονταν δημοσίως μαζί του.
Ανάλογα φαινόμενα αναφέρει ο Στράβων στην Ερμούπολη, την Λυκόπολη και τη Μένδη και ο Απουλήιος στο έργο του Μεταμορφώσεις αναφέρει στη Ρώμη, όπου η αρχόντισσα Παολίνα περιμένει μέσα στον ναό τον θεό Άνουβι. Η βασίλισσα Χατσεψούτ για να αποδείξει τη θεϊκή της καταγωγή ζωγράφισε στον ναό του Νταρ-ελ-Μπαχρί τη σαρκική ένωση της μητέρας της με τον κριοκέφαλο θεό Άμμωνα. Η υπόθεση αυτή εξηγεί ίσως το ζωομορφισμό των αιγυπτιακών θεοτήτων, οι οποίες πρέπει σε παλαιότερη εποχή να ήταν τοτεμικά εμβλήματα διαφόρων νομών της χώρας. Μετά την πολιτική ενοποίηση, αρχές της 2ης χιλιετίας, επικράτησε το σύμβολο του ιέρακος, το οποίο έγινε το εθνικό σύμβολο της Αιγύπτου, έμβλημα αρχικά του θεού Ώρου και αργότερα του ηλιακού θεού Ρα.
Η λατρεία του τοτεμικού ζώου-γενάρχη, η τελετουργική του θυσία και το μεταληπτικό γεύμα μαζί με την προσδοκία της αναγέννησης-επιστροφής του συνιστούν ένα πρόπλασμα λαϊκής θρησκευτικότητας, που ακολουθεί τον γνωστό μας τύπο των «πασχουσών θεοτήτων» της ανατολικής Μεσογείου, όπως ο Άδωνις στη Συρία και ο Διόνυσος στην Ελλάδα, που αποκρυσταλλώθηκε τελικά στο πρόσωπο του Όσιρι. Στους αυτοκρατορικούς χρόνους το έθιμο της θυσίας συνεχιζόταν με συμβολικό τρόπο και σε ορισμένες γιορτές ο ίδιος ο φαραώ έπαιζε θεατρικά τα πάθη του Όσιρι.
Όταν σε παλαιότερες εποχές ένα μέλος της φυλής πέθαινε, η ψυχή του ενωνόταν με το ιερό τοτέμ, κι εδώ έχει την πηγή της η μεταγενέστερη δοξασία, ότι το κα (είδος ψυχής) μετά τον θάνατο μεταβαίνει προς συνάντηση του Όσιρι, στην οποία βασίζεται όλη η αναπτυγμένη νεκρική φιλολογία.
Παρατηρούμε, λοιπόν, ότι οι κεντρικές δοξασίες της αιγυπτιακής θρησκείας διασυνδέονται μέσω του αρχαϊκού τύπου λατρείας, τον οποίο, ελλείψει άλλης ορολογίας, ονόμασαν «τοτεμικό». Αναμφίβολα, σύμφωνα με τον Alex Krappe, η πληθώρα των θεοτήτων με κεφάλι ζώου στην Αίγυπτο έχει τοτεμική βάση, αλλά ο τοτεμισμός δεν ήταν η μοναδική πηγή αυτού του φαινομένου. Το γεγονός, για να αναφέρουμε μόνο μια εξαίρεση, ότι παριστούν τον θεό της γης Γκεμπ με τη μορφή χήνας, οφείλεται στη σύγχυση της ιερογλυφικής παράστασής του, με τον ίδιο το θεό. Αν, εξάλλου, οι ηλιακοί θεοί Ρα και Ώρος είναι γεράκια, αυτό δεν έχει καμιά σχέση με τον τοτεμισμό, δεδομένου ότι στις περισσότερες μυθολογίες ήταν διάχυτη η πίστη ότι ο ήλιος ήταν ένα τεράστιο πουλί το οποίο πετούσε στον ουρανό.
