Η μουσική ως γλώσσα της ψυχής

Η επίδρασή της στα συναισθήματα και στην ψυχολογία του ανθρώπου

Η μουσική αποτελεί ένα από τα πιο διαχρονικά και ουσιαστικά δημιουργήματα του ανθρώπου, έχοντας συνοδεύσει την ανθρώπινη ύπαρξη από τις πρώτες κοινωνίες μέχρι τη σύγχρονη εποχή και έχοντας συνδεθεί με σχεδόν κάθε πτυχή της καθημερινής ζωής, από τις γιορτές, τις τελετές και τις κοινωνικές εκδηλώσεις μέχρι τις προσωπικές στιγμές περισυλλογής, μοναξιάς και εσωτερικής αναζήτησης, γεγονός που αποδεικνύει πως η παρουσία της δεν περιορίζεται στην αισθητική απόλαυση ή στην ψυχαγωγία, αλλά επεκτείνεται βαθύτερα, αγγίζοντας τον ψυχισμό και τον συναισθηματικό κόσμο του ανθρώπου, ο οποίος ακούγοντας μια μελωδία μπορεί να βιώσει συναισθήματα που πολλές φορές δυσκολεύεται να εκφράσει μέσα από τον λόγο.

Στο άκουσμα της μουσικής ο άνθρωπος μπορεί να αισθανθεί χαρά, ενθουσιασμό και αισιοδοξία, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να οδηγηθεί στη λύπη, στη νοσταλγία, στη συγκίνηση ή ακόμα και σ' έναν βαθύτερο προβληματισμό, καθώς επηρεάζεται από τον ρυθμό, τη μελωδία, την αρμονία και την ένταση του μουσικού έργου, αλλά και από τις προσωπικές του εμπειρίες, την πολιτισμική του προέλευση και την ψυχολογική κατάσταση στην οποία βρίσκεται τη συγκεκριμένη στιγμή, με αποτέλεσμα η ίδια μελωδία να μπορεί να δημιουργεί διαφορετικά συναισθήματα σε διαφορετικούς ανθρώπους, καθώς κάθε ακροατής την προσεγγίζει μέσα από τη δική του προσωπική ιστορία και τα δικά του βιώματα. Ένα γρήγορο και χαρούμενο τραγούδι μπορεί, για παράδειγμα, να ενισχύσει την ευφορία και την ενεργητικότητα, ενώ μια αργή και μελαγχολική σύνθεση μπορεί να προκαλέσει εσωστρέφεια και νοσταλγία, επιτρέποντας στον άνθρωπο να στραφεί προς τον εσωτερικό του κόσμο και ν' αναζητήσει μέσα του συναισθήματα που ίσως παρέμεναν για μεγάλο χρονικό διάστημα ανεκδήλωτα.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η μουσική όταν ο άνθρωπος βρίσκεται αντιμέτωπος με δύσκολα ή επώδυνα συναισθήματα, καθώς ακούγοντας ένα τραγούδι, που ανταποκρίνεται στη δική του ψυχική κατάσταση, μπορεί να αισθανθεί ότι κάποιος εκφράζει μέσα από τη μουσική εκείνο που ο ίδιος αδυνατεί να εκφράσει με λόγια, βρίσκοντας έτσι έναν ασφαλή τρόπο ν' αναγνωρίσει τη λύπη, τον φόβο, τον θυμό ή την απογοήτευσή του και, βιώνοντας αυτά τα συναισθήματα χωρίς να τα καταπιέζει, να οδηγηθεί σταδιακά σε μια εσωτερική εκτόνωση. Τότε, η μουσική λειτουργεί ως ένας αόρατος συνομιλητής, παραμένοντας δίπλα στον άνθρωπο χωρίς να απαιτεί εξηγήσεις και επιτρέποντάς του να αισθανθεί, να θυμηθεί και να εκφραστεί, μετατρέποντας τον εσωτερικό πόνο σε μια εμπειρία που μπορεί να γίνει κατανοητή και διαχειρίσιμη.

Μέσα απ' αυτή τη διαδικασία μπορεί να γίνει κατανοητή και η έννοια της μουσικής κάθαρσης, η οποία έχοντας τις ρίζες της στην αρχαία ελληνική σκέψη και συνδεόμενη ιδιαίτερα με την αριστοτελική αντίληψη για την τέχνη, περιγράφει μια βαθύτερη ψυχική διαδικασία κατά την οποία ο άνθρωπος, βιώνοντας έντονα συναισθήματα, όπως για παράδειγμα βλέποντας ή ακούγοντας ένα μουσικό έργο, οδηγείται σε μια μορφή εσωτερικής ανακούφισης και ισορροπίας, χωρίς η εμπειρία αυτή ν' αποτελεί μια απλή εκτόνωση, αλλά λειτουργώντας περισσότερο ως μια διαδικασία επεξεργασίας και κατανόησης των συναισθημάτων. Η μουσική, χρησιμοποιούμενη ως μέσο έκφρασης και απελευθέρωσης, μπορεί να επιτρέψει στον άνθρωπο ν' αντιμετωπίσει τις εσωτερικές του εντάσεις, να τις εξωτερικεύσει και τελικά να αισθανθεί μια μορφή ψυχικής ηρεμίας.

