Από πού κι ως πού Ελληνικό, Τράχωνες, Τζιτζιφιές, Σούρμενα, Μοσχάτο, Γλυφάδα;

Σήμερα είναι μια καλή μέρα να ασχοληθούμε με τα νότια προάστια της Αθήνας.

Έχουμε και λέμε…

Από πού κι ως πού Ελληνικό;

Από την αρχαιότητα τα πλοία που έρχονταν από χώρες που είχαν επιδημίες λοιμωδών ασθενειών κατευθύνονταν σε ένα λιμανάκι πάνω από την Γλυφάδα, όπου έμπαιναν σε καραντίνα. Η περιοχή δυστυχώς λειτουργούσε ως λοιμοκαθαρτήριο και με αυτό το όνομα πορεύτηκε ανά τους αιώνες.

Με το αρρωστιάρικον όνομα: Λοιμικόν!

Στον Μεσαίωνα είχε την μεγάλη ευκαιρία (που δυστυχώς έχασε) να μετονομαστεί στο τέρμα μυστηριώδες Πουργκατόριο, ή στο άκρως λογοτεχνικό Καθαρτήριο ή ακόμα και στο φουλ πιασάρικο και ολ τάιμ κλάσικ Καραντίνα.

Παρέμεινε όμως το καταθλιπτικόν Λοιμικόν…

Το μόνο σημαντικό που έγινε τον Μεσαίωνα είναι ότι χτίστηκε στην παραλία το εκκλησάκι των Αγίων Αναργύρων, Κοσμά και Δαμιανού (σήμερα γνωστό ως Άγιος Κοσμάς με το αθλητικό κέντρο), οι οποίοι ήταν γιατροί στο επάγγελμα και θεωρήθηκαν ιδανικοί να θεραπεύουν τα λοιμώδη νοσήματα έστω και με προσευχές.

Κι έτσι παρέμεινε το θλιβερόν Λοιμικόν…

Και φτάσαμε μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα.

Στην αρχή το ονόμασαν Χασάνι από τον πύργο κάποιου Τουρκαλβανού Χασάν.

Γρήγορα ξεχάστηκε κι αυτό και επανήλθε το ψυχοπλακωτικόν Λοιμικόν…

Το 1928 αφού είδαν ότι το μουντόν Λοιμικόν υπερτερεί ακόμα, κάποιος (ξύπνιος είναι η αλήθεια) πρότεινε να κάνουν μια μικρή παράφραση και να το ονομάσουν με το πολύ πιο εύηχο, ελληνοπρεπέστατο αν και εντελώς άσχετο, Ελληνικό!

Το 1938 γκρέμισαν τον πύργο του Χασάν και έφτιαξαν το πρώτο (δυτικό) αεροδρόμιο ενώ το 1969 φτιάχτηκε και το δεύτερο (ανατολικό).

Το 2001 το αεροδρόμιο μεταφέρθηκε στα Σπάτα και παρουσιάστηκε μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για την ανάπλαση της περιοχής.

Να δημιουργηθεί μια πόλη-πρότυπο σε παγκόσμιο επίπεδο (όπως ισχυρίζεται η κατασκευαστική εταιρεία που ανάλαβε το έργο) που θα περιλαμβάνει τον ψηλότερο ουρανοξύστη της Μεσογείου και καζίνο αλλά και την αξιοποίηση της αθηναϊκής ριβιέρας και την ανάδειξη ενός πνεύμονα πρασίνου και την υπογειοποίηση της λεωφόρου Ποσειδώνος και, και, και…

Χρειάστηκαν 21 χρόνια για να ξεκινήσουν τα έργα, να δούμε πότε θα τελειώσουν και τι θα παραδοθεί τελικά.

Από πού κι ως πού Τράχωνες;

Οι Τράχωνες είναι η μεσαιωνική ονομασία της αρχαίας Ευωνύμειας που σήμερα λέγεται Άνω

Καλαμάκι, μια περιοχή του Δήμου Αλίμου!

Για να μην τρελαθούμε, ούτε εμείς ούτε κι εσείς, θα ασχοληθούμε μοναχά με τα δύο πρώτα

τοπωνύμια.

Ξεκινάμε από το εύκολο, την μυθολογική άποψη: Η Ευωνύμεια πήρε το όνομά της από τον Ευώνυμο, γιο του Ουρανού και της Γης, ιδρυτή του αρχαίου Δήμου Ευωνύμειας.

