.gif)
Είναι γνωστό ότι ο πρόγονός μας Αυστραλοπίθηκος (Australopithecus ή νότιος πίθηκος) έζησε στην Ανατολική και Νότια Αφρική πριν από τέσσερα εκατομμύρια χρόνια και για άλλα δύο· όχι στην Αυστραλία. Μπορεί να υπάρχουν θρησκευτικού περιεχομένου αντιρρήσεις, αλλά τι να κάνουμε; Σ' αυτό τον πλανήτη πατάμε και προς το παρόν φαίνεται να είμαστε μόνοι μας. Όσο κι αν περιμένουμε όντα από αλλού για παρέα ή πιστεύουμε ότι κάποιος μας «σπίτωσε» εδώ γιατί είχε μοναξιές. Η επιστημονική φαντασία, η θρησκεία και η ανθρωπολογία είναι σύνολα που δεν τέμνονται· το πολύ να εφάπτονται καμιά φορά.
Είναι επίσης γνωστό ότι οι ήχοι ήταν η πρώτη μορφή επικοινωνίας των προγόνων μας. Είναι ακόμα σε κάποιο βαθμό, γιατί οι φθόγγοι και οι λέξεις άργησαν πολύ ν' αποκτήσουν την πρωτοκαθεδρία της επικοινωνίας. Προήλθαν άλλωστε απ' αυτούς και στη συνέχεια αναγκάστηκαν να συνεργαστούν, συνήθως για καλό.
Θα ασχοληθούμε εδώ με σύγχρονους –και σε κάποιο βαθμό εξ ηλεκτρισμένους– ήχους της Δυτικής όμως Αφρικής.
Ο Fela Aníkúlápó Kuti (1938-1997) ήταν, το λιγότερο, αρκετά ιδιόμορφη προσωπικότητα και όχι μόνο μουσική. Πριν ασχοληθούμε με την εξαιρετική μουσική του λοιπόν, θεωρώ απαραίτητο να ρίξουμε μια ματιά στο πού και πώς έζησε. Είχε γεννηθεί στην Abeokuta της Νιγηρίας από μεσοαστική, σχετικά εύπορη και «καλλιεργημένη» οικογένεια. Η χώρα του, ακόμα και σήμερα, δεν φημίζεται για τις δημοκρατικές της αρχές. Μη με ρωτήσετε ποια φημίζεται γιατί δεν θα μπορέσω να απαντήσω – όχι μόνο για την Αφρική φυσικά! Ο πατέρας του ήταν δάσκαλος και ιερωμένος της αγγλικανικής εκκλησίας. Η μητέρα του ήταν ακτιβίστρια των γυναικείων δικαιωμάτων και το πλήρωσε με τη ζωή της. Αυτό συνέβη το 1978 όταν οι στρατιωτικές αρχές της χώρας του εισέβαλαν στην κοινότητα την οποία είχαν ιδρύσει και ανακηρύξει αυτόνομη από το στρατοκρατικό καθεστώς! Ο ίδιος τραυματίστηκε και αργότερα φυλακίστηκε. Καταστράφηκαν επίσης και πολλές μαγνητοταινίες με ηχογραφήσεις του. Ποτέ δεν το έβαλε κάτω όμως. Το είχε πληρώσει ακριβά βέβαια. Ακόμα και για τα αίτια του θανάτου του υπάρχουν αμφιλεγόμενες απόψεις.
Ώρα για μουσική όμως, αν και είναι δύσκολο να διαχωρίσει κάποιος το έργο ενός μουσικού από τη ζωή του. Afrobeat χαρακτηρίζεται το μουσικό του ιδίωμα. Περιλαμβάνει ήχους και τεχνοτροπίες από ντόπια μουσική yoruba, jazz, funk, salsa και πάει λέγοντας. Ξεκίνησε να σπουδάζει μουσική στην Αγγλία και στη συνέχεια πήρε την μπάντα του και πήγαν στο Los Angeles. Εκεί συνδέθηκε με τους Μαύρους Πάνθηρες και τον πέταξαν έξω με τις κλωτσιές. Επέστρεψε στην πατρίδα του όπου έγινε αρκετά γνωστός εξελίσσοντας το αμάλγαμα της μουσικής του, τραγουδώντας σε τοπικές διαλέκτους και παίζοντας, κυρίως, σαξόφωνο και πλήκτρα. Με τον καιρό η φήμη του ξεπέρασε τα όρια της πατρίδας του.
Τα τραγούδια του είναι μακροσκελή και έχουν έντονο αντι-μιλιταριστικό και αντι-αποικιοκρατικό προσανατολισμό. Ένα διαμάντι που αξίζει την προσοχή μας. Η συλλογή The best of the Black President (σε διπλό cd) αποτελεί καλή αρχή μια και έχει ηχογραφήσει πάμπολλα άλμπουμ. Ο τίτλος μπορεί να οφείλεται στο γεγονός ότι είχε, από μόνος του, θέσει υποψηφιότητα για πρόεδρος της χώρας του.