Τέλος, μεγάλο ρόλο έπαιξε η αναλογία, ισχυρή τόσο στη μυθολογία όσο και στη γραμματική. Είναι βέβαιο, επίσης, ότι η ταύτιση ενός θεού μιας ορισμένης φυλής με τον θεό μιας άλλης, οδήγησε –εάν ο ένας από τους δύο θεούς ήταν θηριόμορφος– σε συσχέτιση, λιγότερο ή περισσότερο αυθαίρετη, ορισμένων θεοτήτων με ορισμένα ζώα. Το πρόβλημα, λοιπόν, είναι πολύ πιο περίπλοκο απ' όσο φαίνεται αρχικά. Επιπροσθέτως, στο φαινόμενο αυτό έπαιξαν μεγάλο ρόλο τυχαία περιστατικά, όπως λογοπαίγνια, λαϊκές και ιερατικές ετυμολογίες κ.ά.
Επίσης, η Αίγυπτος, το πιο φημισμένο για την ειδωλολατρία του από όλα τα αρχαία έθνη, ήταν, στις πανάρχαιες εποχές της, η πατρίδα της ιδιάζουσας λατρείας του Ουραίου, του ιερού φιδιού, συμβόλου της βασιλικής εξουσίας και της δύναμης του ήλιου, της θεάς-κόμπρας Ρενενουτέτ, που προστάτευε τις σοδειές και τις καλλιέργειες και με την οποία ταυτίστηκε αργότερα η Ίσιδα, προκειμένου να μεταμορφωθεί σε κατεξοχήν θεότητα της γονιμότητας, της Ουτζάτ, του «φλογάτου ματιού» του Ρα-Ατούμ, με το οποίο ξαναβρήκε τα παιδιά του, τον Σου και την Τεφνούτ, μέσα στα σκοτεινά νερά του Νουν.
Η Ουτζάτ είναι η αναπαράσταση του ήλιου και συσχετίσθηκε με τη θεά-κόμπρα Έντζο του Μπούτο (η σημερινή Kôm el-Farâ’în), πόλη που βρίσκεται κοντά στην Τανίδα. Η Έντζο, όπως τονίζει ο Aldred Cyril είναι η θεά με τη μορφή κόμπρας, που έγινε προστάτιδα και σύμβολο της Κάτω Αιγύπτου και εικονίζεται με τη μορφή του θείου φιδιού, του Ουραίου, τον οποίο βλέπουμε στο μέτωπο των φαραώ. Η Αίγυπτος, όμως, είναι και η πατρίδα του Μεγάλου Φιδιού, του Ατούμ, του «πατέρα των Εννεάδων της Ηλιούπολης», ο οποίος έχει πλάσει με το σπέρμα του όλη τη δημιουργία κατά την απαρχή του χρόνου, αφού αναδύθηκε από μόνος του από τα πρωτογενή ύδατα. Σύμφωνα με την κοσμογονία των Θηβών, ο ναός του Λούξορ ήταν αντίγραφο του ναού της Ηλιούπολης, τόπου από τον οποίο καταγόταν η Οκτάδα, συλλογικό όνομα των οκτώ πρωταρχικών θεοτήτων, οι οποίες γεννήθηκαν από τον δημιουργό και «πλάστη της γης», το φίδι Ίρτα, γνωστό και ως Κεματέφ, το οποίο, με τη σειρά του, δημιούργησε τον κόσμο. Σύμφωνα με τον μύθο, ο Κεματέφ και η Οκτάδα, αφού ολοκλήρωσαν την αποστολή τους, ενταφιάστηκαν σε κάποιο μυθικό τάφο στο Μεντινέτ Χαμπού, τον οποίο επισκεπτόταν σε όλη τη διάρκεια του Νέου Βασιλείου (περίπου 1539-1070 π.Χ.) ο Άμμων του Λούξορ κάθε δέκα μέρες, στην «Εορτή της Δέκατης Μέρας». Το φίδι, ο καταβροχθιστής του χρόνου, αποτελούσε στοιχείο της αιγυπτιακής θρησκείας με όλες τις ιδιότητές του, δηλαδή του εμβλήματος του θείου, του φυλαχτού, του ιεροφάντη και του θεού. Ο Κνεφ, ο Θωθ και η Ίσις ξεχώριζαν και κυριαρχούσαν ανάμεσα στους θεούς και τις θεές που συμβολίζονταν έτσι.