Εξίσου σημαντική είναι η σχέση ανάμεσα στη μουσική, στη μνήμη και στο συναίσθημα, αφού κάποιος, ακούγοντας ξαφνικά ένα γνώριμο τραγούδι, είναι δυνατόν να επαναφέρει στη συνείδησή του εικόνες, πρόσωπα και γεγονότα που έχουν απομακρυνθεί από την καθημερινή του σκέψη, ανασύροντας μαζί τους όχι μόνο την ανάμνηση ενός γεγονότος αλλά και το συναίσθημα που το είχε συνοδεύσει. Έτσι, ένα τραγούδι μπορεί να μας επιστρέψει σ' ένα καλοκαίρι της παιδικής μας ηλικίας, σε μια παλιά φιλία, σ' έναν νοσταλγικό έρωτα ή σε μια δύσκολη περίοδο, μεταφέροντάς μας για λίγες στιγμές από το παρόν στο παρελθόν και δημιουργώντας μια ιδιαίτερη γέφυρα ανάμεσα σε αυτό που υπήρξαμε και σε αυτό που είμαστε σήμερα. Η στενή σύνδεση της μουσικής με τη μνήμη και το συναίσθημα εξηγεί και το γεγονός ότι μουσικές αναμνήσεις μπορούν να διατηρούνται ακόμα κι όταν άλλες μορφές μνήμης έχουν εξασθενήσει.

Η δύναμη της μουσικής είναι τεράστια αφού πετυχαίνει να ενώνει ακόμη και ανθρώπους που προέρχονται από διαφορετικούς πολιτισμούς, με ιδιαίτερα ήθη και έθιμα, διαφορετική γλώσσα, ιδιοσυγκρασία, παρελθόν και παρόν. Η μουσική υποδουλώνει την ανθρώπινη ψυχή ανυψώνοντάς την και όταν η πρώτη ολοκληρωθεί, ο άνθρωπος βιώνει μια εμπειρία μοναδική και ανεξίτηλη γι' αυτόν, μια μετάβαση σε κόσμους παράδοξους και υπερλογικούς.

Ακριβώς επειδή η μουσική μπορεί να επηρεάζει τόσο βαθιά τον ψυχισμό, έχει αξιοποιηθεί και στον χώρο της μουσικοθεραπείας, χρησιμοποιούμενη μέσα σε οργανωμένα θεραπευτικά πεδία και επιδιώκοντας την ενίσχυση της συναισθηματικής έκφρασης, της επικοινωνίας, της αυτορρύθμισης και της ψυχικής ευεξίας, ενώ μέσα από τη μουσική μπορούν να αναδυθούν θετικά συναισθήματα, ν' αναγνωριστούν βαθύτερες εσωτερικές συγκρούσεις και να μειωθεί το ψυχικό βάρος που συσσωρεύεται με την πάροδο του χρόνου. Η μουσική γίνεται έτσι ένα μέσο προσέγγισης του εσωτερικού κόσμου, βοηθώντας τον άνθρωπο να γνωρίσει καλύτερα τον εαυτό του και να αποκτήσει μεγαλύτερη συναισθηματική ανθεκτικότητα.

Τελικά, η μουσική δεν είναι απλώς ένας συνδυασμός ήχων που προσφέρει στιγμιαία ευχαρίστηση, αλλά αποτελεί ένα βαθύ ανθρώπινο βίωμα, έχοντας τη δύναμη να συνοδεύει τη χαρά και τη λύπη, ν' ανασύρει ξεχασμένες αναμνήσεις, να εκφράζει όσα δεν μπορούν να ειπωθούν, ν' ανακουφίζει τον ψυχικό πόνο και να δημιουργεί μια αίσθηση εσωτερικής επικοινωνίας, με τον άνθρωπο ακούγοντας μια μελωδία να συναντά πολλές φορές πλευρές του εαυτού του που δεν είχε καταφέρει μέχρι εκείνη τη στιγμή να γνωρίσει.

Ίσως, λοιπόν, η μεγαλύτερη αξία της μουσικής να βρίσκεται ακριβώς στην ικανότητά της να μετατρέπει το συναίσθημα σε εμπειρία και την εμπειρία σε κατανόηση, παραμένοντας ένα αόρατο αλλά ισχυρό μέσο που συνδέει τον άνθρωπο με τον εαυτό του, με τις αναμνήσεις του και με τους άλλους, προσφέροντάς του μέσα από τον ήχο έναν διαφορετικό δρόμο προς την αυτογνωσία, την ψυχική ανακούφιση και την εσωτερική ισορροπία.

Μαρία Καρυτινού

Επιμέλεια - διορθώσεις: Τζένη Κουκίδου

Στη συνοδευτική εικόνα βλέπετε έργο τέχνης της Βασιλικής Κοσκινιώτου [Ωραίο λαμποκόπημα]

Βιβλιογραφία:

Cross I., Music, cognition, culture, and evolution, Annals of the New York Academy of Sciences, 2001,

Γιάννου Δ., Ιστορία της μουσικής: Σύντομη γενική επισκόπηση, Θεσσαλονίκη 1995, University Studio Press.

Headington C., Ιστορία της δυτικής μουσικής: Από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας, Αθήνα 1994, Gutenberg,

Καϊμάκης Π., Η φιλοσοφία της μουσικής: Από τον Πλάτωνα στον Νίτσε, Αθήνα 2008, εκδόσεις Παπαζήση,

Κοκκόρης Ε., Η μουσική και η ιστορία της, Αθήνα 2002, Φίλιππος Νάκας,

Κούρτοβικ Δ., Οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι, Αθήνα 1988, Μ.Ι.Ε.Τ.,

Νικολάου Μ., Μελέτη σχετικά με τη μουσική και τις θεραπευτικές της διαστάσεις, Approaches, 2018,

Πρίνου-Πολυχρονιάδου Λ., Μουσική και ψυχολογία: Εισαγωγή στη μουσικοθεραπεία, Αθήνα 2003, Θυμάρι,

Παπαζήση Ελληνόγλωσση βιβλιογραφία σχετικά με τη φιλοσοφία και την αισθητική της μουσικής, όπως αξιοποιείται στο έργο του Καϊμάκη Η φιλοσοφία της μουσικής: Από τον Πλάτωνα στον Νίτσε.