Μια και τον αναφέραμε ως ιδιόμορφη φυσιογνωμία να κάνουμε και λίγο κουτσομπολιό. Όταν είχε ασπαστεί –από ιδιοτέλεια;– την θρησκεία των Yoruba, η οποία επέτρεπε την πολυγαμία, είχε παντρευτεί ταυτόχρονα 27 γυναίκες. Αργότερα –για ευνόητους ίσως λόγους– τις ελάττωσε σε 12.
Μένει πάντως μια σπουδαία μουσική που έχει βλαστήσει από τις αφρικανικές ρίζες της και μπολιαστεί από ένα σωρό αλλότριες επιρροές. Μπορεί να ξενίζει στο πρώτο άκουσμα αλλά σιγά σιγά σε συνεπαίρνει αυτός ο προγονικός ρυθμός που τον συνοδεύει ή συμπληρώνει μία πλειάδα γυναικείων φωνών· κάτι σαν χορός αρχαίας τραγωδίας.
Όταν είχε ακούσει τον κορυφαίο bluesman John Lee Hooker –τον οποίο εκτιμούσε ιδιαίτερα– ο Ali Ibrahim "Ali Farka" Touré (1939-2006) είχε πει για τη μουσική του: «Αυτό είναι κάτι που μας ανήκει.». Δεν είναι άλλωστε μόνο προσωπική του άποψη. Πολλοί που έχουν ασχοληθεί με τα blues ανάγουν το λίκνο τους στην Δυτική Αφρική και ιδιαίτερα στη ζώνη Sahel νότια της Σαχάρας. Από εκεί έφτασαν στην Αμερική με τους σκλάβους. Ο γνωστός για τις μουσικές του ευαισθησίες διάσημος σκηνοθέτης Martin Scorsese έχει γυρίσει και το ντοκιμαντέρ Feel Like Going Home στο οποία ιχνηλατεί τις ρίζες των blues στη γενέτειρά τους Δυτική Αφρική. Σ' αυτό συμμετέχει και ο Ali Farka Touré. Δεν είχε παίξει ποτέ με τον John Lee Hooker αλλά στο άλμπουμ του The Source είχε συνεργαστεί με έναν άλλο σπουδαίο bluesman, τον Taj Mahal.
Είχε γεννηθεί σ' ένα χωριό της επαρχίας Tombouctou του Μάλι, η πρωτεύουσά της είναι η πόλη Timbuktu. Ούτε κι αυτή η χώρα φημίζεται για τις δημοκρατικές της αρχές και –μεταξύ πολλών άλλων δεινών– ταλαιπωρείται από εμφύλιους πολέμους. Πριν ασχοληθεί με τη μουσική είχε κάνει διάφορες άσχετες δουλειές, αλλά τελικά βρήκε τον δρόμο του. Ευτυχώς για εμάς που μας αρέσει και τον απολαμβάνουμε δηλαδή. Θεωρείται ηγετική φυσιογνωμία του μουσικού ιδιώματος που αποκαλείται desert blues. Δεν ξέρω γιατί το ονόμασαν έτσι, μπορώ όμως να υποθέσω.
Το άλμπουμ Talking Timbuktu δεν θεωρείται –χωρίς να ξέρω γιατί– η καλύτερη μουσική δουλειά του Ali Farka Touré· είναι όμως η πιο γνωστή και επιτυχημένη εμπορικά και του απέφερε ένα βραβείο grammy – ό,τι και να σημαίνει η διάκριση. Αυτό οφείλεται και στην παρουσία, ως μουσικού και παραγωγού, του σπουδαίου Ry Cooder ο οποίος, από μόνος του, έχει γράψει την δική του ιστορία στη μουσική.*
Στο φυλλάδιο που συνοδεύει το cd, ο Ali Farka Touré γράφει (σε δική μου περίληψη): «Για κάποιους, το Timbuktu είναι το τέλος του κόσμου. Είμαι από εκεί και μπορώ να σας πω ότι είμαστε στην καρδιά του κόσμου.».
Δεν έχουμε παρά να το ακούσουμε λοιπόν, για να νιώσουμε την καρδιά μας να πάλλει. Η μουσική είναι υπνωτική, κάτι σαν το περπάτημα της καμήλας μέσα στην έρημο. Απ' ό,τι έχω δει σε ταινίες δηλαδή γιατί δεν έχω ανέβει σε κάποια ακόμα. Είχε κι αυτός ασχοληθεί με τα κοινά. Δεν ήταν όμως υποψήφιος πρόεδρος ή υπουργός, μόνο δήμαρχος σε μία πόλη της πατρίδας του. Έχει ηχογραφήσει πολύ λίγους δίσκους, μερικούς από τους οποίους έχουμε ήδη αναφέρει. Άλλο να τον ακούς όμως κι άλλο να το λες· το πρώτο καλύτερα.
