Δεν είναι τόσο βαθύ ή απλώς δεν θέλουμε να το δούμε;

Το τελευταίο διάστημα, κάθε φορά που επιχειρώ να αναλύσω μια διασκευή από τον χώρο της ψυχαγωγίας πιο ουσιαστικά, ακούω συχνά τη φράση «it's not that deep». Η διατύπωση αυτή λειτουργεί σχεδόν σαν οριστικό επιχείρημα, σαν ένας τρόπος να κλείσει η συζήτηση πριν καν ξεκινήσει.

Αυτό που με απασχολεί δεν είναι απλώς η διαφωνία, αλλά η ίδια η παραδοχή που κρύβεται πίσω από αυτή τη φράση. Ότι η τέχνη της ψυχαγωγίας δεν χρειάζεται ανάλυση, ότι δεν έχει το απαραίτητο βάθος για να την προσεγγίσει κανείς σοβαρά.

Η στάση αυτή δείχνει πως μεγάλο μέρος του κοινού εξακολουθεί να αντιλαμβάνεται την τέχνη ως κάτι δευτερεύον. Σαν έναν χώρο που υπάρχει αποκλειστικά για χαλάρωση και διαφυγή, χωρίς ιδιαίτερη βαρύτητα. Κι όμως, η ψυχαγωγία είναι από τους πιο ισχυρούς φορείς ιδεών στη σύγχρονη κοινωνία.

Μια ταινία, μια σειρά ή ένα βιβλίο διαμορφώνουν αντιλήψεις, ενισχύουν στερεότυπα ή τα αμφισβητούν, επηρεάζουν τον τρόπο που μιλάμε και σκεφτόμαστε. Το γεγονός ότι καταναλώνονται μαζικά τα καθιστά ακόμα πιο επιδραστικά.

Όταν χρησιμοποιείται η φράση «δεν είναι τόσο βαθύ», υπονοείται ότι η αναζήτηση νοήματος είναι περιττή. Ότι η ερμηνεία υπερβαίνει τις προθέσεις του δημιουργού ή τις δυνατότητες του έργου.

Ωστόσο, κάθε μορφή αφήγησης εμπεριέχει επιλογές. Επιλογές ως προς το ποια ιστορία θα ειπωθεί, ποια οπτική θα προβληθεί, ποιοι χαρακτήρες θα κεντρίσουν τη συμπάθεια του κοινού, και αυτές οι επιλογές έχουν ιδεολογικό και πολιτισμικό βάρος, ακόμα κι αν δεν παρουσιάζονται ως τέτοιες.

Ιδιαίτερα στην περίπτωση των διασκευών από ένα γνωστό έργο, η συζήτηση αποκτά επιπλέον σημασία, διότι η μεταφορά ενός έργου από ένα μέσο σε ένα άλλο συνεπάγεται αναπόφευκτες αλλαγές. Τι παραλείπεται, τι τονίζεται, τι μετασχηματίζεται ώστε να ταιριάζει σε ένα διαφορετικό κοινό ή σε μια διαφορετική εποχή. Η κριτική πάνω σε αυτές τις διαδικασίες δεν αποτελεί υπερβολή, αλλά αποτελεί προσπάθεια κατανόησης του τρόπου με τον οποίο η πολιτισμική παραγωγή εξελίσσεται και επηρεάζει το κοινό της.

Παράλληλα, είναι ενδιαφέρον ότι οι ίδιοι άνθρωποι που απορρίπτουν την ανάλυση ως περιττή, στρέφονται στην τέχνη αναζητώντας ανακούφιση από τη μονοτονία της καθημερινότητας. Η ανάγκη για αφηγήσεις, για ταύτιση, για συναισθηματική εμπλοκή αποδεικνύει ότι η τέχνη καλύπτει βαθύτερες ανθρώπινες ανάγκες. Η επιθυμία για διαφυγή δεν αναιρεί τη σημασία του περιεχομένου. Αντίθετα, την καθιστά πιο ουσιαστική, διότι σε στιγμές ευαλωτότητας το κοινό είναι πιο δεκτικό σε μηνύματα και ιδέες.

Επιπλέον, για πολλούς δημιουργούς, μελετητές και επαγγελματίες, η τέχνη αποτελεί αντικείμενο συστηματικής εργασίας. Σπουδάζεται, ερευνάται, αναλύεται. Η σοβαρή ενασχόληση με ένα έργο δεν αφαιρεί τη χαρά της θέασης ή της ανάγνωσης. Προσθέτει ένα ακόμα επίπεδο κατανόησης και σεβασμού προς την ίδια τη δημιουργική διαδικασία.

Ίσως τελικά η επιμονή στη φράση «it's not that deep» να αποκαλύπτει μια γενικότερη δυσκολία να αναγνωριστεί η πολιτισμική δύναμη της ψυχαγωγίας. Όμως η επιρροή της είναι υπαρκτή και διαρκής, για αυτό και η κριτική της είναι αναγκαίο μέρος ενός ευρύτερου διαλόγου για το πώς η τέχνη διαμορφώνει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.

Μαργαρίτα Καρατόλιου

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε πίνακα του Ανδρέα Σινόπουλου [Έργο εκ της ατομικής του έκθεσης Ο σκληρός τόπος της ζωγραφικής]