.gif)
Πλάσματα λατρείας
Ο παγκόσμιος κύκλος των ιερών ζώων
Η κατανόηση της ζωολατρίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα
Μέρος 6ο [συνέχεια από το προηγούμενο]
Στην αρχαία Αίγυπτο το φίδι συναντάται σε κάθε βήμα. Στη μετόπη του γιγάντιου πυλώνα στην είσοδο του ναού του Άμμωνα-Ρα στο Καρνάκ υψώνονται δύο υπέροχες πέτρινες κόμπρες, δύο κολόνες γεμάτες χάρη. Όχι πολύ μακρύτερα, ο μικρός ναός του Όσιρι είναι καταστόλιστος με πλήθος ερπετά. Στην άλλη πλευρά του ποταμού, οι τοίχοι όλων σχεδόν των τύμβων, στην Κοιλάδα των Νεκρών, εκεί που βαθιά κάτω από τους λόφους των Θηβών κοιμούνται οι αρχαίες μούμιες, είναι γεμάτοι φίδια που αντιπροσωπεύουν την αρχαία αιγυπτιακή θρησκεία και σκέψη. Σ' όλη την Αίγυπτο, πολλές τελετουργικές αναπαραστάσεις δείχνουν ακριβώς το ίδιο πράγμα. Ακόμα και τα ιερά δεν παραλείπουν να δώσουν τη σιωπηλή μαρτυρία τους. Φίδια υπάρχουν σκαλισμένα σε κάθε κορυφή οβελίσκου, σε όλες τις στέγες των ναών. Εκτός από το δίσκο-έμβλημα του ήλιου, που τους στολίζει, υπάρχουν πάντα και δύο φίδια, που παράξενα υψώνουν τα κεφάλια τους.
Στη χώρα του Νείλου η πεποίθηση πως το φίδι είναι ακριβώς το σύμβολο του κακού, αναπτύχθηκε εξαιτίας της τρομακτικής εμφάνισής του, της φόρμας του με άλλα λόγια. Οι Αιγύπτιοι αναγνώριζαν την ύπαρξη κακοποιών πνευμάτων και συνδέοντάς την ίσως με το παράξενο σχήμα του φιδιού, το σχεδίαζαν τόσο ως σύμβολο του αγαθού όσο και ως σύμβολο του κακού.
Το «κακό» φίδι σερνόταν, το «καλό» ήταν σηκωμένο. Είχαν μάλιστα κι ένα όνομα για το «κακό» φίδι, το έλεγαν Άποφι ή Άποπι και ήταν ο βασιλιάς των σκοτεινών δυνάμεων. Αυτό το φίδι, ο Άποφις, ήταν ο μεγαλύτερος δαίμονας και σύμμαχος του Σηθ. Ο Άποπις ή Απέπ, το ερπετό του χάους, προσπαθούσε να ανακόψει τον δρόμο της ηλιακής βάρκας, αλλά απωθούταν από την επίθεση του θεού Ήλιου και οδηγούταν πίσω με ακόντια, τόξα και βέλη των προστατευτικών θεοτήτων, όπως των τεσσάρων γιων του Ώρου –Ιμεστί, Χαπί, Ντουαμουτέφ και Κεμπεκσενουέφ– οι οποίοι ήταν, επίσης, οι προστάτες θεοί, που παριστάνονταν επάνω στα κανωπικά αγγεία, που περιείχαν τα ζωτικά όργανα των μουμιοποιημένων νεκρών. Οι θύελλες και οι εκλείψεις μόνο ερμηνεύονται ως προσωρινές νίκες του Απέπ. Τον Άποφι τον σχεδίαζαν πάντα με χρώματα σκοτεινά. Αντιπροσώπευε τον Διάβολο.
Υπήρχε, όμως, ένας υψηλότερος συμβολισμός, ο εξής: το φίδι προσφέρεται ως τέλειο σύμβολο της ενεργοποιημένης δύναμης, εκείνης που έφτιαξε το σύμπαν, αλλά και ως σύμβολο του ίδιου του δημιουργού. Οι φαραώ έφεραν πάντα την εικόνα του φιδιού στο στέμμα τους, σύμβολο της «εξ ουρανού» δύναμής τους. Έτσι, το φίδι αντιπροσώπευε και τον θεό και τον διάβολο – τουλάχιστον κάποια είδη του.
Οι Αιγύπτιοι σχεδίαζαν ένα φίδι να δαγκώνει την ουρά του, σχηματίζοντας έτσι τέλειο κύκλο και με αυτό συμβόλιζαν την αναδημιουργία του σύμπαντος. Οι σπείρες του ουροβόρου φιδιού συμβόλιζαν τ' αστέρια και το δάγκωμα της ουράς τη στιγμή εκείνη κατά την οποία το πνεύμα αποχωρίζεται από την ύλη. Επίσης, ο ουροβόρος είναι για τους Αιγύπτιους κύριος της γης, του βάθους και του κάτω κόσμου. Ο ουροβόρος συμβολίζει, επίσης, την δημιουργική ώθηση της νέας αρχής. Είναι η αρχική περιστροφική κίνηση της ανοδικής σπείρας της εξέλιξης.
