Το Τάμα ψυχής αποτελεί έργο ζωής. Συγγραφείς του η μητέρα μου Βαρβάρα Αποστόλοβνα Τεκμιτσέβα Κοζάκου, ποντιακής καταγωγής από την Τραπεζούντα, που γεννήθηκε στο Σουχούμ της Γεωργίας, και εγώ.
Από μικρές ακούγαμε τη μητέρα μας να μας διηγείται ιστορίες για την καταγωγή της και τα χρόνια που έζησε στον Καύκασο και στην Ελλάδα, σε περιόδους δύσκολες, γεμάτες δοκιμασίες. Με προτροπή δική μου και της αδελφής μου, άρχισε να γράφει για τη ζωή της, ενώ συγχρόνως ασχολείτο και με την ποίηση, που τη συντρόφευε από τα νεανικά της χρόνια. Φεύγοντας το 1997, μας άφησε ένα πολύτιμο θησαυρό, ένα χειρόγραφο 186 σελίδων με την αυτοβιογραφία της και αρκετά ποιήματα, όλα στη ρωσική γλώσσα. Μια πρώτη περίληψη στα ελληνικά και μετάφραση κάποιων από τα ποιήματα της, έγινε από την Λαρίσσα Παρτζίλη, και γι' αυτό την ευχαριστώ θερμά!
Διαβάζοντας την περίληψη, με κατέλαβε ένας βαθύς θαυμασμός και μια περηφάνεια για τη μητέρα μου, τις ρίζες μας και γι' αυτά που εξιστορούσε, γιατί μέσα από την αφήγηση περνούσε όλη η ιστορία του σύγχρονου ελληνισμού της διασποράς, και κυρίως των Ελλήνων του Πόντου και της Μικράς Ασίας. Από κείνη τη στιγμή έδωσα τάμα στην ψυχή της, εξού και ο τίτλος Τάμα ψυχής, ότι θα έδινα ζωή σ' αυτά τα κείμενα.
Στη συνέχεια προχώρησα σε μια πλήρη μετάφραση της αυτοβιογραφίας, την οποία επιμελήθηκα και στόχος μου ήταν η έκδοσή της για να προστεθεί και η δική της φωνή σ' αυτή άλλων Ελλήνων της διασποράς, που μπορεί να κουβαλούσαν τραύματα των προηγούμενων γενιών, όμως είχαν το πείσμα να κρατήσουν τις ρίζες τους και να προκόψουν.
Εκτός από τις οικογενειακές και προσωπικές πληροφορίες για την καταγωγή της οικογένειας και τη ζωή τους στον Καύκασο και στην Αθήνα, υπήρχε ένας πλούτος από πρωτογενείς μαρτυρίες για ιστορικά γεγονότα της εποχής, όπως τη μεγάλη Οκτωβριανή Ρωσική Επανάσταση, την είσοδο του Κόκκινου στρατού στο Σουχούμ το 1921, τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο, τη Γερμανική Κατοχή στην Αθήνα και τα Δεκεμβριανά του 1944, που έκρινα πως ήταν ευρύτερου ενδιαφέροντος.
Μετά από αρκετό προβληματισμό, κατέληξα στην τελική μορφή της έκδοσης, δηλαδή με την αυτοβιογραφία και το ποιητικό έργο να αποτελεί τον κορμό και με δική μου εισαγωγή και τρία παραρτήματα που αφορούν τον Πόντο και τον ποντιακό ελληνισμό, την Τραπεζούντα και το Σουχούμ, να θέτουν το οικογενειακό, ιστορικό και κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο.
Η μητέρα μου ως γυναίκα ήταν χειραφετημένη, έχοντας κατορθώσει για την εποχή της, δηλαδή για τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, σημαντικά πράγματα, παρά τα εμπόδια που στάθηκαν μπροστά της, που οφείλονταν κυρίως στις συνέπειες των καταστροφικών πολέμων, των οικογενειακών τραγωδιών και των κοινωνικών προκαταλήψεων. Ήταν ευθύς χαρακτήρας, ειλικρινής και ανεπιτήδευτη, φιλομαθής και βαθιά συναισθηματική.