Ο Youssou N' Dour (1959) είναι ίσως το πιο γνωστό, στη χώρα μας, από τα τρία διαμάντια που προσπαθούμε να εξορύξουμε σ' αυτό το άρθρο. Γεννημένος στην πρωτεύουσα της Σενεγάλης Dakar, από οικογένεια δύο διαφορετικών φυλών και θρησκειών κατάφερε να τα εξισορροπήσει και να φτάσει εκεί που έφτασε.
Τον είχαμε απολαύσει στην Αθήνα –στον Λυκαβηττό νομίζω– το 1987 να συνοδεύει τον Peter Gabriel κι ένα χρόνο αργότερα στο κατάμεστο από 80 χιλιάδες –λέγεται– ακροατές-θεατές Ολυμπιακό Στάδιο της Αθήνας τον Οκτώβριο 1988. Αυτό στην αξέχαστη συναυλία της Διεθνούς Αμνηστίας στην οποία είχα τη χαρά να είμαι παρών. Δεν θυμάμαι πάντως να έχω ξαναπάει σε συναυλία εκεί· πολύ στριμωξίδι και μπέρδεμα. Την παράσταση είχε βέβαια κλέψει ο «Boss» Bruce Springsteen με την απίθανη μπάντα του E Street Band. Ήταν όμως και ο Peter Gabriel, ο Sting, η Tracy Chapman και ο δικός μας Γιώργος Νταλάρας.
Έχει διανύσει μακρά και επιτυχή πορεία στη μουσική χωρίς «πατερίτσες». Ξεκίνησε έφηβος κι απ' όσο ξέρω συνεχίζει. Το άλμπουμ Hey you –μια επιλογή επιτυχιών του– είναι ίσως μια καλή αρχή για γνωριμία με έναν εξαιρετικό δημιουργό. Είναι κάπως πρώιμο όμως και δεν εκπροσωπεί όλη τη μουσική του πορεία. Μέτρησα δεκάδες άλμπουμ του τα οποία δεν θα προλάβω –φυσικά– ν' ακούσω ποτέ. Να μην ξεχνάμε βέβαια και το So του Peter Gabriel στο οποίο συμμετέχει και τον έκανε, κατά κάποιο τρόπο, διάσημο.
Οι δάφνες του δεν είναι όμως μόνο μουσικές. Υπήρξε υποψήφιος πρόεδρος και έχει διατελέσει υπουργός τουρισμού στην πατρίδα του. Σας παρακαλώ να μην με ρωτήσετε αν αυτό είναι καλό ή κακό. Δεν είναι πάντως ο μόνος υπουργός που έχει εμφανιστεί στη χώρα μας. Θυμάμαι και τον πρώην υπουργό πολιτισμού της Βραζιλίας Gilberto Gil.
Ο Youssou N' Dour υπήρξε πάντως –και υποθέτω συνεχίζει να είναι– πολιτικός ακτιβιστής αναδεικνύοντας με τη μουσική του, και όχι μόνο, τα δεινά της πατρίδας του και της πολύπαθης ηπείρου της Αφρικής. Ένα ακόμα από τα μουσικά διαμάντια αυτής της ηπείρου. Πιστέψτε με όταν σας λέω ό,τι έχει πολλά!
«De la musique avant tout chose», όπως έλεγε και ο Paul Verlaine. Προφανώς και η ειδικότητά μου δεν είναι η εξόρυξη διαμαντιών, ούτε και τα σκλαβοπάζαρα – αν και φημολογείται ότι η δουλεία έχει καταργηθεί. Όταν όμως ακούω τόσο ωραία ή διαφορετική μουσική δεν κρατιέμαι! Πρέπει να την μοιραστώ.
Καλή ακρόαση.
Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου
* O Ry Cooder, εκτός από την ατομική του αξιόλογη καριέρα, έχει συνεργασθεί με δεκάδες σπουδαίους μουσικούς, όπως οι Rolling Stones. Έχει γράψει και soundtracks, όπως αυτό της γνωστής ταινίας Paris, Texas του Wim Wenders. Έγινε, ωστόσο, περισσότερο γνωστός από το περίφημο άλμπουμ Buena Vista Social Club στο οποίο έπαιζε –μαζί με ηλικιωμένους Κουβανούς μουσικούς– και είχε κάνει την παραγωγή. Απέφερε άλλο ένα βραβείο grammy. Λίγο αργότερα έγινε και ταινία, πάλι από τον Wim Wenders. Παίζει διάφορα όργανα, αλλά η ειδικότητά του είναι η slide κιθάρα.