Το φίδι, εξάλλου, είχε χρησιμοποιήσει και η Κλεοπάτρα για να φύγει από την επίγεια ζωή, μετά την ήττα στο Άκτιο και τον θάνατο του πολυαγαπημένου της Αντωνίου. Στο σημείο αυτό βέβαια έπαιξαν μεγάλο ρόλο πολλοί και σοβαροί πολιτικοί λόγοι. Έτσι, κατά τον εορτασμό της νίκης του Οκταβιανού στο Άκτιο, ο Βιργίλιος στο έργο του Αινειάδα χρησιμοποίησε την τρέχουσα άποψη σχετικά με τη σχέση του Αντώνιου με την Κλεοπάτρα. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, ο Μάρκος Αντώνιος ήταν προδότης, που ένωσε τις δυνάμεις της ανατολής ενώ ο Οκταβιανός πάλευε όχι μόνο για τον ίδιο, αλλά αρχικά για τη Ρώμη. Κατά συνέπεια αυτή η σύγκρουση –στην πραγματικότητα μια αστική σύγκρουση– αντιμετωπίστηκε ως ξένος πόλεμος.
Η περιγραφή του Βιργιλίου προκαλεί, αφενός, επειδή ο Οκταβιανός και ο Αγρίππας υποστηρίζονται ηθικά από τις τιμές της ρωμαϊκής κοινωνίας και από το αστέρι του Καίσαρα, αφετέρου επειδή ο Αντώνιος, ήταν κάποτε ένας μεγάλος Ρωμαίος διοικητής, αλλά τώρα υποστηρίζεται από έναν ξένο στρατό και ακολουθείται από μια Αιγύπτια σύζυγο, της οποίας το όνομα ποτέ δεν σημειώνεται.
Είναι ενδιαφέρον να φανεί ότι ο Βιργίλιος εισάγει τα στοιχεία της αιγυπτιακής θρησκείας προκειμένου να δειχτεί ότι αυτή η μάχη μεταξύ Οκταβιανού και Μάρκου Αντώνιου ήταν μέρος του πολέμου μεταξύ της ανατολής και της δύσης. Κατ' αυτό τον τρόπο, η Κλεοπάτρα καλεί τα στρατεύματά της με τη χρησιμοποίηση του προγονικού σείστρου – από στρατιωτική άποψη μια φτωχή επιλογή. Το σείστρο, εντούτοις, ήταν ένα σημαντικό τελετουργικό όργανο στη λατρεία της Ίσιδος. Με το σείστρο αποτρέπεται και αποκρούεται ο Σηθ-Τυφώνας, υποδηλώνοντας ότι, ενώ είναι παγιδευμένη και στάσιμη η φθορά, η δημιουργία μέσω της κίνησης απελευθερώνει τη φύση και την αναβιώνει.
Ο Βιργίλιος πήγε ακόμα περαιτέρω και έκανε το αιγυπτιακό και το ρωμαϊκό πάνθεο να ενωθούν με αυτή την ανθρώπινη μάχη: Οι ρωμαϊκοί θεοί βρίσκονται πίσω από τον Οκταβιανό, αντίθετα ο Μάρκος Αντώνιος πρέπει να ικανοποιηθεί με την υποστήριξη των αιγυπτιακών θεών. Ο Βιργίλιος θα μπορούσε να έχει εισαγάγει τους ανθρωπόμορφους θεούς, όπως την Ίσιδα, τον Όσιρι και τον Σάραπι – με περισσότερο αντίκρισμα στην πραγματικότητα, δεδομένου ότι η ίδια η Κλεοπάτρα είχε λατρευτεί ως Ίσιδα. Αλλά προτίμησε τους υβριδικούς τύπους: «τερατώδεις μορφές κάθε είδους, συμπεριλαμβανομένου του Άνουβι του κράχτη», δηλαδή το είδος των αιγυπτιακών θεών που απεικονίστηκαν από τους Αιγύπτιους καλλιτέχνες ως άνθρωποι με κεφάλια ζώων.
Η επιλογή δεν είναι τυχαία. Ο Βιργίλιος θέλει να χρησιμοποιήσει τη ρωμαϊκή απέχθεια προς τους αιγυπτιακούς θηριομορφικούς θεούς, προκειμένου να δημιουργηθεί ένα εχθρικό συναίσθημα προς τον Αντώνιο και την Κλεοπάτρα. Πώς ήταν σίγουρος, όμως, ο Βιργίλιος, ότι οι αναγνώστες του θα μοιράζονταν μαζί του αυτό το συναίσθημα της απέχθειας; Σε αυτή την εργασία θέλουμε να ερευνήσουμε το πώς συμμετέχει η αιγυπτιακή ζωολατρία στη γενική κατανόηση της Αιγύπτου στην αρχαιότητα. Αυτή η προσέγγιση είναι ενδιαφέρουσα και μπορεί να φανεί ωφέλιμη, ειδικά σήμερα, που τα περισσότερα αιγυπτιακά στοιχεία και, επίσης, οι ελληνικοί πάπυροι έχουν έρθει πλέον στο φως.
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
Το δοκίμιο του Χρήστου Ντικμπασάνη Πλάσματα λατρείας: Ο παγκόσμιος κύκλος των ιερών ζώων: Η κατανόηση της ζωολατρίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα δημοσιεύθηκε σε μέρη, από τις 17 Σεπτεμβρίου 2025, στο koukidaki.gr. Ξεκινήστε από την αρχή.
Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε έργο της Barbara Kroll.
Βιβλιογραφία:
Hornung Erik και Badawy Alexander, Apophis, Lexikon der Ägyptologie, τόμος Ι,
Βιργίλιος, Αινειάς VIII,
Οβίδιος, Μεταμορφώσεις XV. 826,
Ziegler Christiane, Lexikon der Ägyptologie, τόμος IV,
Πλούταρχος, Αντώνιος, Κάκτος, Αθήνα 2003,
Οβίδιος, Μεταμορφώσεις ΙΧ. 690,
Λουκιανός, Η συνέλευση των θεών,
Rose-Marie & Rainer Hagen, Egypt: People - Gods - Pharaohs.