Απόλυτη στις αρχές και τα πιστεύω της, στις πανανθρώπινες αξίες, ευφορείτο από σοσιαλιστικές αρχές και ιδέες που τη συνόδευσαν σε όλη της τη ζωή. Από τη μητέρα μου πήρα την αγάπη της για τον άνθρωπο, την έφεση για μόρφωση, τις προοδευτικές της σκέψεις για την κοινωνία, την φιλειρηνική και αντιπολεμική της θεώρηση και στάση ζωής, όλα κατάλοιπα των βιωμάτων της, αλλά και των τραγικών εμπειριών της οικογένειάς της. Ήταν πανέμορφη, με καταπράσινα μάτια, που μόνο στα βαθιά γεράματα έχασαν το θάμπος τους.
Η μητέρα μας γεννήθηκε την 1η Δεκεμβρίου του 1909 στο Σουχούμ, της Αμπχαζίας, που αποτελεί επαρχία της Γεωργίας, στον Καύκασο. Οι γονείς της είχαν και οι δύο καταγωγή από την Τραπεζούντα του Πόντου, από όπου οι δικοί τους γονείς, όπως και πολλές εκατοντάδες χιλιάδες άλλοι Έλληνες του Πόντου, μετανάστευσαν στη Γεωργία και στις άλλες περιοχές της Μαύρης Θάλασσας, για να προστατευθούν από τους διωγμούς και αργότερα από τη γενοκτονία των Ποντίων από τους Τούρκους.
Η μητέρα της Ερατώ Παυλίδη είχε φύγει από την Τραπεζούντα με την οικογένειά της όταν ήταν δέκα χρόνων και δεν είχε πολλές μνήμες από τον Πόντο. Ο πατέρας της Απόστολος Τεκμετζόγλου ή ρωσιστί Τεκμιτσόφ, γεννήθηκε στο Πότι της Γεωργίας, όπου ο πατέρας του Ανδρέας Τεκμετζόγλου είχε καταφύγει μετά από διωγμούς εναντίον των χριστιανών στην Τραπεζούντα. Ήταν μεγαλέμπορας και προύχοντας και διετέλεσε δήμαρχος του Σουχούμ με σημαντικό έργο. Πέθανε όταν η μητέρα μου ήταν μόλις τριών χρόνων. Οπότε, η επαφή της μητέρας μου με πρώτης γενιάς Ποντίους στην οικογένεια, ήταν πολύ περιορισμένη.
Η μητέρα μου δεν μας μιλούσε συχνά για τον Πόντο, γιατί η ίδια δεν είχε ποτέ επισκεφθεί τον τόπο καταγωγής των γονιών και των προγόνων της, και δεν είχε προσλαμβάνουσες παραστάσεις, ούτε διασώθηκαν οποιεσδήποτε φωτογραφίες και κειμήλια από την Τραπεζούντα.
Παρόλο ότι ποτέ δεν επισκέφθηκα τον Πόντο, εντούτοις, νιώθω μεγάλη περηφάνια για την τιμημένη καταγωγή μου από την Τραπεζούντα. Με την ενηλικίωσή μου άρχισα να συνειδητοποιώ τις ποντιακές μου ρίζες και τον πλούτο ιστορίας που κουβαλούσαν οι πρόγονοί μου. Άρχισα να μελετώ για τον ποντιακό ελληνισμό και αργότερα, στη διάρκεια της διπλωματικής και πολιτικής μου καριέρας, είχα έλθει σε επαφή με Πόντιους της διασποράς και συνδέθηκα με την ποντιακή παράδοση και τους ανθρώπους της. Παρότι δεν έζησα προσωπικά την προσφυγιά, την κουβαλώ στις φλέβες μου και στις ποντιακές μου καταβολές.
Το Τάμα ψυχής: Οδοιπορικό στις ρίζες αποτελεί τη δική μου μικρή συνεισφορά στην ιστορία και στις μνήμες του Πόντου και του ποντιακού ελληνισμού, που πρέπει να κρατήσουμε ζωντανές και να τις μεταδώσουμε στις επόμενες γενιές!
Ερατώ Κοζάκου-Μαρκουλλή
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