Συνεχίζουμε με πιο δύσκολα: Ο ευώνυμος, ενώ βγαίνει από το ευ+ όνομα, καλό όνομα, είναι ευφημισμός, σημαίνει ακριβώς το αντίθετο, τον γρουσούζη, τον ατζαμή. Γι' αυτό και έχει μείνει η φράση: «Εκ δεξιών και εξ ευωνύμων» για αυτόν που βρίσκεται στα αριστερά μας (αριστερά όχι στην πολιτική, μην παρεξηγηθούμε κιόλας) στο αριστερό χέρι, το αδέξιο χέρι για τους αρχαίους.

Κι αυτό γιατί ο Κρόνος (αδερφός του Ευώνυμου) με το αριστερό χέρι έπιασε τα… ούμπαλα του μπαμπά τους Ουρανού και τα έκοψε με το δρεπάνι. Κι ο Ουρανός τον καταράστηκε να του κουλαθεί το χέρι.

Βέβαια, κάπου στο δρόμο η κατάρα ολίγον μπουρδουκλώθηκε και βγήκαν κάτι θρασείς τύποι που ισχυρίζονταν ότι ήταν αριστερόχειρες και ότι, και καλά, το δεξί τους χέρι ήταν το ατροφικό.

Πάντως, εκτός από τον εξ αριστερών τύπο, τον κακοχρονονάχη, ο ευώνυμος είναι και φυτό. Το κοινώς λεγόμενο ταφλάνι, ένας αειθαλής θάμνος με κιτρινωπά άνθη που ο καρπός του είναι δηλητηριώδης, εντομοκτόνος, εμετικός και καθαρτικός (Ο κατσικοπόδαρος σε φυτό.)

Η παρουσία του στην περιοχή προφανώς κι έγινε η αιτία της ονομασίας της περιοχής.

Τόσο ευώνυμο όνομα με τόσο τοξική σημασία απ' όπου και να το πιάσεις.

Γκαντεμόσαυρος ο εμετικός…

Μέχρι τον Μεσαίωνα.

Τότε ολόκληρη η περιοχή ονομάστηκε Τράχωνες.

Από το τραχώνι, τον σκληρό και ξερό τόπο.

«Εδώ τραχώνι φαλακρό και έρημα βράχια», που λέει κι ο συγγραφέας Βασίλης Ρώτας.

Ευωνύμων συνέχεια: Το 1968 ονομάστηκε Άνω Σουβλάκι, παρντόν έτσι θα ονομαζόταν στη Σαλονίκη, στην Αθήνα το είπαν Άνω Καλαμάκι και πλέον είναι μια ήσυχη συνοικία στους πρόποδες του Υμηττού που την διαρρέει το όμορφο και (συνήθως αλλά όχι πάντα) ήρεμο ρέμα των Τραχώνων.

Από πού κι ως πού Τζιτζιφιές;

Το νότιο τμήμα της Καλλιθέας, προς παραλία ονομάζεται Τζιτζιφιές.

Η περιοχή, που κάποτε λεγόταν Αράπικα, ονομάστηκε Τζιτζιφιές, όταν ξεκίνησαν να έρχονται πρόσφυγες από την Μικρά Ασία και τον Πόντο. Ήταν η πρώτη γειτονιά όπου εγκαταστάθηκαν πρόσφυγες στην Αθήνα.

Το 1924 ξεκίνησε η ανέγερση του Ιππόδρομου που παρέμεινε εκεί μέχρι το 2003 όταν και μεταφέρθηκε στο Μαρκόπουλο.

Μετά το 1950 στην περιοχή άρχισαν να ξεφυτρώνουν ανεπανάληπτα ρεμπετάδικα που έγραψαν την δική τους ιστορία.

Τζιτζιφιές ονομάστηκε από αυτά τα δέντρα που κάνουν τα τζίτζιφα.

Οι Ασιάτες (απ' όπου κατάγεται η τζιτζιφιά με την επιστημονική και άκρως χορταστική ονομασία Ziziphus jujuba (Ζίζυφος ζουζούμπα) και γράφω ζίζυφος διότι είναι αρχαία ελληνική λέξη ενώ η ζουζούμπα ίσως και να είναι μεσαιωνική/λατινογενής, οπότε την απαξιώνουμε... οι Ασιάτες, λοιπόν, λένε ότι ένα τζίτζιφο την ημέρα τον γιατρό τον κάνει πέρα.