Το φίδι, λοιπόν, ήταν πολύ διαδεδομένο στοιχείο στη συμβολική λατρεία όλων των αιγυπτιακών θεοτήτων και ο Κνεφ, ο Θωθ και η Ίσις θεωρούνται μόνο τρεις από τις κυριότερες. Επίσης, η αρχαία αιγυπτιακή κουλτούρα είναι γεμάτη από την ευλάβεια για το θεό-φίδι. Μάλιστα με τη μορφή του Κνεφ, το φίδι και ειδικά ο ουροβόρος είναι το πρωταρχικό ερπετό, η αρχαιότερη θεότητα του προϊστορικού κόσμου.
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
Το δοκίμιο του Χρήστου Ντικμπασάνη Πλάσματα λατρείας: Ο παγκόσμιος κύκλος των ιερών ζώων: Η κατανόηση της ζωολατρίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα δημοσιεύθηκε σε μέρη, από τις 17 Σεπτεμβρίου 2025, στο koukidaki.gr. Ξεκινήστε από την αρχή.
Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε έργο της Barbara Kroll.
Πηγές:
Baaren Th. P. Van, Geographies of Death, The Encyclopedia of Religion, Vol. 1, σ. 119,
Ηρόδοτος: «γυναικί τράγος εμίσγετο αναφανδόν»,
Strabonis, Geographica, Graz-Austria: Akademische Druck-u. Verlagsanstalt, Vol. III, 1969, κεφ. ΙΖ, σ. 1118, όπου διαβάζουμε ότι «έστι δε και Ερμού πόλις και Λύκου πόλις και Μένδης, όπου τον Πάνα τιμώσι και των ζώων τράγον· ως δε Πίνδαρος φησίν, οι τράγοι ενταύθα γυναιξί μίγνυνται»,
Heyob Sharon Kelly, The Cult of Isis among Women in the Graeco-Roman World, Leiden: E.J. Brill, 1975, σ. 59,
Koepping, Klaus-Peter, The Encyclopedia of Religion, Vol. 1, σ. 30,
Ηρόδοτος ΙΙ: «Εισί δε και αι ταφαί του ουκ όσιον ποιεύμαι επί τοιούτω πρήγματι εξαγορεύειν το ούνομα εν Σάι, εν τω ιρώ της Αθηναίης, όπισθεν του νηού, παντός του της Αθηναίης εχόμεναι τοίχου. Και εν τω τεμένεϊ οβελοί εστάσι μεγάλοι λίθινοι, λίμνη τε εστί εχομένη λιθίνη κρηπίδι κεκοσμημένη και εργασμένη ευ κύκλω και μέγαθος, ως εμοί εδόκεε, όση περ η εν Δήλω η τροχοειδής καλεομένη. Εν δε τη λίμνη ταύτη τα δείκηλα των παθέων αυτού νυκτός ποιεύσι, τα καλέουσι μυστήρια Αιγύπτιοι». Lloyd Alan B., Leiden, Book II, 1976,
Beinlich-Seeber Christine, Lexikon der Ägyptologie, τόμος V, σ. 232-236,
Lucker Manfred, Translated from German by Matthew J. O'Connell, The Encyclopedia of Religion. Εδώ διαβάζουμε ότι οι σπουδαιότεροι από τους πιο αρχαίους αιγυπτιακούς θεούς είχαν την εμφάνιση των ερπετών. Για παράδειγμα, ο Ατούμ πριν αναδυθεί από τον πρωταρχικό ωκεανό και ο Αμούν στις Θήβες, ο οποίος επίσης αποκαλούταν Κεματέφ (αυτός που εκπληρώνει το χρόνο).
