Η αρχαία τραγωδία και τα ερωτήματα

Καμία απάντηση δεν δίνει το θέατρο στο ερώτημα ή στα ερωτήματα που θέτει. Από αυτό δεν θα μπορούσε να ξεφύγει και η αρχαία τραγωδία για τα επί σκηνής θέματα, πάθη και προβλήματα. Παρ' όλα αυτά υπάρχει και μια άλλη άποψη για το αρχαίο δράμα, ότι καλύπτει τα ερωτήματα, αλλά όχι με μία αλλά με περισσότερες απαντήσεις. Ίσως, βέβαια, αυτή η εκτίμηση να μην επεκτείνεται σε όλες τις αρχαίες τραγωδίες αλλά σε κάποιες.

Το θέατρο δικαίωσε τη γυναίκα πολύ νωρίτερα από τη ζωή εκτός τέχνης. Παράδειγμα, ενώ άργησε να πάρει τη θέση της στην κοινωνία και να έχει τα ίδια δικαιώματα με τον άντρα (λόγου χάρη δικαίωμα στην ψήφο) εντούτοις δόθηκε σε τίτλους τραγωδιών εικοσιπέντε αιώνες νωρίτερα: Μήδεια, Εκάβη, Αντιγόνη, Ελένη, Ανδρομάχη, Άλκηστις κ.α. Έστω και με αρνητική χροιά κάποιες φορές, έγινε τίτλος έργων από τους αρχαίους τραγικούς. Κι η αλήθεια είναι ότι οι ποιητές εκείνης της περιόδου, παρουσίαζαν τη γυναίκα πολύ πιο χειραφετημένη και δυναμική από τις τραγωδίες του Σαίξπηρ ή από τα μεταγενέστερα δραματικά έργα του Χένρικ Ίψεν.

Βλέποντας την Μήδεια να έχει σκοτώσει τα παιδιά της, για να εκδικηθεί τον Ιάσονα που την εγκατέλειψε για την Γλαύκη, είναι φυσικό να δίνεται η απάντηση ότι αυτή η γυναίκα έπραξε μία τερατώδης πράξη. Κι έτσι είναι, το δίχως άλλο. Όμως η ηρωίδα είναι φτιαγμένη με τα υλικά της υψηλής δραματουργίας και αυτό συνθέτει έναν θεατρικό χαρακτήρα άρτιο και ολοκληρωμένο. Γι' αυτό και βαθιά ανθρώπινο. Δεν είναι, δηλαδή, μια μονοδιάστατη τραγική μορφή που εν θερμώ λειτούργησε κατά αυτό τον φριχτό και απαίσιο τρόπο, αλλά μια ολοκληρωμένη θεατρική ηρωίδα, πολυσύνθετη στη δημιουργία της.

Μια γυναίκα που αγάπησε βαθιά και έκανε ό,τι καλύτερο μπορούσε για την αγάπη της προς τον άντρα που είχε διαλέξει η καρδιά της. Η πράξη της δεν κρύβεται πίσω από σκοτεινά κίνητρα κι ούτε μπορεί να θεωρηθεί ότι έγινε από προσωπικό συμφέρον. Έγινε όμως από απογοήτευση, λύπη και θυμό γιατί προδόθηκε απ' την αγάπη του Ιάσονα. Καταδικαστέα η πράξη της και έχει σίγουρα πολύ περισσότερο πόνο από τον άντρα και πατέρα των παιδιών της. Γιατί τα παιδιά της τα αγάπησε και φύγανε με δική της απόφαση από τη ζωή.

Μήπως όμως είχε το ίδιο ή ανάλογο μερίδιο ευθύνης και ο Ιάσονας; Η Μήδεια έκανε τα πάντα γι' αυτόν. Και ό,τι άλλο της ζητούσε εκείνος, θα του το έδινε, όσο δύσκολο κι αν ήταν. Γιατί η δική της αγάπη ήταν τόσο ισχυρή και μεγάλη που δεν δείλιαζε μπροστά σε οποιοδήποτε εμπόδιο και δυσκολία. Από την άλλη, αυτός αποφάσισε να κάνει γυναίκα του κάποια άλλη. Μια ισχυρή που θα μπορούσε να προσφέρει στα παιδιά του όλα εκείνα που θα τους εξασφάλιζαν μια πλούσια ζωή.