Για να μην πλακωθούμε τώρα ποιο φρούτο διώχνει τους γιατρούς θα δεχτούμε ότι και το τζίτζιφο, που μοιάζει λίγο με μήλο σε γεύση και σε χρώμα, μπορεί να κάνει τη δουλειά του μήλου όμως στο μέγεθός του, σαν μεγάλο κεράσι, ένα τζίτζιφο ούτε νοσοκόμα δεν μπορεί να κάνει πέρα.

Για περισσότερη απόλαυση θα τα βρείτε σε μορφή μαρμελάδας για τους καλοφαγάδες ή σε λικέρ τσίπουρο για τους μερακλήδες.

Οι γυναίκες κάτοικοι των Τζιτζιφιών ονομάζονται Τζιτζιφιώτισσες. Οι αρσενικοί πιθανώς να ακούν και στο όνομα Τζιτζιφιόγκος που χαρακτηρίζει τον παπγιονάκια, τον καλοντυμένο νεαρό, που φοράει «προπέλα» στον λαιμό και το παίζει μονδέλο.

Εδώ σας έχουμε την άχρηστη πληροφορία της ημέρας, ο τζιτζιφιόγκος προέρχεται από τα Επτάνησα και αν θέλετε να τον οπτικοποιήσετε κάπως, φέρτε στο μυαλό σας (ή στο google σας) τον Ζακυνθινό σιορ Διονύσιο του Καραγκιόζη. Μάλλον βγαίνει από το χαϊδευτικό του ιταλικού ονόματος Luigi - Gigi και τον φιόγκο, το παπιγιόν.

Να πάτε στις όμορφες Τζιτζιφιές να ξεσκάσετε, να κάνετε τη βόλτα σας στην πλατεία Νερού ή να θαυμάσετε το στολίδι της περιοχής, το μοναδικό πάρκο Σταύρος Νιάρχος, στη θέση του παλιού Ιππόδρομου.

Από πού κι ως πού Σούρμενα;

Η περιοχή πάνω από τη λεωφόρο Βουλιαγμένης, ανάμεσα σε Αργυρούπολη και Γλυφάδα, το Άνω Ελληνικό όπως λέγεται, από το 1925 ονομαζόταν Σούρμενα.

Τότε, το Υπουργείο Γεωργίας έδωσε κλήρους σε ολόκληρη την περιοχή του Ελληνικού για τους πρόσφυγες που είχαν έρθει μετά την Μικρασιατική Καταστροφή.

Όμως στην περιοχή προς τη θάλασσα μπήκαν κάποιες προϋποθέσεις για τους νέους ιδιοκτήτες όπως εκβραχισμούς των οικοπέδων, δημιουργία κήπου και περίφραξης.

Προϋποθέσεις που μοναχά οι πιο εύποροι πρόσφυγες μπορούσαν να ικανοποιήσουν με αποτέλεσμα το Κάτω Ελληνικό να κατοικηθεί κυρίως από Σμυρναίους και Κωνσταντινοπολίτες.

Αντιθέτως, στα βορειότερα οικόπεδα προς τον Υμηττό, όπου δεν υπήρχαν αυξημένες απαιτήσεις, εγκαταστάθηκαν πρόσφυγες από μια περιοχή του Πόντου που ονομαζόταν Σούρμενα και όπως ήταν λογικό ονόμασαν έτσι τη νέα τους πατρίδα.

Πού ήταν αυτά τα Σούρμενα;

Σουσάρμια ή Σουσούρμενα ή Σουρμένη ονόμασαν, από τον 8ο αιώνα π.Χ., οι πρώτοι κάτοικοι, άποικοι της Μιλήτου, ολόκληρη την περιοχή και το κύριο λιμάνι της ανατολικά της Τραπεζούντας σε μια καταπράσινη κοιλάδα που διαρρέουν δύο ποτάμια, ο Manahoz (από τη ελληνική λέξη Μοναχός) κι ο Karadere (= Μαύρο ρέμα) οι οποίοι εκβάλλουν στον όρμο που διαγράφεται στην Karadeniz (= Μαύρη θάλασσα).

Μαύρη είναι η νύχτα στα βουνά (και στα ποτάμια και στις θάλασσες), μαύρη μαυρίλα και στην ετυμολογία της λέξης Σούρμενα.

Και ομολογουμένως δεν θα βγάζαμε άκρη αν αργότερα δεν έρχονταν οι Ρωμαίοι να ονομάσουν την πόλη Hyssi Portus, το λιμάνι του Ύσσου και στην ουσία να μας υπενθυμίσουν/ενημερώσουν ότι ο ποταμός Καραντερέ στην αρχαιότητα ονομαζόταν Ύσσος.

Ύσσος λοιπόν, ίσως λέμε, αυτή να ήταν η ρίζα των Σουρμένων.

Ύσσου όρμος -> Ύσσουρμος -> Υσούρμενα -> Σούρμενα.

Σήμερα ονομάζεται Sürmene (Σουρμενέ) αλλά εξακολουθεί να διατηρεί και το λατινικό Issiporto.

Από πού κι ως πού Μοσχάτο;

Στην Κυψέλη, το Παγκράτι, Νέα Σμύρνη και Μοσχάτο

Για να σ' έβρω έχω κάνει, την Αθήνα άνω κάτω.

Πεθερές εφτά, Πατήσια και Μοσχάτο

κάνουνε εφτά νοικοκυριά άνω κάτω

Περαία και Μοσχάτο θα τα κάνω άνω κάτω,

να σε βρω μικρό μου, δυο λόγια να σου πω

Ίσως να σκεφτήκατε ότι αν δεν ομοιοκαταληκτούσε το «Μοσχάτο» με το «κάτω» δεν θα το τοποθετούσε ο στιχουργός δίπλα στην «αριστοκρατία» των Αθηνών.

Κακώς!

Γιατί το πολυτραγουδισμένο Μοσχάτο, και πανέμορφο είναι, και θαλασσίτσα έχει, και το μεγαλύτερο καρναβάλι της Αττικής φιλοξενεί εδώ και 35 χρόνια, και μεγάλη ιστορία έχει, και δεν έχει ανάγκη κανένα «κάτω»!

Φαληράκι και Μοσχάτο ξημερώθηκα

κι από το πολύ μεράκι βαλαντώθηκα

Ο Δήμος Μοσχάτου υποστηρίζει ότι η περιοχή αρχικά ονομαζόταν Τροία κι από εκεί ξεκίνησε ο βασιλιάς Τεύκρος (καμία σχέση με τον Σαλαμίνιο ήρωα που πήρε μέρος στην Ιλιάδα) ο οποίος ίδρυσε τη γνωστή σε όλους μας Τροία.

Το σίγουρο είναι ότι η Τροία πήγε περίπατο τον 5ο αιώνα π.Χ. όταν άρχισε να χρησιμοποιείται η ανεξήγητη και παράξενη ονομασία Ξυπέτη.

Η Ξυπέτη ήταν τελικά μια… ξεπέτα που κράτησε κάνα δυο αιώνες κι έπειτα έσβησε καθώς ερήμωσε από πληθυσμό (Ξυπεταίους).

Εμφανίστηκε ξανά με την ονομασία Μεσιάς τον 18ο αιώνα, πιθανώς επειδή βρισκόταν ανάμεσα στα δυο ποτάμια, Ιλισό και Κηφισό. Εκεί μάλιστα έγινε και μέρος της μάχης του Φαλήρου στην οποία τραυματίστηκε ο Καραϊσκάκης, το 1827.

Λίγο πέρα απ' το Μοσχάτο βρε να πάρει ευχή,

πιάνει λάστιχο απ' το βάρος πιάνει και βροχή

Τελικά, η νότια συνοικία των Αθηνών ονομάστηκε Μοσχάτο κάτι στο οποίο σίγουρα συνετέλεσαν τα πολλά, μέχρι και τα μέσα του 20ού αιώνα, αμπέλια ποικιλίας μοσχάτου (από τη λέξη μόσχος = ο μυρωδάτος, ο ευωδιαστός, ο μοσχομυριστός) και ήταν αυτά που προφανώς έδωσαν την τελική ονομασία.

Από το 1880 όταν και χτίστηκε ο σταθμός του ατμοκίνητου σιδηροδρόμου (σήμερα ΗΣΑΠ) άρχισε να αυξάνεται ο πληθυσμός του και να μειώνονται τα αμπέλια του.