Η Μήδεια σκοτώνει τα παιδιά της. Ήθελε να εκδικηθεί τον πατέρα τους, που την παράτησε για κάποια άλλη με μεγαλύτερη κοινωνική και οικονομική επιφάνεια. Τον είχε αγαπήσει και την πρόδωσε. Ο Ιάσονας από την άλλη, κάνει λόγο ότι αυτή του η πράξη έγινε για την αγάπη του προς τα παιδιά αλλά και προς την ίδια την Μήδεια. Ήθελε να τους εξασφαλίσει. Το αληθινό του πρόσωπο φάνηκε τώρα, που μπορούσε να διαλέξει ανάμεσα στην αληθινή αγάπη και στα υλικά αγαθά. Εκείνος διάλεξε το δεύτερο. Και το θράσος του γίνεται μεγαλύτερο αφού παρουσιάζει τον εαυτό του πιο πονετικό από την Μήδεια. Γλυκιά η εξουσία και την ποθεί. Τα παιδιά τους στη μέση. Για καλό λέει η Μήδεια ότι τα σκότωσε. Για καλό τους ισχυρίζεται ο Ιάσονας ότι θα οδηγηθεί σε μια καινούργια ζωή με μία άλλη γυναίκα.

Πρώτα έρχεται ο χωρισμός των γονιών τους. Μετά τα επιχειρήματα και τα κίνητρα από το άλλοτε αγαπημένο ζευγάρι για τις πράξεις του. Η μητέρα τους προδόθηκε από την απόφαση του Ιάσονα. Ο Ιάσονας αποφάσισε επηρεασμένος από τις στερήσεις που θα ερχόντουσαν στα παιδιά του και στη Μήδεια αν δεν έσμιγε με την άλλη γυναίκα. Από τις πιθανές στερήσεις, όμως, θέλει να ξεφύγει και ο ίδιος. Οπωσδήποτε πέρα από την κατάκριση για τη μάνα που εκδικείται τον παλιό της έρωτα μέσα από τις ζωές των παιδιών της, οι απαντήσεις αυξάνουν. Δεν είναι η απάντηση μίας αριθμητικής πράξης που είναι για όλους ίδια. Είναι οι απαντήσεις που δίνονται για όλα τα αίτια.

Πολυδιάστατοι οι ρόλοι με όλη την γκάμα των συναισθημάτων και ίσως η μόνη απάντηση που θα μπορούσε να δοθεί είναι ότι τα παιδιά ήταν τα μόνα που δεν έφτιαξαν και ότι όποια κι αν είναι η ερώτηση, η απάντηση είναι πάντα η ίδια. Ο άνθρωπος.

Η μοίρα θα μπορούσε να πει κανείς ότι υπήρξε η απάντηση για όλα αυτά τα δεινά που πέρασε ο Οιδίποδας. Γιατί όπως λέει ο ίδιος, χαρακτηριστικά, στον Επί Κολωνώ «Τις συμφορές μου τις έπαθα, δεν τις έπραξα». Να παντρευτεί τη μητέρα του, να κάνει παιδιά μαζί της και να σκοτώσει τον πατέρα του! Να ψάχνει να βρει τον δολοφόνο του Λάιου και να εξαπολύει για αυτόν κατάρες!

Εδώ η απάντηση δεν είναι ο άνθρωπος. Εδώ όλα αυτά έγιναν χωρίς την παραμικρή συμβολή από ανθρώπινο χέρι. Εδώ τον λόγο τον έχει η μοίρα. Μια μοίρα του δεν γεννήθηκε από τις επιλογές του ανθρώπου. Αλλά που ήταν προδιαγεγραμμένη, πριν ακόμα γεννηθεί. Ίσως να έφταιξε και ο ίδιος ο Οιδίπους και να εξόργισε τους θεούς με την αλαζονεία, που ήταν κύριο χαρακτηριστικό της προσωπικότητάς του. Ίσως να ήταν όλα γραμμένα για αυτόν, όπως πίστευαν οι αρχαίοι Έλληνες για τον κάθε θνητό.

Δεν μπόρεσε να ξεφύγει από τη μοίρα του, όμως τα κατάφερε και έμεινε όρθιος με την «αλύγιστη ψυχή του» δοξάζοντας το ανθρώπινο είδος που δεν υποκύπτει σε τίποτα που είναι πέρα από τη θέλησή του και που υπομένει ως θνητός τη ζωή που δεν διάλεξε ο ίδιος να ζήσει. Πολλές απαντήσεις μπορούν να δοθούν και σε αυτή την τραγωδία. Μοίρα του ανθρώπου, τιμωρία του ασεβή αλαζόνα, μίσος προς τον θνητό, ότι τα πάντα είναι στα χέρια των θεών ή μία δυστυχισμένη τραγική ζωή ή ότι η μοίρα, πολλές φορές, νικάει τον άνθρωπο. Του αναγνωρίζει όμως το δικαίωμα ότι αυτός είναι ο εκλεκτός για αυτό και η ζωή του πέρασε μέσα από τα δεινά και την απόλυτη πάλη με τον ίδιο. Τον αγαπημένο των θεών. Που μέσα από τον πόνο αναγνωρίζει ακόμα και την πιο μικρή πτυχή του χαρακτήρα του.

Μάνος Καραβασίλης

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε την Έλσα Βεργή ως Μήδεια το 1942 στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού [αρχείο Εθνικού Θεάτρου]