Αντί για τον ηλεκτρικό

που πάει στο Μοσχάτο,

πήρα το τρένο ο τρελός

και μ' έβγαλε στο Κιάτο

Από πού κι ως πού Γλυφάδα;

Ο αρχαίος δήμος της Αιξωνής έγινε γνωστός γιατί έβγαζε τις περίφημες αιξωνικές τρίγλες. Όσο κι αν ακούγεται τρομακτική η τρίγλα ή τρίγλη, μιλάμε για το γνωστό, συμπαθέστατο και νοστιμότατο μπαρμπουνάκι που ονομάστηκε έτσι επειδή –άκου τώρα– τρίζουν τα βράγχια τους τη στιγμή που βγαίνουν από το νερό.

Άκουγε ο ψαράς να τρίζουν τα δίχτυα του (σαν το ξύλινο ποδάρι της γιαγιάς του) κι έλεγε: «όρε μάνα μου, σήμερα θα φάμε μπαρμπουνάρες εξ Αιξωνής!».

Φήμες που κυκλοφορούν ότι αιξωνεία σημαίνει βλασφημία και οι κάτοικοί της την είχαν δει γαλλάκια από το Αιξ-αν-προβάνς και πετούσαν γαλλικά στους τουρίστες είναι ανυπόστατες.

Ο καιρός πέρασε, οι κάτοικοι λιγόστευαν, τα μπαρμπούνια αυξάνονταν μέχρι που, γύρω στο 1920, η Αθήνα άρχισε να γεμίζει κόσμο και δειλά δειλά έκαναν την εμφάνισή τους οι πρώτοι παραθεριστές στα παράλια του Σαρωνικού. Οι πιο τολμηροί μάλιστα δεν δίστασαν να χτίσουν κι ένα εξοχικό!

Τι πιο λογικό από το να ανοίξουν και πηγάδια για να μην λένε το νερό νεράκι;

Μόνο που το νεράκι στην προκειμένη περίπτωση ήταν γλυφό και εξαιτίας του όλη η περιοχή ονομάστηκε Γλυφάδα. (Και αργότερα Μαϊάμι της Ελλάδας – άσχετο.)

Γλυφό σημαίνει αλμυρούτσικο, το νερό που αν διψάσεις το μεσημέρι και πιεις θα λυσσάξεις (δεν το λέω εγώ, ένας παλιός γνωστός μου). Από τη μεσαιωνική λέξη βλυχός (= υφάλμυρος) -> γλυχός -> γλυφός.

Επ' ευκαιρία θα προσπαθήσω να γίνω λίγο πιο γλαφυρός (αυτός που γλύφει/λαξεύει τις περιγραφές στο μυαλό σας) για να σας δώσω να καταλάβετε τη διαφορά του γλύφω από το γλείφω.

Σε πολλές περιπτώσεις δεν υπάρχει!

Αν κάποιος θέλει να γλ*ψει το κορμί σας μπορεί να το κάνει είτε ως γλύπτης είτε ως γλείφτης.

Από εσάς εξαρτάται τι γουστάρετε, γλώσσα ή σπάτουλα;

Διότι η γλώσσα λαξεύει το γλειφιτζούρι, όπως το κύμα γλείφει τον βράχο και με τον ανάλογο χρόνο γίνονται και τα δύο ανάγλυφα. Όπως τα ιερογλυφικά.

Θα μου πείτε ΟΚ αλλά οι τοκογλύφοι τι έκαναν; Έγλυφαν ή έγλειφαν;

Στην αρχή χάραζαν πάνω στα τραπέζια τους (άρα έγλυφαν) τους τόκους που χρέωναν τους πελάτες για να μην τους ξεχνάνε. Αλλά και τοκογλείφτη να τον πείτε δεν τρέχει κάστανο.

Με την ευκαιρία πρέπει να τονίσουμε ότι είστε οι καλύτεροι αναγνώστες έβερ.

Υπέροχοι, πανέξυπνοι, εκπληκτικοί, μοναδικοί!

Μπορείτε, αν φυσικά το επιτρέπει η αρχοντική σας κορμοστασιά και η εξωπραγματική σας ομορφιά, να μας κεράσετε ένα καφεδάκι στην εφαρμογή Buy me a coffee.

Το καταλάβατε ή να σας γλείψω κι άλλο;

Γιώργος Ζώτος

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Πρώτη δημοσίευση

Η ευθυμογραφική σειρά του Γιώργου Ζώτου Από πού κι ως πού; δημοσιεύτηκε στο koukidaki.gr κάθε Κυριακή από τις 13 Ιουλίου 2025. Ξεκινήστε από την αρχή.

Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε πίνακα Θανάση Λάλα [Εndurance of the heart, metal and plexi glass]